داعدارىس كەلگەننەن بەرى وڭاي ولجاعا «كەنەلگىسى» كەلەتىندەر قالادا دا, دالادا دا سابىلىپ ءجۇر. قالادا قالتاعا تۇسسە, اۋىلدا ورىستەگى مالدى ايداپ كەتىپ جاتادى. ءتىپتى اياۋشىلىق تانىتپاي, ءوزىم سەكىلدى ادامنىڭ تابان اقى, ماڭداي تەرىنىڭ «جەمىسى» دەمەستەن, تاۋ تاعىسىنداي جىلقى, سيىردى اتىپ الىپ كەتەتىندەر دە توبە كورسەتىپ ءجۇر.
ءيا, نەسىن جاسىرايىق, اۋىلدى دىڭكەلەتىپ وتىرعان سونداي ۇرى-قارىلار مەن دەلدالدار, الىپساتارلار. ولار وندىرگەن ءونىمدى الگىلەر ارزان باعاعا الىپ, بىلاي شىعا قىمباتقا ساتىپ جۇرەدى. ءتىپتى وندايلار ءونىم وندىرۋشىلەردى بازار ماڭىنا جولاتپاي, سىرتتان كۇتىپ الىپ جاتادى. سول كەزدە ەكەۋى ساۋدالاسقان بولادى. ءبارىبىر ءوندىرۋشىنىڭ ءسوزى وتپەيدى, الۋشى-
نىڭ ايى وڭىنان تۋادى.
تاياۋدا ءبىر اۋىل ازاماتىمەن تىلدەسكەنىمىز بار. ونىڭ ايتۋىنشا, ءونىمىن دەلدالدارعا بەرگەننەن باسقا مۇمكىندىگى بولمايدى ەكەن. سەبەبى, قالا بازارىنان الىپ قويعان ورنى جوق. بولعان كۇندە دە ول جەردىڭ ءوز زاڭى بار كورىنەدى. بۇعان قوسا اقشا تولەپ الاتىن سان ءتۇرلى قۇجات تا ولاردىڭ تيتىعىنا تيەدى. سونداي قىرۋار ماشاقاتقا باس قاتىرىپ, اۋرەگە تۇسكەنشە الىپساتارلاردىڭ سۇراعان باعاسىنا بەرىپ, قۇتىلۋدى ماقۇل كورەدى. ارينە, شىققان شىعىن وتەلىپ جاتسا, اڭگىمە باسقا. تابان اقى, ماڭداي تەر اقتالماسا, ول دا اۋىر ازاپ. سونداي تىرلىكتەن ەڭبەگى ەش بولعان ءبىراز ازاماتتار اۋىلدى تاستاپ قالادان جۇمىس ىزدەيدى ەكەن. زامانعا قاراي كولىگىڭ, ءونىم وندىرۋگە قاجەت تەحنيكاڭ بولماسا, ءىسىڭ ىلگەرى باسپايدى. جالپى, تابيعات-انانىڭ ىستىعى بەت قارىعاندا, قىستىڭ اق بورانى ۇيىتقىپ, قىزىل شۇناق اياز قىسقاندا ەگىن سالىپ, مال باققان اۋىل جۇرتىنا دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاساپ جاتقان قامقورلىعى كوپ جاعدايدا جەتە بەرمەيتىنى اقيقات. ونى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋعا ءتيىس جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كەيبىر اكىم-قارالار اۋىل مەن اۋداننىڭ اراسىنداعى جينالىسقا بارىپ كەلۋمەن ۋاقىتتارىن وتكىزەدى. قازىر اۋىل اكىمدەرىنە كورسەتىلىپ جاتقان سەنىم-مۇمكىندىكتەر, ەركىندىكتەر, جەتىپ ارتىلادى, كوزىن تاپسا قارجىدان قىسىلماۋىنا بولادى. سونى ءتيىمدى پايدالانا الماي, ەسكى سۇرلەۋدەن شىعا الماي جۇرگەندەر بارشىلىق.
ءيا, ىسكەر اكىمدەر دە جوق ەمەس. ونداي ازاماتتار الاقانداي اۋىلىن قويىپ, ەلدىك تىرلىككە دە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. وسى جەردە مىنا ءبىر پىكىردى ورتاعا سالا كەتسەك دەيمىز. ءبىر ۇجىمعا بىرىگىپ ەڭبەك ەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ جاتقاندا جەرگىلىكتى جەردەگى اكىمدەر سىرتتاي باقىلاۋشى بولماي, حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ءار ءىستىڭ تەتىگىن تابۋعا, پروبلەمانى شەشۋگە جۇمعان جۇدىرىقتاي كىرىسسە, قازاق جەرىنىڭ ۇستىندەگى بايلىققا جۇرتتى كەنەلتەرى ءسوزسىز. اناۋ كەڭەس زامانىندا كەتپەن ۇستاپ-اق تورتكۇل دۇنيەگە تانىلعان ىبىراي جاقاەۆ, اقتىلى قوي وسىرگەن جازىلبەك قۋانىشباەۆ سول جەرۇستى بايلىعىنىڭ قازىناسىن قوپارىپ حالىقتى اق كۇرىشپەن, ساپالى ەتپەن قامتاماسىز ەتكەنىن ۇلكەندەر بىلەدى, تاريحتىڭ بەتىندە سايراپ تۇر.
ەلباسى كووپەراتيۆ قۇرۋ ارقىلى بىرلىكتە جۇمىس ىستەۋدى كوتەرىپ, ول قازىر قانات جايىپ كەلەدى. بۇل شاشىراڭقى تىرلىكتەن ورتاق ىسكە ۇيىتقى بولۋدى ۇيىستىرادى. ءوز تىرلىگىمەن جۇرگەندەر ەندىگى جەردە كووپەراتيۆ ارقىلى, قولىن ۇزارتاتىنى انىق. بازارلارعا بارا المايتىندار ءوز ءونىمىن كووپەراتيۆكە سەنىم تاپسىرادى. بۇل ءونىم ساپاسىنىڭ ارتۋىنا دا جول اشادى. بۇرىنعىداي دەلدالدارعا بەرمەي, ءوزىنىڭ باعاسىن قويا الادى. مۇنداي يگى ءىس جۇزەگە اسىپ جاتسا, ءشوپ باسىن سىندىرماي كولەڭكەدە, جىلى جەردە وتىرىپ بايتىنداردىڭ ءوزى ءونىم وندىرۋشىلەر قاتارىنا قوسىلار ەدى. قالاي دەسەك تە, اۋىل جۇرتى بەينەتتىڭ زەينەتىن كورىپ, ءونىمىن جول بويىندا ساتۋدان قۇتىلادى.
نارىق زامانىنا ەرتە كوشكەن ەلدەر ءونىم ءوندىرۋشى مەن تۇتىنۋشىنىڭ ارا- جىگىن انىقتاپ, ارقايسىسىنىڭ جۇمىس ءتاسىلىن بەلگىلەپ بەرگەن. بۇعان ءبىر مىسال كەلتىرەر بولساق, ىسساپارمەن 2001 جىلى اقش مەملەكەتىندە بولعانىمىزدا ءبىر فەرمەردىڭ ەڭبەگىمەن تانىسقانىمىز بار. سونى كورىپ وسىنداي ۇلگىلى ءىس ءبىزدىڭ وتانىمىزدا دا ورنايتىنىنا سەنگەنبىز. ءبىز جۇزدەسكەن فەرمەر سيىر باعۋمەن اينالىسادى ەكەن. وندىرگەن ءونىمىن ءوز اياعىمەن الۋشىعا اپارمايدى. ءتيىستى ورىندار جاساسقان كەلىسىمشارت بويىنشا كەلىپ, الىپ كەتەدى. ءونىم باعاسى دا ورتاق كەلىسىم نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى ەكەن. ال جەم-ءشوپتى دايىندايتىن جەكە فەرمەر. وعان اقشاسىن تولەسەڭ بولعانى. وسىنداي ۇلگىنى ءوز ەلىمىزدە ورنىقتىرساق, قازاق جەرىنىڭ مول بايلىعى ءوز جۇرتىمىزدا عانا ەمەس, وزگەلەرگە دە جەتىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارار ەدى. كەم-كەتىگى كوپ اۋىل بوي جازىپ, ادامدارىنىڭ اجارى اشىلار ەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءونىم ءوندىرۋشى ۇتىلماۋى كەرەك. بۇل قازىر ەلىمىز ءۇشىن باستى ماسەلە بولىپ تۇر.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
