مەن بايكەن اعامەن 1993 جىلدان بەرى تانىس بولدىم. ول كەزدە الماتىداعى جوعارى جالپى-اسكەري كوماندالىق ۋچيليششەنىڭ باستىعى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن ەدىم. ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىمدى وفيتسەرلەر دايىندايتىن بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى بولعاندىقتان, ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن ارتتىرۋعا, ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتۋعا كۇش سالىپ جۇردىك. اسكەري عىلىم بويىنشا عىلىمي ديسسەرتاتسيالار قورعاتاتىن اتتەستاتسيالىق كوميسسيا دا قۇردىق. وسى كوميسسيادا بايكەن ءاشىم ۇلىنىڭ بالاسى وڭداسىن ءاشىموۆ تە قىزمەت ەتىپ, سول كىسى ارقىلى اعامەن تانىسقان ەدىم.
ءبىر كورگەننەن-اق ول ماعان قاتتى اسەر ەتتى. بارىنشا بايسالدى, قارا جەرگە تىرەك بولعانداي ورنىقتى سوزدەرىمەن, بايىپتى قالپىمەن قاتار, ول كىسى ءومىردىڭ بۇگىنگى اعىستارىنا, بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە سەرگەك قاراپ, زەردەلى پىكىرلەر, تەرەڭ ويلار ايتتى. الدىمەن ۋچيليششەدەگى ۇلتتىق قۇرامعا قاتتى كوڭىل بولگەنى, قازاق بالالارىنىڭ وعان تۇسۋگە قانشالىقتى ىقىلاستى ەكەنىن سۇراعانى ەسىمدە. شىنىندا, ورنالاسقان جەرى الماتى قالاسى بولعانىمەن, بۇل وقۋ ورنىندا وقيتىن بولاشاق قازاق وفيتسەرلەرىنىڭ ۇلەسى كەزىندە 2-3 پايىزدان اسپايتىن. ونىڭ ارينە, ءتۇرلى سەبەپتەرى بار, سونىڭ ىشىندە قازاق اتا-انالاردىڭ بالالارىن اسكەري وقۋعا بەرىپ, ەلدەن الىس كەتۋىنە قارسى بولعاندىعى دا بار ەدى. بايكەن اعا سوندايلاردىڭ ءبارىن بىلەدى ەكەن. الايدا تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ۋچيليششەگە وقۋعا نيەت بىلدىرگەن قازاق بالالارىنىڭ سانى ەسەلەپ كوبەيگەنىن ايتقانىمدا, ول كىسى ءبىرشاما رازى بولىپ, جىلى جىميىپ, جادىراپ قالدى. وسىلاي باستالعان اڭگىمەمىز بىرنەشە جىلدارعا سوزىلعان جاراستى قارىم-قاتىناسقا ۇلاسىپ, بايكەن اعانىڭ ءومىر جولىمەن جاقسى تانىستىم.
ول كىسى دە مەن سياقتى ەلىمىزدىڭ اۋا رايى قىتىمىر, قىسى – قاتال, جازى – ىستىق, كەي جىلدارى ىلعالى شامادان تىس ارتىپ, كەيدە قۇرعاقشىلىعى اسىپ كەتەتىن سولتۇستىك وڭىردە دۇنيەگە كەلىپتى. ءان مەن جىردىڭ سۇلەيى اقان اۋىلىنا جاقىن ورنالاسقان ونىڭ تۋعان جەرىندە سەرىنىڭ ونەگەسى مەن ونەرى جاستاردىڭ بويىنا جاستاي سىڭىرىلەدى ەكەن. التىباقاندا شىرقالعان اقان اندەرى ءتۇنى بويى قالىقتاپ, جايلاۋدىڭ ءسانىن ارتتىرىپ, ارقانىڭ الىس قىرلارىنا دەيىن ەستىلىپ تۇرعان.
بايكەن اعا جاستايىنان ءومىردىڭ شىرعالاڭى مەن تاعدىردىڭ تالقىسىنا تاپ بولعان. التى ايعا تولار-تولماستا اكەسى ءاشىم كەنەتتەن دۇنيەدەن ءوتىپ, جەتىم قالادى. بىراق قازاقتىڭ دانا داستۇرىمەن شەشەسى ەلدەن كەتپەي, اكەسىنىڭ ءىنىسى قابدوللاعا امەڭگەرلىك جولىمەن قوسىلىپ, تۋعان اكە بولماسا دا ونىڭ ورنىن جوقتاتپايدى.
بايكەن اعاعا وتباسىلىق قيىنشىلىقتان گورى سىرتتىڭ قىسىمى زاھارلى بولادى. بوزبالا شاعى حالىقتىڭ كۇنكورىس كوزى – مالىن تۇتاستاي تارتىپ الىپ, كولحوزدىڭ قوڭىرتوبەل تىرلىگىنە ءيىرىپ تاستاعان قيىن جىلدارعا تاپ كەلگەن. جاعداي ودان ءارى دە ۋشىعىپ, بارىنشا ازايتىلعان مالدار قىرىلىپ, ونىڭ ۇستىنە ەگىن دە شىقپاي, بارلىق جۇرت اشتىققا ۇشىرايدى.
ءبىر كەزدە ماكسيم گوركيدىڭ «موي ۋنيۆەرسيتەتى» كىتابىنان ناعاشى اتاسىنىڭ «يدي-كا تى, لەكسەي, ۆ ليۋدي» دەپ جيەنىن باعا الماي, قاڭعىرتىپ جىبەرگەنىن وقىعان ەدىك. سونداي جاعداي قازاق دالاسىندا دا بولىپ, 1932 جىلدىڭ اشتىعى قىسقاندا ون بەس جاسار بايكەندى اعاسى قابدوللا بىردەڭە قىلىپ كۇنىڭدى كورەرسىڭ, ءبىز قۇدايدىڭ باسقا سالعانىن وسىندا كورەمىز, دەپ جالعىز ءوزىن جاياۋ-جالپى كوكشەتاۋعا اتتاندىرىپ جىبەرەدى. ءجۇز ەلۋ شاقىرىم جەرگە بىرنەشە كۇن ءجۇرىپ, يتشىلەپ زورعا جەتكەن بالانى مۇندا سالۋلى توسەك, سالقىن ءۇي كۇتىپ تۇرعان جوق ەدى. ءارى اش, ءارى باراتىن باسپاناسى جوق بوزبالا قالاداعى بالالار ءۇيىن تابادى. «قارعا تامىرلى قازاق» قوي, ول مۇندا ديرەكتور بولىپ ىستەيتىن اتالاس اعايىنى ەسباي سۇلەيمەنوۆتى ىزدەپ كەلگەن ەدى. ايتەۋىر, ءجونى ءتۇزۋ قازاق ءبىرىن-ءبىرى تاستامايدى ەمەس پە, بايكەندى بالالار ۇيىنە الدىرا الماعان ول پەتروپاۆلداعى فابريكا-زاۋىت وقۋىنا (فزو) جىبەرەدى. ەسباي اعاسىنىڭ وسى جاقسىلىعىن بايكەن اعا ءومىر بويى ۇمىتپاي, كەيىن وزىنە دە, ونىڭ ۇرپاقتارىنا دا قولدان كەلگەن كومەگىن جاساپ باققان.
پەتروپاۆلدا دا ءبىر تانىس اعاسى تابىلىپ, بوزبالانىڭ قولى ءبىر جان ساقتايتىن جەرگە ىلىگەدى-اۋ, ايتەۋىر. وسىنداي تاعدىرعا تاپ بولعانىنا بايكەن اعا شۇكىرشىلىك ايتاتىن, ال وزىندەي مىڭداعان بالا مۇندايعا قول جەتكىزە الماي قىرىلىپ قالعانىن ەسكە الىپ, ول قاتتى كۇرسىنەتىن ەدى.
فزو-نى ءبىتىرىپ, ءبىرشاما ىسىلىپ, ورىس ءتىلىن دە ۇيرەنگەن بوزبالا ەندى دۇرىسىراق ماماندىق الۋدى كوزدەپ, پەتروپاۆلدان سەكسەن شاقىرىم جەردە, پوكروۆكا دەگەن سەلودا ورنالاسقان اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنا تۇسەدى. قازاقشا اقجار دەپ اتالاتىن بۇل سەلو مەن تۋىپ-وسكەن كوبەشتەن (ورىسشاسى نيكولاەۆكا) 30 شاقىرىم جەردە عانا. سوندىقتان بايكەن اعامەن ءبىر جەردىڭ ءدامىن تاتىپ, ءبىر ەسىلدىڭ سۋىن كەشىپ جۇرگەن بولىپ شىقتىق.
1938 جىلى بايكەن ءاشىموۆ وسى تەحنيكۋمنىڭ تولىق كۋرسىن ءبىتىرىپ, ورتا ءبىلىمدى مامان بولىپ شىعادى. ونىڭ ۇستىنە تەحنيكۋمنىڭ سوڭعى كۋرسىنان كومسومولدىق جۇمىسقا دا تارتىلىپ, ەل كورىپ, جەر كورىپ, جۇرت تانىپ, حالىقپەن جۇمىس ىستەۋىنە دە جاعداي جاسالعان. وسى بەتپەن كەتە بەرسە دە ول قىزمەتتىڭ بيىك ساتىلارىنا قول جەتكىزگەن بولار ەدى, بىراق تاعدىر جولى ونى باسقا ارناعا بۇرادى. ءدال وسى جىلدىڭ كۇزىندە ونى مەرزىمدى اسكەري مىندەتىن وتەۋ ءۇشىن اسكەرگە شاقىرتىپ, ۋكراينا جەرىندە ورنالاسقان اسكەري قۇرامانىڭ ساپىنا قاتارداعى جاۋىنگەر ەتىپ جىبەرەدى.
اسكەر قاتارىندا جۇرگەن بايكەن اعا تاريحي وقيعالارعا قاتىسىپ, كسرو-نىڭ باتىستاعى شەكارالارىن كەڭەيتۋ وپەراتسيالارىنىڭ بەل ورتاسىندا بولادى. 1939 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە گەرمانيا مەن كسرو-نىڭ اراسىندا جاسالعان قۇپيا پاكتىگە سايكەس قىزىل ارميا كەڭەس-پولياك شەكاراسىنان ءوتىپ, ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانىڭ پولشاعا قارايتىن باتىس بولىكتەرىن باسىپ الدى. سونداي-اق بالتىق بويىنداعى شاعىن مەملەكەتتەر دە كسرو-عا قاراتىلدى. ودان ءارى فينلياندياعا قارسى سوعىس اشىپ, 74 مىڭ جاۋىنگەرىن جوعالتا وتىرىپ, كارەل مويناعى مەن فين شىعاناعىنداعى بىرنەشە ارالدى تارتىپ الدى. بۇل باسقىنشىلىق سوعىستى ۇلتتار ليگاسى ايىپتاپ, كسرو-نى ۇيىمنىڭ قاتارىنان شىعارۋ تۋرالى قارار قابىلداعان.
بايكەن ءاشىموۆ اعامىز قاتارداعى قىزىلاسكەر رەتىندە وسى سوعىستارعا قاتىسقان. مىندەتتى اسكەري مەرزىمى اياقتالعان سوڭ ول 1941 جىلدىڭ 18 ماۋسىمى كۇنى ۇيىنە امان-ەسەن جەتەدى. بىراق سودان كەيىن ءتورت كۇن وتكەندە ۇلى وتان سوعىسى باستالعانى ءمالىم...
اسكەري مىندەتىن وتەپ, سوعىس كورىپ, زاپاسقا شىعارىلعان جاۋىنگەردى اۋداندىق كوميسساريات بىردەن شاقىرمايدى. ايىرتاۋ اۋدانىندا باياعىدا ساكەن سەيفۋللين سوۆناركومنىڭ توراعاسى بولىپ جۇرگەندە اشتىرعان كازگورودوكتا ءبىر جىل مۇعالىم بولىپ ىستەيدى. تەك 1942 جىلدىڭ جازىندا عانا اسكەرگە الىنىپ, الدىمەن تاشكەنتتەگى اسكەري-ساياسي ۋچيليششەنىڭ قىسقا مەرزىمدى كۋرسىنان ءوتىپ, سوسىن سپاسسك-دەميانسك قالاسىنىڭ تۇبىندە تۇرعان اسكەري بولىمگە روتا كومانديرىنىڭ ساياسي جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى ەتىپ جىبەرىلەدى.
بايكەن اعا – ۇلى وتان سوعىسىنا سول 1942 جىلدىڭ جازىنان جەڭىس كۇنىنە دەيىن بەلسەنە قاتىسقان جاۋىنگەر. ول مايدانعا كىشى لەيتەنانت دارەجەسىندە كىرىپ, ءۇش جىلدا كاپيتان اتاعىن العان, «قىزىل جۇلدىز», ءى جانە ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى, پولشانىڭ «ۆەرتۋتي ميلليتاري» وردەندەرىن, بىرنەشە مەدال العان. جەڭىس كۇنىن اۋىر جارالانىپ تۇسكەن گوسپيتالدا قارسى الىپ, وندا ون اي جاتقان سوڭ اسكەري-دارىگەرلىك كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن مۇگەدەكتىك بەرىلىپ, ارميادان بوساتىلعان. سوعىس جىلدارىن ەسكە العاندا اعا مايدانداس دوستارى تۋرالى كوپ ايتۋشى ەدى. ولاردىڭ كەيبىرىن سوعىستان كوپ جىل وتكەن سوڭ تاۋىپ الىپ, جاقىن قارىم-قاتىناس ورناتىپتى.
بايكەن اعا سەكىلدى سالماقتى, ىستەگەن ىسىنە تىڭعىلىقتى, ادامدارمەن وڭاي ءتىل تابىساتىن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى بەكەم, ونىڭ ۇستىنە اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا ورتا ارناۋلى ءبىلىمى بار وفيتسەردى ايىرتاۋ اۋدانىنداعى جەرگىلىكتى وكىمەت قۇشاق جايا قارسى الىپ, الدىمەن اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنە جاۋاپتى حاتشى, ودان سوڭ اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى سياقتى قىزمەتتەرگە تاعايىندايدى. الايدا ادامداردى ءبىر-بىرىنە اڭدىتىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ارىز-شاعىم جازۋدى قوشتاپ وتىرعان وكىمەت سوعىستان كەيىن دە سونداي سوراقىلىعىن جاساپ, ەمەن-جارقىن ءومىر سۇرۋگە كەدەرگى جاساپ باعادى. جۇمىستى جاقسى ىستەيتىن قانشاما ادال كادرلار ۇستىنەن جازىلعان دومالاق ارىزدىڭ كەسىرىنەن قىزمەتتەن قۋىلىپ, قۋعىنعا ۇشىرايدى. بايكەن اعانىڭ ۇستىنەن دە ءبىر ارىز ءتۇسىپ, ونى «باي بالاسى» دەپ كورسەتەدى. بايلاردى تەگىس قۇرتىپ, مال-مۇلكىن توناپ العاندارىنا جيىرما جىلدان اسسا دا, سوعىسقا قاتىسىپ, وتاندى بەلسەندى قورعاعانى كوز الدارىندا تۇرسا دا قايتسە دە جازا بەرۋگە تىرىسىپ, الاقاندارىن ىسقىلاپ وتىرعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندەگىلەر «پارتياعا كىرەردە الەۋمەتتىك تەگىن جاسىرعان» دەگەن ايىپپەن بايكەن اعاعا پارتيالىق جازا بەرىپ, ونى كەزەكتى پارتكونفەرەنتسيادا جوعارى باسشىلىق قىزمەتىنە ۇسىنبايدى. سوندىقتان بۇرىنعى اتقارىپ جۇرگەن لاۋازىمىنان تومەندەتىلىپ, زەرەندى اۋدانىنا اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى قىزمەتىنە جىبەرىلەدى. بۇل بايكەن ءاشىموۆتىڭ ومىرىندەگى جالعىز تومەندەتىلۋ ەدى. باسقا ۋاقىتتىڭ بارىندە ول ءوزىنىڭ ىسكەرلىگى مەن جىگەرىنىڭ, ءبىلىمى مەن قايراتىنىڭ, مىنەزىنىڭ سىيىمدىلىعى مەن ىرىلىگىنىڭ ارقاسىندا قىزمەت باسپالداعى بويىنشا ۇنەمى ءوسىپ وتىرعان.
بىلىكتى كادرلار تاپشى بولىپ وتىرعان كەزدە وبلىس باسشىلىعى بايكەن اعانى اۋداندا ۇزاق ۇستاپ وتىرا المايدى, پارتيالىق جازا مەرزىمى وتەلگەن سوڭ, 1952 جىلى ونى كوكشەتاۋعا قىزمەتكە الدىرىپ, الدىمەن وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ودان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىنە تاعايىندايدى. وسى قىزمەتتەردە ءجۇرىپ بايكەن اعا لەنينگرادتىڭ قولدانبالى زوولوگيا جانە فيتوپاتولوگيا ينستيتۋتىن, جوعارى پارتيا مەكتەبىن سىرتتاي وقىپ بىتىرەدى. بۇل دا بايكەن اعانىڭ ەرىنبەيتىن ەڭبەكقور, قولعا العان ىسىنەن تايمايتىن تاباندى, ءبىلىم مەن عىلىمعا زور كوڭىل بولگەن جان ەكەنىن كورسەتىپ تۇر.
حالقىنا ابىز دەپ تانىلعان ابزال اعا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى دامۋىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, دۇرىس جولدا كەلە جاتقانىمىزدى ۇنەمى ءبىلدىرىپ وتىراتىن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتە ىسكەر, اسا دارىندى باسشى ەكەنىن ول بۇرىننان بىلەتىنىن ايتىپ, بۇگىنگى ساياساتىن قولدايتىن.
كوكشەتاۋداعى جىلدارى تۋرالى ايتقاندا ول كىسى تىڭ ەپوپەياسىنا كوپ كوڭىل اۋداراتىن. ونداعى جانقيارلىق ەڭبەكپەن قاتار باسشىلار تاراپىنان جاسالعان كەيبىر قىزىق-شىجىق سوراقى قىلىقتارى تۋرالى ايتقاندا اعا كوپ تولعانۋشى ەدى. ال ءبىز ونىڭ سول كەزدەگى كەڭشار, اۋدان, وبلىس كولەمىندەگى كادرلاردى جاڭىلماي ايتىپ, ەسكە الىپ وتىراتىن جادىنا تاڭ قالاتىنبىز.
1961 جىلى بايكەن ءاشىموۆ قاراعاندى وبلىسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىعىنا سايلانعان. بۇل – قاراعاندىعا رەسپۋبليكا عانا ەمەس, وداق باسشىلارىنىڭ دا نازارى اۋىپ, قاتتى شۇيلىگىپ تۇرعان جىلدار ەدى. ولاردى اسىرەسە, تەمىرتاۋداعى قاندى وقيعالاردىڭ سەبەپ-سالدارلارى الاڭداتاتىن. جاڭا توراعا ۇلكەن سەنىمنەن شىعىپ, وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ, الاڭداتاتىن احۋالداردى قالىپتى ارناعا تۇسىرەدى. ءارتۇرلى قىڭىر اڭگىمەلەردەن ادا, ىسكەر ورتا قالىپتاسقان قاراعاندىنى ول ارقاشان ساعىنىشپەن ەسكە الىپ وتىراتىن. ءوزىنىڭ «ەل سەنىمى – ەڭ قىمباتىڭ» اتتى ەستەلىك كىتابىندا ول قاراعاندى تۋرالى: «مۇنداعى ەڭبەككە جارامدى حالىق نەگىزىنەن جۇمىسشى ۇجىمدارىندا شوعىرلانعان. زيالى قاۋىم دا بار. ولاردىڭ كوبى تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسيا. سوندىقتان دا بولار, مۇنداعى احۋالدا ىسكەرلىك اۋەن باسىم. رۋحاني اۋاسى تازا, كولدەنەڭ كەلەڭسىزدىكتەردەن ادا», دەپ جازادى.
1967 جىلدىڭ اياعىندا بايكەن ءاشىموۆ ءبىر جابىلىپ, قايتادان اشىلعان تالدىقورعان وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى باسشىلىعىنا جىبەرىلەدى. 1970 جىلدىڭ باسىنا دەيىن ەكى جىلدان ارتىق ۋاقىت قانا ىستەسە دە اعامىز تالدىقورعاندىقتاردى جاقسى كوڭىلمەن ەسكە الىپ وتىراتىن. جەتىسۋدىڭ بەس وزەنى اۋماعىنان وتەتىن بۇل ولكەنىڭ قۇنارىن, تامىلجىعان تابيعاتىن ول قيماستىقپەن اۋىزعا الاتىن ەدى. جاڭادان اشىلعان وبلىسقا وكىمەت بۇرىن سىرىن الماعان نەشە ءتۇرلى كادرلاردى ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىنەن جىبەرگەن ەكەن. مىسالى, وبلىستىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىعىنا سولتۇستىكقازاقستاندىق ف.زاۆگورودنيدى, ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا الماتىلىق ا.ەرساليەۆتى, وبكومنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنا ورتالىق كوميتەتتەن پ.ەۆسەنەۆتى جانە ت.ب. جولداپتى. ءارتۇرلى ورتاعا كوندىككەن وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ ىسكەرلىگىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, ورتاق ىسكە جۇمىلدىرۋ ءبىرىنشى باسشىعا وڭاي بولماعان. الايدا بۇل قىزمەتىندە دە اعامىز ءوزىنىڭ اقىل-پاراساتىنىڭ ارقاسىندا بيىكتەن تابىلىپ, وبلىستى وسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اياعىنان تۇرعىزىپ كەتەدى.
بايكەن ءاشىموۆتى رەسپۋبليكا حالقىنا جاپپاي تانىتىپ, ءماشھۇر قىلعان ونىڭ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن 14 جىل بويى اتقارعان ەڭبەگى. بۇل قىزمەتتى ول 1970 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ, 1984 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن ابىرويمەن اتقارعانىن قازاقستاندىقتاردىڭ ءبارى دە بىلەدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ول قىزمەت اتقارعان جىلداردا رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن جازۋ بولماعاندىقتان, تەك اعانىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن كەيبىر دۇنيەلەردى عانا اتاپ كەتەمىز. قول جەتكىزگەن تابىستاردى جالعىز مەن ىستەدىم دەمەيمىن, وعان سول كەزدەگى جۇمىسشىلاردىڭ ەرەن ەڭبەكتەرى مۇمكىندىك تۋدىرىپ, باسشى بولعان كادرلاردىڭ ءبارى دە جۇمىلدىرىلدى, جوعارى باسشىلىق تاراپىنان قولداۋ بولدى. تالدىقورعانداعى اككۋمۋلياتور, شىمكەنتتەگى شينا, قاراعاندىداعى رەزينا-تەحنيكالىق بۇيىمدار, رۋدنىيداعى وتقا ءتوزىمدى زاتتار جانە ت.ب. تولىپ جاتقان ءىرى زاۋىتتارمەن قاتار, جەڭىل جانە تاماق ءوندىرىسى سالالارىنداعى الماتى ماقتا-ماتا, قوستاناي ءماۋىتى كومبيناتتارى, قاپشاعاي مەن كوكشەتاۋدىڭ فارفور جانە قاراعاندى, قوستاناي كونديتەر فابريكالارى, بارلىق وبلىستارداعى ەت-ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن ورىندار جانە ت.ب. بەلگىلى كاسىپورىنداردىڭ ءبارىنىڭ ىسكە قوسىلىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ نىعايۋىنا ۇلەس قوسۋىنا بارلىق ءتيىستى كادرلار اتسالىسىپ, قىزمەت ەتتى, دەيتىن ول. بايكەن اعا ۇكىمەت باسىندا بولعان 1970-1980 جىلدارى اۋىل-سەلو ەڭبەككەرلەرىنىڭ دە تۇرمىستىق احۋالى ارتىپ, ۇجىمشارلار مەن كەڭشارلاردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى ارتقانى بەلگىلى. وقۋ, عىلىم, مەديتسينا, مادەنيەت وشاقتارى دا جۇزدەپ سالىنىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ارتىپ, كەڭەس وداعى ورناعان جىلداردان بەرگى ەڭ جاقسى تۇرمىسقا قول جەتكىزدى.
بايكەن اعا ۇلى وتان سوعىسىنا سول 1942 جىلدىڭ جازىنان جەڭىس كۇنىنە دەيىن بەلسەنە قاتىسقان جاۋىنگەر. ول مايدانعا كىشى لەيتەنانت دارەجەسىندە كىرىپ, ءۇش جىلدا كاپيتان اتاعىن العان, «قىزىل جۇلدىز», ءى جانە ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى, پولشانىڭ «ۆەرتۋتي ميلليتاري» وردەندەرىن, بىرنەشە مەدالدار العان.
ءوزىنىڭ اڭگىمەلەرىندە اعامىز دىنمۇحامەد قوناەۆ تۋرالى جاقسى پىكىرلەر ايتۋشى ەدى. ونىڭ ۇستامدىلىعىن, باسقالاردى زەيىن قويىپ تىڭداي بىلەتىن مادەنيەتى مەن سىپايىلىعىن, بوس سوزدىلىك, قۇرعاق ۋادە دەگەننەن ادا بولعانىن ايتىپ وتىراتىن. سونىمەن بىرگە, جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىن بولشەكتەۋگە اشىق قارسىلىق كورسەتكەن باتىرلىق ارەكەتتەرىن دە سۇيىسپەنشىلىكپەن ەسكە الاتىن. ول كىسىنىڭ اڭگىمەلەرىنەن ءماسىمحان بەيسەباەۆ, فازىل كارىبجانوۆ جانە ت.ب. تۇلعالار تۋرالى جالپاق جۇرت بىلە بەرمەيتىن قىزىقتى دەرەكتەر ەستىگەن ەدىك. سونداي-اق جۇماباي شاياحمەتوۆ, ءىلياس وماروۆ, نۇرتاس وڭداسىنوۆ سياقتى ايتۋلى تۇلعالاردى ەسكە العاندا دا بايكەن اعا ۇزاق تولعايتىن.
ورتالىق بيلىك باسشىلارى اراسىنان ءوزىنىڭ كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى الەكسەي كوسىگينمەن جاقىن ارالاسقانىن, جىلى قارىم-قاتىناستا بولعانىن زور قاناعاتپەن اڭگىمەلەۋشى ەدى. ەكەۋى بىرنەشە رەت كسرو-نىڭ شەتەلگە شىققان دەلەگاتسيالارىنىڭ قۇرامىندا دا بىرگە بولىپتى. ۇلكەن اقىل-پاراساتتىڭ يەسى بولعان ا.كوسىگين ءارى ىسكەر, ءارى ورتاق ىسكە جاناشىرلىقپەن قارايتىن ءادىل ادام بولعان ەكەن. ءبىر جولى ول بايكەن اعانىڭ ءبىر تىلەگىنە وراي قازاقستاننىڭ كەڭشارلارى مەن ۇجىمشارلارىنىڭ تىعىرىقتان شىعۋى ءۇشىن قوسىمشا 800 ملن رۋبل بولدىرگەن ەكەن. مۇنداي كومەكتەر بۇدان باسقا جولدارى دا بولىپ تۇرىپتى.
جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنەن 1985 جىلى 68 جاسىندا زەينەت دەمالىسىنا شىققاندا ول ءالى دە تىڭ ەكەن. بىراق گورباچەۆ زامانىنىڭ بىلىكتى كادرلارعا جاۋداي شۇيلىككەن «قايتا قۇرۋى» ونى دا شارپىپ ءوتىپتى. الايدا اعامىز ەشقاشان وكىنبەي, ءوزىنىڭ بيىك لاۋازىمنان ابىرويمەن كەتكەنىن ارقاشان شۇكىرلىكپەن ايتىپ وتىراتىن.
حالقىنا ابىز دەپ تانىلعان ابزال اعا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى دامۋىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, دۇرىس جولدا كەلە جاتقانىمىزدى ۇنەمى ءبىلدىرىپ وتىراتىن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتە ىسكەر, اسا دارىندى باسشى ەكەنىن ول بۇرىننان بىلەتىنىن ايتىپ, بۇگىنگى ساياساتىن قولدايتىن.
بايكەن ءاشىموۆ اعامىز وتباسىندا دا بۇكىل قازاق قاۋىمىنا ۇلگى بولارلىق عۇمىر كەشتى. 1946 جىلى قوسىلعان جۇبايى باقىت اسەتقىزىمەن جان دۇنيەلەرى ومىرلىك ۇيلەسىم تاۋىپ, زياتتى وتباسى بولدى. ۇلدارى وڭداسىن دا, قىزدارى نەيليۋفار مەن راۋزا دا تەحنيكا عىلىمىمەن اينالىسقان عالىمدار. وڭداسىن عىلىم دوكتورى, قىزدارى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالارىن ماسكەۋدىڭ بىلىكتى ينستيتۋتتارىندا قورعاعان. بايكەن اعانىڭ نەمەرە-جيەندەرى دە ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپقان, جاقسى اتالارى سەكىلدى ورنىقتى جاندار.
اباي تاسبولاتوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, گەنەرال-لەيتەنانت
