14 تامىز، 2017

ءونىم ءوندىرۋشى ۇتىلماۋى كەرەك

201 رەت كورسەتىلدى

تابىس تابۋدىڭ، كۇن كورۋدىڭ جولى سان قىرلى. اللانىڭ اق جولىنان تايماي، ادال ىسپەن اينالىساتىندار دا، قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن، ايلا-شارعىسى مول، كەزى كەلسە قىرعيداي قاقشىپ كەتەتىندەر دە اۋىردىڭ استىمەن ءجۇرىپ-اق مال تاۋىپ، ۇرتى مايلاناتىندار دا جوق ەمەس. باي، كەدەي دەمەي وزىنە «كەرەك» بولسا، كۇن مەن ءتۇندى ەلەمەي، بىرەۋدىڭ مۇلكىن قاقشىپ كەتىپ جۇرگەندەر دە، جاياۋ ۇرىلار دا، قاراۋ پەندەلەر دە از كەزدەسپەيتىن بولدى.

داعدارىس كەلگەننەن بەرى وڭاي ولجا­عا «كەنەلگىسى» كەلەتىندەر قالادا دا، دالادا دا سابىلىپ ءجۇر. قالادا قالتاعا تۇسسە، اۋىلدا ورىستەگى مالدى ايداپ كەتىپ جاتادى. ءتىپتى اياۋشىلىق تانىتپاي، ءوزىم سەكىلدى ادامنىڭ تابان اقى، ماڭداي تەرىنىڭ «جەمىسى» دەمەستەن، تاۋ تاعىسىنداي جىلقى، سيىردى اتىپ الىپ كەتەتىندەر دە توبە كورسەتىپ ءجۇر.

ءيا، نەسىن جاسىرايىق، اۋىلدى دىڭ­كە­لە­تىپ وتىرعان سونداي ۇرى-قارىلار مەن دەل­دالدار، الىپساتارلار. ولار وندىرگەن ءونىمدى الگىلەر ارزان باعاعا الىپ، بىلاي شىعا قىمباتقا ساتىپ جۇرەدى. ءتىپتى وندايلار ءونىم وندىرۋشىلەردى بازار ماڭىنا جولاتپاي، سىرتتان كۇتىپ الىپ جاتادى. سول كەزدە ەكەۋى ساۋدالاسقان بولادى. ءبا­رى­بىر ءوندىرۋشىنىڭ ءسوزى وتپەيدى، الۋ­ش­ى­-
­نىڭ ايى وڭىنان تۋادى.

تاياۋدا ءبىر اۋىل ازاماتىمەن تىلدەس­كە­نىمىز بار. ونىڭ ايتۋىنشا، ءونىمىن دەلدالدارعا بەرگەننەن باسقا مۇمكىندىگى بولمايدى ەكەن. سەبەبى، قالا بازارىنان الىپ قويعان ورنى جوق. بولعان كۇندە دە ول جەردىڭ ءوز زاڭى بار كورىنەدى. بۇ­عان قوسا اقشا تولەپ الاتىن سان ءتۇرلى قۇ­جات ­­تا ولاردىڭ تيتىعىنا تيەدى. سونداي قى­رۋار ماشاقاتقا باس قاتىرىپ، اۋرەگە تۇسكەنشە الىپساتارلاردىڭ سۇراعان باعاسىنا بەرىپ، قۇتىلۋدى ماقۇل كورەدى. ارينە،  شىققان شىعىن وتەلىپ جاتسا، اڭگىمە باسقا. تابان اقى، ماڭداي تەر اقتالماسا، ول دا اۋىر ازاپ. سونداي تىرلىكتەن ەڭبەگى ەش بولعان ءبىراز ازاماتتار اۋىلدى تاستاپ قالادان جۇمىس ىزدەيدى ەكەن. زامانعا قاراي كولىگىڭ، ءونىم وندىرۋگە قاجەت تەحنيكاڭ بولماسا، ءىسىڭ ىلگەرى باسپايدى. جالپى، تابيعات-انا­نىڭ ىستىعى بەت قارىعاندا، قىستىڭ اق بورانى ۇيىتقىپ، قىزىل شۇناق اياز قىس­قاندا ەگىن سالىپ، مال باققان اۋىل جۇر­تىنا دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاساپ جاتقان قامقورلىعى كوپ جاعدايدا جەتە بەرمەيتىنى اقيقات. ونى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋعا ءتيىس جەر­گ­ى­لىكتى جەرلەردەگى كەيبىر اكىم-قارا­لار اۋىل مەن اۋداننىڭ اراسىنداعى جي­نالىسقا بارىپ كەلۋمەن ۋاقىتتارىن وت­­كىزەدى. قازىر اۋىل اكىمدەرىنە كور­سە­تى­لىپ جاتقان سەنىم-مۇمكىندىكتەر، ەر­كىن­­دىكتەر، جەتىپ ارتىلادى، كوزىن تاپسا قار­­جىدان قىسىلماۋىنا بولادى. سونى ءتي­ىمدى پايدالانا الماي، ەسكى سۇرلەۋدەن شىعا الماي جۇرگەندەر بارشىلىق.

ءيا، ىسكەر اكىمدەر دە جوق ەمەس. ون­داي ازاماتتار الاقانداي اۋىلىن قوي­ىپ، ەلدىك تىرلىككە دە ءوز ۇلەستەرىن قو­سۋدا. وسى جەردە مىنا ءبىر پىكىردى ورتا­عا سالا كەتسەك دەيمىز. ءبىر ۇجىمعا بى­رىگىپ ەڭبەك ەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ جات­قاندا جەرگىلىكتى جەردەگى اكىمدەر سىرتتاي باقىلاۋشى بولماي، حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ، ءار ءىستىڭ تەتىگىن تابۋعا، پروبلەمانى شەشۋگە جۇمعان جۇدىرىقتاي كىرىسسە، قازاق جەرىنىڭ ۇس­تىن­دەگى بايلىققا جۇرتتى كەنەلتەرى ءسوز­سىز. اناۋ كەڭەس زامانىندا كەتپەن ۇ­ستاپ-اق تورتكۇل دۇنيەگە تانىلعان ىبىراي جاقاەۆ، اقتىلى قوي وسىرگەن جازىلبەك قۋانىشباەۆ سول جەرۇستى بايلىعىنىڭ قازىناسىن قوپارىپ حالىقتى اق كۇرىشپەن، ساپالى ەتپەن قامتاماسىز ەتكەنىن ۇلكەندەر بىلەدى، تاريحتىڭ بەتىندە سايراپ تۇر.

ەلباسى كووپەراتيۆ قۇرۋ ارقىلى بىرلىكتە جۇمىس ىستەۋدى كوتەرىپ، ول قازىر قانات جايىپ كەلەدى. بۇل شاشىراڭقى تىرلىكتەن ورتاق ىسكە ۇيىتقى بولۋدى ۇيىس­تىرادى. ءوز تىرلىگىمەن جۇرگەندەر ەن­دىگى جەردە كووپەراتيۆ ارقىلى، قولىن ۇزار­تاتىنى انىق. بازارلارعا بارا الماي­تىندار ءوز ءونىمىن كووپەراتيۆكە سەنىم تاپسىرادى. بۇل ءونىم ساپاسىنىڭ ارتۋىنا دا جول اشادى. بۇرىنعىداي دەلدالدارعا بەرمەي، ءوزىنىڭ باعاسىن قويا الادى.  مۇنداي يگى ءىس جۇزەگە اسىپ جاتسا، ءشوپ باسىن سىندىرماي كولەڭكەدە، جىلى جەردە وتىرىپ بايتىنداردىڭ  ءوزى ءونىم وندىرۋشىلەر قاتارىنا قوسىلار ەدى. قالاي دەسەك تە، اۋىل جۇرتى بەينەتتىڭ  زەينەتىن كورىپ، ءونىمىن جول بويىندا ساتۋدان قۇتىلادى.

نارىق زامانىنا ەرتە كوشكەن ەلدەر ءونىم ءوندىرۋشى مەن تۇتىنۋشىنىڭ ارا- جىگىن انىقتاپ، ارقايسىسىنىڭ جۇمىس ءتاسىلىن بەلگىلەپ بەرگەن. بۇعان ءبىر مىسال كەلتىرەر بولساق، ىسساپارمەن 2001 جىلى اقش مەملەكەتىندە بولعانىمىزدا ءبىر فەرمەردىڭ ەڭبەگىمەن تانىسقانىمىز بار. سونى كورىپ وسىنداي ۇلگىلى ءىس ءبىزدىڭ وتا­نىمىزدا دا ورنايتىنىنا سەنگەنبىز. ءبىز جۇزدەسكەن فەرمەر سيىر باعۋمەن اي­نا­لىسادى ەكەن. وندىرگەن ءونىمىن ءوز اياعىمەن الۋشىعا اپارمايدى. ءتيىستى ورىندار جاساسقان كەلىسىمشارت بويىنشا كەلىپ، الىپ كەتەدى. ءونىم باعاسى دا ورتاق كەلىسىم نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى ەكەن. ال جەم-ءشوپتى دايىندايتىن جەكە فەرمەر. وعان اقشاسىن تولەسەڭ بولعانى. وسىنداي ۇلگىنى ءوز ەلىمىزدە ورنىقتىرساق، قازاق جەرىنىڭ مول بايلىعى ءوز جۇرتىمىزدا عانا ەمەس، وزگەلەرگە دە جەتىپ، حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارار ەدى. كەم-كەتىگى كوپ اۋىل بوي جازىپ، ادامدارىنىڭ اجارى اشىلار ەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءونىم ءوندىرۋشى ۇتىلماۋى كەرەك. بۇل قازىر ەلىمىز ءۇشىن باستى ماسەلە بولىپ تۇر.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتىم كورسەڭ، جەبەي ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ار الدىندا ارىلۋ

رۋحانيات • كەشە

كەدەي ەلدەرگە كومەك

ەكونوميكا • كەشە

عاسىر ءاجىمى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار