قازاقستاندىق ۇلەسكە — ۇلكەن نازار

بىلتىر وبلىستا وتكىزىلەتىن ءونىم­دەر, اتقارىلاتىن جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر كولە­مىن­دە قازاقستاندىق ۇلەس ەداۋىر ءوستى. بيىل بۇل باعىتتا مۇمكىن­دىك­تەر ودان ءارى كەڭەيگەلى وتىر. بۇعان كەيبىر جاڭا زاڭنامالىق اكتىلەرگە, سونىڭ ىشىندە “مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋ­را­لى” زاڭعا وتاندىق تاۋار ءون­دىرۋ­شى­­لەرگە جەڭىلدىكتەر بەلگى­لە­نۋى ءجو­نىن­دە تو­لىقتىرۋلار مەن ءوز­گەرتۋلەر ەن­گىزىلۋىنىڭ ىقپالى تيمەك. وسى ما­ڭىزدى ماسەلەنى تالقىلاۋعا ارنالىپ وتكەن كەڭەستە وبلىس اكىمى سەرىك اح­مە­توۆ ءوڭىردىڭ ءتول ونىمدەرى ءوتىم­دىلىگىن كوتەرۋدىڭ ستراتە­گيالىق ءمانى بارىن اتادى. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ايماقتىڭ جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىندارى جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەرمەن 474 نيەت-حاتتاما جاسادى. بۇل 146 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى دەگەن ءسوز. مۇنى­مەن بىرگە  ونى دامىتۋ ءۇشىن 150 ملرد. تەڭگەگە جوبالانعان 482 كەلى­سىم-شارتقا قول قويىلعان. ونەر­كا­سىپ جانە كاسىپكەرلىك باسقارما­سى­نىڭ باستىعى ەربولات كارگين ور­تاعا سالعانداي, مۇنىڭ سىرتىندا ءوت­كەن جىلى “جول كارتاسى” باعدار­لاماسىن ىسكە اسىرۋدا قولدانعانداي كاسىپورىندارعا مەملەكەتتىك تاپ­سىرىستار بەرىلەدى. وبلىستا قازاقستاندىق ءونىم­دەر­دى ەڭ كوپ پايدالاناتىن وندىرىستەر قاتارىندا “قازاقمىس” كورپورا­تسيا­سى مەن “ارسە­لور ميتتال تە­مىر­تاۋ” كومپانياسى ال­دىڭعىلار قاتارىنان سانالادى. الايدا ءالى دە بولسا جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىنداردىڭ جەرگى­لىكتى ونىمدەرگە دەگەن  سۇرانىمىن زەرت­تەۋ ءالسىز, اقپارات ماردىمسىز. “قازاق­مىس” كورپوراتسياسى باس­قار­ما­سىنىڭ توراعاسى ەدۋارد وگاي ءما­سەلەنىڭ وسى جاعىنا نازار اۋ­دار­تا كەلىپ, كورپوراتسيا بويىنشا قا­زاقستاندىق ۇلەس 44 پايىز قۇراي­تىن­دىعىن, بۇل كورسەتكىشتى كوتەرۋ­گە مۇمكىندىك از ەمەستىگىن بايان ەتتى. ال “ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ” كومپانياسىنىڭ دا قازاقستاندىق ونىمگە ىقىلاسى بولەك. بىلتىر مۇندا تاۋار سا­تىپ الۋعا بولىنگەن 122 ملرد. تەڭگەنىڭ 90 ملرد.-ى, ياعني 73 پايىزى وتاندىق قۇرال-جاب­دىقتاردى, ماتەريالداردى, تاۋاردى تۇتىنۋعا ارنالدى. دەگەنمەن, كە­ڭەس­تە اتالعانداي, ىزدەستىرىلسە رە­زەرۆ كوزى جەتكىلىكتى, مۇنىمەن شەك­تەلىپ قالۋ­عا بولمايدى. جيىندا سونىمەن قاتار جۇيە قۇراۋ­شى كاسىپورىندار جانىنان شاعىن ءون­دى­رىستەر ۇيىمداستىرۋعا نازار اۋدارتىل­دى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ماسى بولىپ تا­بىلادى. ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى. جىل جۇمىسى قورىتىندىلاندى كەشە باس پروكۋرور قايرات ءماميدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن 2009 جىلدىڭ جۇمىس قورىتىندىلارىن تالقىلاعان جانە الداعى كەزەڭدەگى قىزمەت باسىمدىقتارىن ايقىنداعان باس پروكۋراتۋرانىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. بۇل تۋرالى القا ماجىلىسىنەن كەيىن جۋرناليستەرمەن بريفينگ وتكىزگەن باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي وكىلى نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆ حابارلاپ, جاڭا جىلدا جاڭا قونىسقا كوشكەن قۇزىرلى ورگاننىڭ وتكەن جىلعى جۇمىس ناتيجەلەرىن ايتىپ بەردى. وتكەن جىلى پروكۋراتۋرا ور­گان­دارى ەلدەگى قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى نىعايتۋعا باعىت­تال­عان بىرقاتار جۇمىستار اتقاردى. بۇل تۇرعىدا ەلباسىنىڭ ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تا­رىن,  قوعام مەن مەملەكەتتىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى تاپ­سىر­مالارىنا ەرەكشە نازار اۋدا­رىل­دى, دەدى ول. قۇقىق ءتارتىبىن ساق­تاۋ ورگاندارىنىڭ كەلىسىمدى جۇ­مىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءۇي­لەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قىزمەتى جان­دان­دى­رىلىپ, ونىڭ ماجىلىستەرىنىڭ قا­راۋىنا كۇش قۇرىلىمدارىنان ءۇي­لەس­تىرىلگەن ءىس-ارەكەتتى جانە ءبىرىڭ­عاي ۇستانىمدى تالاپ ەتەتىن اسا وزەكتى ماسەلەلەر شىعارىلدى. قۇ­قىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمە­تىندە بۇ­رىن باسىم بولعان جازالاۋ باعى­تىنان قۇقىق بۇزۋشىلىق­تار­دىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ جا­عىنا بەت بۇرىلدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىز­مەتى­نىڭ نەگىزگى باعىتتارى دا قايتا قارالدى. باستى باسىمدىق رەتىندە قۇقىق قورعاۋ قۇزىرەتىنىڭ ءتيىمدى ءارى پارمەندى جۇزەگە اسىرىلۋى ايقىن­دالدى. وسىعان وراي, پروكۋ­رور­لاردىڭ نەگىزگى ءىس-قيمىلدارى مەن قاداعالاۋ وكىلەتتىكتەرى جەكە تۇ­ل­عا­لاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارىن جانە قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى شارا­لاردى ءارى قاراي كۇشەيتۋگە باعىت­تالدى. قارجى داعدارىسى زارداپ­تارىن ازايتۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قاراجاتتىڭ زاڭدى جانە ماقساتتى جۇمسالۋ ماسەلەسى پرو­كۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا تۇر. وتكەن جىلى يپو­تەكالىق نەسيەلەردى قايتا قار­جىلاندىرۋ, اگروونەركاسىپ سالا­سىن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قول­داۋعا بولىنگەن قاراجاتتى جۇم­ساۋ زاڭدىلىعىنا تەكسەرۋلەر ءجۇر­گىزىلدى. جالپى, قۇقىق قورعاۋ جانە ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن قابىلدانعان  الدىن الۋ شارالارى ۇلتتىق قور قا­راجاتىنىڭ ۇكىمەت بەلگىلەگەن شارت­تارعا سايكەس يگەرىلۋىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. تۇ­تاستاي العاندا, وتكەن جىلى پرو­كۋراتۋرا ورگاندارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا زاڭدىلىقتى قاداعالاۋ تارتىبىمەن 23 مىڭنان استام تەكسەرۋلەر جۇرگىزىپ, جارتى ميلليونعا جۋىق ازاماتتىڭ كونس­تي­تۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعادى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارا­لارى­نىڭ نەگىزىندە 38 مىڭنان ارتىق زاڭ­سىز قۇقىقتىق اكتىلەر كۇشىن جوي­دى نەمەسە وزگەرتىلدى. 52 مىڭ­نان استام تۇلعا ءتۇرلى جاۋاپكەر­شى­لىك­كە تارتى­لىپ, مەملەكەت پايدا­سى­نا 55 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى ءوندىرىلدى. پروكۋراتۋرانىڭ قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ وكىلەتتىگى دە بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. وتكەن جىلى تەرگەۋ توپتارىنا باسشىلىق جاسايتىن ارنايى پروكۋرورلار 121 كۇردەلى جانە ماڭىزدى قىلمىستىق ءىستى ءوز وندىرىسىنە العان بولاتىن, ونىڭ 58-ءى بويىنشا تەرگەۋ اياقتا­لىپ, سوتقا جىبەرىلدى, 40-ى بوي­ىن­شا ايىپتاۋ ۇكىمى شىعىپ ۇلگەردى. سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە زاڭ­دىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ سالا­سىندا پروكۋرورلار 48 مىڭ قىل­مىستىق, 58 مىڭ ازاماتتىق جانە 112 مىڭنان استام اكىمشىلىك ىسكە قاتىستى. پروكۋرورلاردىڭ اپەلليا­تسيا­لىق جانە قاداعالاۋ نارازى­لىق­تارى بويىنشا قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 1,6 مىڭنان استام سوت ۇكىمى, ازاماتتىق ىستەر بويىنشا 1,3 مىڭنان استام سوت شەشىمدەرى جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا 1,2 مىڭعا جۋىق سوت قاۋلىلارى زاڭعا سايكەس كەلتىرىلدى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارى بويىنشا 8,9 ملرد-تان استام سوماعا 16 مىڭعا جۋىق سوت اك­تىسى ورىندالسا, ولاردىڭ 4,2 ملرد. مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, ۇيىمداستىرۋ­شى­لىق-شتاتتىق قۇرىلىمدى وڭ­تاي­لاندىرۋ جانە جەتىلدىرۋ ماق­ساتىندا 2009 جىلى باس پرو­كۋ­را­تۋرانىڭ ورتالىق اپپاراتىندا, وب­لىستىق جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن پروكۋراتۋرالاردا  قۇرىلىمدار قايتا قاراستىرىلىپ, جاڭادان بە­كىتىلدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەن مەكەمەلەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاڭا ار-نامىس كودەكسى بەكىتىلىپ, وندا پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءمى­نەز-قۇلقىنا, ونىڭ ىشىندە قىز­مەت­تىك مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ, قىز­مەتتەن تىس جانە كوپشىلىك الدىن­داعى ءىس-ارەكەتتەرى كەزىندە قويى­لا­تىن تالاپتار ايقىندالدى. ءسويتىپ, القا ءماجىلىسىن قورىتىندىلاي كەلە, باس پروكۋرور الداعى كەزەڭدەگى جۇ­مىستىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىن­داپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­مالارىن, ونىڭ ىشىندە قوعام­دىق قاۋىپسىزدىك پەن الەۋمەتتىك تۇ­راقتىلىقتى قولداۋعا, ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تا­رىن, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان تاپسىرمالارىن ساپالى جانە ۋا­قىتىلى ورىنداۋدى تالاپ ەتتى, دەدى رەسمي وكىل. الەكساندر تاسبولاتوۆ. تاريفتەر تالاپ تۇرعىسىندا رەتتەلۋدە بەيسەنبى كۇنى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىندە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وندا اگەنتتىك باسشىسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى بايانداما جاساپ, 2010 جىلعا ارنالعان اگەنتتىكتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ايقىندادى. بۇگىنگى تاڭدا اگەنتتىك تابيعي 1016 مونوپوليالار سۋبەكتىسىنىڭ تاريفتىك جانە تەحنيكالىق قىز­مە­تىن رەتتەيدى. ال ولار ءوز كەزەگىندە سۋ قۇبىرى جۇيەسى, ەلەكتر ەنەر­گە­تي­كاسى, مۇناي جانە گاز تاسىمالى, كولىك سالاسى بويىنشا 1544 رەتتەۋ قىزمەتىن اتقارادى. سونداي اق 400 سۋبەكتى-دومينانتتار مەن 15 مەم­لەكەتتىك مونوپوليا سۋبەكتىسىنىڭ باعا قالىپتاستىرۋ قىزمەتى دە اگەنت­تىك قاراۋىندا ەكەنى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ باسىمدىق بەرە وتىرىپ تاپسىرعان مىندەتتەمەلەرى اياسىندا سالادا بىرقاتار جۇمىستار اتقا­رى­لۋدا. نەگىزگى بايانداماشى نۇرلان الدابەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ تاريفتىك ساياساتى بويىنشا جۇمىستاردىڭ دەنى ەنەرگيا جانە رەسۋرستى ۇنەمدەۋ جونىندەگى سترا­تە­گيالىق جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ با­رىسىندا جۇرگىزىلگەن. ستراتەگيالىق جوسپاردا كوممۋنالدىق جۇيەلەردى جاڭعىرتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, ينۆەستيتسيالىق (ورتاشا جانە ۇزاق مەرزىمدى) تاريفپەن جۇمىس ىستەيتىن تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىن ارتتىرۋ باسىم باعىت بولىپ سانا­لا­دى. 2009 جىلى ورتاشا مەرزىمدى تاريفتەر بويىنشا قىزمەت كورسەتە­تىن سۋبەكتىلەر سانى 4 ەسە ءوسىپتى. نۇر­لان الدابەرگەنوۆ بۇل تاريف­تەر­دىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجام­دىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىندىگىن قوسا ايتىپ ءوتتى. بەكىتىلگەن ينۆەس­تي­تسيالىق تاريفتەردى قارجىلان­دى­رۋعا قۇيىلاتىن قارجى كولەمى 196 ملرد. تەڭگە. سونىمەن قاتار اگەنت­تىك ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جۇمىستارى شەڭبەرىندە ەنەرگيا مەن سۋدىڭ بەل­گىلەنگەن ىسىرابىن تومەندەتۋ جانە جوعارى نورمانى الىپ تاستاۋ, تۇرمىستىق تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسى جانە سۋعا قول­دا­نۋ مولشەرىن ەسكەرە وتىرىپ ديف­فەرەنتسيالدى تاريفتەر ەنگىزۋدى ءجۇر­گىزسە, رەسۋرستار ۇنەمدەۋ بوي­ىن­شا جىلۋ جانە ەنەرگيا ماتەريال­دارى مەن شيكىزاتىن شىعىنداۋدىڭ نورماسى وڭتايلاندىرىلىپ, اكىم­شىلىك شىعىندار قىسقارتىلعان. وتكەن جىلى اگەنتتىك الدىنا قوي­ىل­عان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتتەلۋشى قىزمەتتەرگە تاريفتەردىڭ وزگەرتىلۋى 2 پايىزدان جوعارى بولماۋى, جي­ىن­تىق ۇلەسىمەن ينفلياتسيانى بەل­گىلەنگەن دالىزدەن اسىرماۋ ءجونىن­دەگى شارالار بولعان-تىن. بۇل ءما­سە­لە بويىنشا اگەنتتىكتىڭ تاريف­تەردى وزگەرتۋ تۋرالى شەشىمدەرى 0,97 پايىز دەڭگەيىندە بولعان. 2008 جىلى ەلباسىنىڭ تاپسىر­ما­سىمەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا ديف­فەرەنتسيالدى تاريفتەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. ول 2008-2009 جىلدارى ءىس جۇزىنە استى. ەلىمىزدىڭ بارلىق اي­ماقتارىنداعى تۇتىنۋشىلار ەلەكتر ەنەرگياسىن قولدانۋدىڭ تۇنگى جانە كۇندىزگى تاريفتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ءبىر عانا الماتىنى الساق, اي­ماقتىق تاريفتەر قولدانۋ ءناتي­جە­سىندە الماتىلىقتار وتكەن جىلى 564 ملن. تەڭگە ۇنەمدەگەن كورىنەدى. ايماقتىق تاريفتەردىڭ قودانىلۋى ەلىمىزدىڭ رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ەنەرگيالىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋىنا سەپتەسەدى. ەنەرگيا ۇنەم­دەۋ جۇمىستارىنىڭ شەڭبەرىندە جانە تەحنيكالىق ىسىراپتى 1,1-دەن 18,4 پايىزعا تومەندەتىپ بەكى­تۋ­گە بەرىلگەن 620 ءوتىنىمدى قاراۋ قو­رىتىندىسى بويىنشا 240 سۋبەكتى ءوتىنىشى قاناعاتتاندىرىلعان. ىسى­راپتى تومەندەتۋ ناتيجەسىندە جي­ىن­تىق تيىمدىلىك 2,8 ملرد. تەڭگەگە باعالانىپتى. تەحنيكالىق رەتتەۋ قى­ز­مەتىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ءتيىم­دىلىك 1338 ملن. تەڭگەنى قۇراپ, تۇ­تىنۋشىلار اقى تولەۋ كەزىندە 4,1 ملن. تەڭگە ۇنەمدەگەن. بۇل جۇمىس­تار اگەنتتىكتىڭ زاڭنىڭ جاڭا نور­ما­لارىن قولدانۋى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىپ وتىر. جىلۋ ەسەپتەگىش قۇرالدارى جوق تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قور­عاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى جۇمىس­تاردىڭ ءبىرى سىرتقى اۋا تەمپە­را­تۋراسىنىڭ وزگەرۋى ناتيجەسىندە جىلۋ ەنەرگياسى ءۇشىن تولەماقىنى قايتا ەسەپتەۋ بولىپ تابىلادى. ياعني, 2008-2009 جىلدارعى جىلىتۋ كەزەڭدەرى ءۇشىن 850 ملن. تەڭگەنى قۇ­رايتىن قوماقتى قاراجات تۇتىنۋ­شىلارعا قايتارىلعان. 2009 جىلى تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى بولىپ تابىلاتىن كا­سىپورىندار تاريف بەكىتۋگە بايلا­نىس­تى اگەنتتىككە 857 ءوتىنىم بەرگەن بولاتىن. الايدا ولاردىڭ كەي­بىرى­نىڭ وتىنىمدەرى ءتاريفتى بۇزعاندىق­تارى ءۇشىن قابىلدانباعان. جالپى تۇسكەن ءوتىنىشتىڭ 32 پايىزىن قۇراعان كەرى قايتارىلعان وتىنىمدەر سانى – 272. ال تاريف ءوسۋىنىڭ نەگىزگى سە­بەپ­تەرى ەلەكتر ستانسالارىنداعى تا­ريف­تەردىڭ شەكتەۋ دەڭگەيىندەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنا باعانىڭ ءوسۋى, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋى سال­دارىنان گاز, كومىر قۇنىنىڭ ءوسۋى, سونداي-اق, تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋى بولىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى تاريف بەل­گىلەۋ بويىنشا ۇسىنىلعان 585 جوبا قورىتىندىلارى بويىنشا 101 تاريف قولدانىستاعى كۇيىندە قال­دىرىلسا, 20 تاريف تومەندەتىلگەن. 464 ءتاريفتىڭ 41-ءىن كوتەرۋ جونىندەگى تابيعي مونوپوليالار سۋبەك­تى­لەرىنىڭ وتىنىشتەرى قاناعات­تان­دى­رىلعان. 2009 جىلى دومينانت-سۋبەكتىلەر تاريفتەردى كوتەرۋگە باي­لانىستى 140 حابارلاما ۇسىن­عان. اگەنتتىك حابارلامالاردىڭ 67-ءسى بويىنشا عانا باعا دەڭگەيىن ءوز­گەر­تۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. ال باقىلاۋ ءىس-شارالارى ناتيجە­سىن­دە زاڭنامانى بۇزعان تمس تا­ريف­تەرىن ۋاقىتشا وتەمدىك تاريف­تەر ەنگىزۋ ارقىلى تومەندەتكەن. وسىلايشا تاريفتەردى تومەندەتۋدىڭ جالپى سوماسى 250 ملن. تەڭگەنى قۇراعان. الداعى مىندەتتەرگە توقتالعان اگەنتتىك باسشىسى نۇرلان الدا­بەرگەنوۆ كەيبىر ماسەلەلەردى ايتىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسياعا تاريفتەردىڭ شەكتى ۇلەسىنىڭ اياسىندا رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرگە تاريف بەكىتۋ, تۇتىنۋ كولەمى بوي­ىن­شا سارالانعان تاريفتەر ەنگىزۋ جانە تەحنيكالىق ىسىراپتاردى نور­مالاۋ بويىنشا جاڭا تاسىلدەر قولدانۋ, ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى ناسي­حات­تاۋداعى ءىس-شارالاردى ىسكە اسى­رۋ, سونداي-اق رەتتەلەتىن نارىق سۋبەكتىلەرىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋ, ينۆەس­تيتسيالىق (ورتاشا جانە ۇزاق مەرزىمدى) تاريفتەر بويىنشا جۇ­مىس ىستەيتىن تمس سانىن ارتتىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر بۇگىنگى تاڭدا وزەكتى بولىپ وتىر. القا ءماجىلىسىنىڭ سوڭىندا ءسوز العان ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءما­سى­موۆ اگەنتتىك اتقارعان جۇمىستارعا جاقسى باعا بەرە وتىرىپ, ءتاريفتى جوعارىلاتۋ مەن نەگىزگى رەسۋرستاردى جاڭالاۋ مۇمكىندىگى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدى تاپسىردى. تا­ريفتەردى قاتاڭ تۇردە بەكىتىپ, وسۋىنە جول بەرمەۋدى اتاپ كورسەتكەن كارىم ءماسىموۆ, ءتاريفتىڭ جوعا­رى­لاۋى سالانىڭ توقتاۋىنا, دامى­ماۋى­نا اكەپ سوعاتىنىن ەسكەرتتى. بارلىق جابدىقتار, تەحنيكا جارام­سىز بولاتىندىقتان, ماسەلە تەك ۋشىعادى. ياعني, اگەنتتىكە قويىلار نەگىزگى مىندەت — ءتاريفتىڭ ءوسۋى مەن رە­سۋرستى جاڭارتۋ مۇمكىندىگى ارا­سىندا تەپە-تەڭدىكتى ورناتۋ. تاريف كورسەتكىشتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىز, ءتىپتى, قوعامدىق ساياساتتى دا جوس­پارلايتىنىمىز شىندىق. ال تۇتىنۋشىنىڭ كورسەتىلەتىن قىز­مەت­تەر ءۇشىن جەتكىلىكتى قارجىسى بولۋى كەرەك. ولاردان جوق قارجىنى تالاپ ەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, توق­ەتە­رىن ايتسام, اگەنتتىكتىڭ نەگىزگى “باس اۋىرتار ماسەلەسى” – وسى تە­پە-تەڭدىكتى تابۋ. ەگەر ءبىز مەم­لە­كەتتىك رەتتەۋدى ازايتىپ, سالالاردى باسەكەلەستىككە بەيىم ورتاعا بەرسەك, رىنوك ءوز-وزىنەن رەتتەلىپ, باعا ءتو­مەندەيدى. دەگەنمەن, قازىرگى داع­دارىس جاعدايىندا ەڭ دۇرىس باعىت مەملەكەتتىك رەتتەۋ بولىپ وتىر. الايدا ءبىز ەندى باسەكەلەستىككە بەيىم ورتانى قايتادان قۇرۋعا تال­پى­نباقپىز دەگەن ۇكىمەت باسشىسى كەدەندىك وداق جونىندە, ونىڭ ىشكى كەدەن شەكارالارىنىڭ بارلىق پەريمەترلەرى جانە جەڭىلدىكتەردى رەتتەيتىندىگىن اتاپ ءوتتى. “تاريف باعاسى وسكەن كۇننىڭ وزىندە ودان تۇسكەن قارجىنىڭ قاي­دا باعىتتالىپ جاتقاندىعىن مۇ­قيات باقىلاۋ كەرەك. قارجىنى نە­گىزگى قورلاردى جاڭارتۋعا جۇمساۋ بولەك اڭگىمە, ال ەگەر مەنشىك يەسى قالتاسىنا سالىپ السا – بۇل باسقا ءنا­رسە. سوندىقتان بۇل جەردە قاتال بولۋ كەرەك. سىزدەر, مەملەكەتتىڭ “جۇدىرى­عىسىزدار”, ياعني سەندەر ارقىلى ۇكىمەت بۇل ماسەلەلەردى رەتتەيدى”, — دەپ قورىتىندىلادى ءوز ءسوزىن كارىم ءماسىموۆ. ۆەنەرا تۇگەلباي. مۇگەدەكتەر ماسەلەسى كەڭىنەن تالقىلانباق تاياۋدا  ەكى اراداعى ءوزارا ءارىپ­تەس­تىك پەن قىزمەتتەستىك تۋرالى كە­لىسىم شەڭبەرىندە “نۇر وتان” حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين مەن  “قازاق­ستان مۇگەدەكتەرى كونفەدەراتسياسى” رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەس­تى­گى­نىڭ پرەزيدەنتى يران ومار­بەكوۆتىڭ كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى. كەزدەسۋدە اعىمداعى جىلى ءجۇ­زە­گە اسىرىلۋعا ءتيىس بىرلەسكەن ءىس-شا­رالاردىڭ شەشۋشى تاقىرىپتارى ءسوز بولدى. اڭگىمە بارىسىندا “نۇر وتان” حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ن.نىعماتۋلين قو­عامدىق بىرلەستىكتىڭ قىزمەتىنە شىنايى مۇددەلەستىك ءبىلدىردى. ي.وماربەكوۆ قازىرگى كەزدە توقتاپ تۇرعان ميني-زاۋىتتىڭ پروب­لەماسى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇگەدەكتەر ۇيىم­دارى شىعارعان وتاندىق تاۋارلار  ساتىلۋ بارىسىندا باسىم قۇقىق­تار­عا يە بولادى دەپ اتاپ كورسەتىل­گەن ۇكىمەت قاۋلىسىنا قاراماستان, ءمۇ­گەدەكتەرگە ارنالعان كرەسلو-اربا­لار تەندەرلەردە كەدەرگىلەرگە ۇشى­راپ ءجۇر. ن.نىعماۋتلين قوزعالىس قۇرال­دا­رىنا اسا ءزارۋ مۇگەدەكتەر سانىن سۇراي كەلىپ, كۇزدە — مۇگەدەكتەر كۇنى قارساڭىندا قولداۋعا ءزارۋ ادام­دارعا كرەسلو-اربالار تاپسىرا وتى­رىپ, رەسپۋبليكالىق اكتسيا وتكىزۋ جونىندە ۇسىنىس ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكالىق قو­عامدىق بىرلەستىكتىڭ پروبلەمالى ءما­سەلەلەرى “نۇر وتان” پارتياسى ءتور­اعا­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنبا­سارى­نىڭ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قور­عاۋ ءمينيسترىنىڭ جانە ءمۇ­گە­دەكتەر كون­فەدەراتسياسى باسشىلى­عىنىڭ قاتى­سۋى­مەن تالقىلاناتىن بولىپ شەشىلدى. “ەگەمەن-اقپارات”. ساي بولۋ تالاپتاردى بۇرمالاۋ ەمەس ۇلتتىق زاڭنامانىڭ جەتىل­دى­رىل­مەگەندىگى تەڭىزدە ساۋدا-سات­تىق­پەن ەركىن جۇزۋگە كەدەرگىلەر كەل­تى­رىپ وتىر. “قر تەڭىز كولىگىنىڭ قىز­مەتىندەگى پروبلەمالاردى تال­قىلاۋ ماسەلەلەرى” اتتى دوڭگەلەك ۇستەلدە ماماندار وسىنداي ءمالىم­دە­مە جاسادى. اتالعان شاراعا ءما­جىلىس دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ور­گاندار قىزمەتكەرلەرى, ديپلوما­تيا­لىق كورپۋس وكىلدەرى جانە حا­لىقارالىق ساراپشىلار قاتىستى. اتالعان دوڭگەلەك ۇستەل تەڭىزدە ءجۇزۋدىڭ اسپەكتىلەرىن, قازىرگى زا­مانعى تەڭىز كولىگى مەن زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە ونى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ەتۋ ماسەلەلەرىن قامتىدى. قازىرگى كەزدە تەڭىز تا­سىمالى سالاسىندا “كازمورترانس­فلوت” نمسك” اق قىزمەت كورسە­تىپ كەلە جاتسا, ونىڭ جالعىز قۇ­رىلتايشىسى “قازمۇنايگاز” ۇك” اق بولىپ تابىلاتىندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. ونىڭ قاراماعىندا 6 تانكەر بار. ال ءازىربايجاندا 45 تانكەر بولسا, رەسەيدە ول 27-گە جەت­كەن. العاشقىسى تاعى 10 تان­كەر سالۋدا, رەسەي جاعى تاعى 3-ءۋىن قاتارعا قوسۋدى كوزدەپ وتىرعان كورىنەدى. ال قازاقستان ازىرگە ەكى تاسىمال كەمەسىن سالىپ جاتقانى بەلگىلى بولدى. “كازمورترانسفلوت” نمسك” اق باس ديرەكتورى مارات ور­ما­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ءازىربايجان ۇكىمەتى وزدەرىنىڭ كاسپي تەڭىزدە ءجۇزۋ كومپانياسىنا 2 ميلليارد دوللار ءبولۋدى كوزدەپ وتىر. ال يران قازاقستاندىق قارا التىندى تاسىمالداۋ ءۇشىن سىيىمدىلىعى 63 مىڭ توننانى قۇرايتىن مۇناي قۇيۋ كەمەلەرىن سالۋدا. رەسەي ءوز تاراپىنان كەمەلەردىڭ حالىق­ارا­لىق رەسەيلىك ءتىزىمى تۋرالى زاڭ قا­بىل­داپ, وسىندا تىركەلگەن كەمە­لەر­گە سالىقتىق جانە وزگە دە جە­ڭىل­دىكتەر قاراستىرعان. ماماندار­دىڭ پايىمىنشا, ءبىرتۇتاس ەكونو­ميكالىق كەڭىستىك قۇرىلعان كەزدە ەلىمىز ۇتىلىستا قالۋى دا عاجاپ ەمەس. ودان باسقا قازاقستاندىق كە­مەلەر باكۋ پورتىنا كىرگەنى  ءۇشىن 14594 اقش دوللارىن تولەسە, بۇل تولەم ازىربايجاندىقتار ءۇشىن 6000 اقش دوللارى عانا. سونداي-اق كادر جەتىسپەۋشىلىگى دە بايقالا باستاعان. ماسەلەن, كەمە كاپيتانىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن 12-15 جىل ەڭبەك ءوتىلى قاجەت بولسا, ەلەكترومەحانيكتى دايارلاۋعا 5-6 جىل كەتەدى ەكەن. 2008 جىلى الەمدىك فلوتتا جوعارى دەڭگەيلى كادر جەتىمسىزدىگى 80 مىڭ ادامعا جەتسە, تەك بىلتىردىڭ وزىندە 30 مىڭ تەڭىزشىنىڭ جەتىسپەگەنى انىق­تالعان. ءفيليپپيننىڭ 300 مىڭ ازا­ماتى 2009 جىلى  ءار ءتۇرلى ەلدەردىڭ جالاۋلارىمەن جۇزەتىن كەمەلەردە ەڭبەك ەتىپ, ءوز ەلدەرىنە تابىس الىپ كەلىپتى. مىسالى, نورۆەگيالىق كەمەلەردە سولاردىڭ 30 مىڭى ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تاپقان. وسى رەتتە نيدەرلاندىقتار قازاقستان تارا­پى­نا ماماندار وقىتۋعا جانە وعان قارجى بولۋگە دە ۇسىنىس جاساپتى. الايدا جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ور­گان­دار تاراپىنان ول قاجەتتى دەڭ­گەيدە تۇسىنىستىك تاپپاعان. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىز قاجەتتى مامان­دار­دى دايارلاۋعا قول جەتكىزە ال­ماۋ­دا, قازىرگى كەزدە كۋرسانتتار تەك رەسەيلىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋدا. سونىمەن قاتار, “ساۋ­دامەن تەڭىزدە ءجۇزۋ” تۋرالى زاڭ­نىڭ 25-بابىنا سايكەس كەمە ەكي­پاجى قۇرامىندا شەتەلدىك ازامات­تار بولعانىمەن, ولاردىڭ كەمە كاپيتانى, ونىڭ اعا كومەكشىسى, اعا مەحانيك جانە راديومامان قىزمە­تىن­دە بولۋلارىنا تىيىم سالىن­عان. بۇل نورما رەسەيلىك زاڭنا­مالاردان كوشىرىپ الىنعاندىقتان, قازاقستاندىق جاعدايعا ساي كەل­مەگەن. سونىڭ سالدارىنان تەڭىز جوبالارىنداعى جۇمىستار توقتاپ قالعان   “نوۆيكوۆ ەند ەدۆايزەرز” زاڭ­دىق كومپانياسىنىڭ باس دي­رەك­تورى  يگور نوۆيكوۆ قازاق­ستان­دىق زاڭنامالاردا حالىقارا­لىق تەڭىز قۇقىعىندا قولدانى­لا­تىن “ىشكى سۋلار”, “اۋماقتىق تە­ڭىز”, “اشىق تەڭىز” جانە “كونتي­نەنت­الدىق شەلف” تەرميندەرىنىڭ  كاسپيدىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي قالاي بولسا سولاي قولدانىلىپ جۇرگەندىگىنە نازار اۋداردى. بۇۇ 1982 جىلعى كونۆەنتسياسىنىڭ تالاپتارى كاسپي تەڭىزىنە ءجۇر­مەي­دى, ويتكەنى, مۇندا اۋماقتىق تە­ڭىز, اشىق تەڭىز جانە كونتي­نەنت­الدىق شەلف دەگەن ۇعىم اتىمەن جوق. سوندىقتان كاسپيدىڭ ءمار­تە­بەسىن بىرجاقتى ايقىنداۋ دۇرىس قادام بولىپ تابىلمايدى. قازاقستان تەڭىزدەگى الەۋەتىن ءوزى دامىتۋى قاجەت, دەپ سانايدى “شەۆ­رون” بك ايماقتىق تەڭىز مەنەدجەرى, كاپيتان كجەلل لان­دين. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2020 جىلى ەلىمىزدەگى تەڭىزشىلەردىڭ جە­تىسپەۋشىلىگى 4-5 مىڭ ادامدى قۇ­را­سا, كەمەلەر سانى 500-600 داناعا جە­تەدى. كاسپي فلوتىنداعى تان­كەر­لەر سانى 20-40 داناعا جەتۋى ءتيىس. ولاي بولسا, بىلىكتى دە ءبىلىمدى كادر­لاردى دايارلاۋدى, قاۋىپسىز كە­مە­لەردى قۇراستىرۋ مەن ىسكە قوسۋ­دى, سونداي-اق پورت اكىمشىلىگىنىڭ جۇمىسىن قازىردەن سايلاۋ قاجەت. الەمدىك تەڭىز زاڭنامالارىنىڭ تا­لاپتارىنا سايكەس ءوز مىندەت­تە­مە­لەرىن ورىنداۋدى, قىزمەت كورسە­تۋدى, سالانى جانە كادرلار ماسەلە­سىن شەشۋدى مۇقيات قاداعالاۋ قاجەت. كاپيتان ءوز سوزىندە ەل تەڭىز شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ نەگىزگى ەلە­مەنتى بولىپ تابىلاتىن تەڭىز كادر­لارىن وقىتۋ جانە ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىن باعالاۋ مەن قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ اكىمشىلىكتىڭ جاۋاپ­تى قىزمەتى بولىپ تابىلاتىنىن ەرەك­­شە اتاپ ءوتتى. قازىر قازاق­ستان­دىق جالاۋمەن ءجۇزىپ جۇرگەن كەمە­لەردەگى 900 تەڭىزشىنىڭ تەك 19 پايى­زى عانا قازاقستان ازاماتى بولسا, اعا وفيتسەرلەر جوقتىڭ قاسى ەكەن. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشى­لار­دىڭ بارلىعى دا ەلىمىزدىڭ ءوزىن­دىك تەڭىزدە ءجۇزۋ الەۋەتىن ارت­تى­رۋ­دا بەلسەندىلىك تانىتۋى قاجەتتىگىن باسا اتادى. سوندىقتان بۇل سالانى دامىتۋ ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىندەت سانالادى. ولاي بولسا, تەڭىز كولىگى جۇمىسىن دامىتۋدا زاڭنا­ما­نى جەتىلدىرۋ, حالىقارالىق تالاپ­تارعا ساي بولۋ جانە تەڭىزدىك ءبىلىم جۇيەسىن قۇرۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشۋ مىندەت. اسقار تۇراپباي ۇلى. قولدانىستاعى زاڭعا وزگەرىستەر ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ تىنىسىن كەڭەيتۋى ءتيىس وسىعان دەيىن بىرنەشە رەت وتكەن ازاماتتىق فورۋم مىنبەرىنەن ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مەملەكەت­تىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستار ورىن­داۋى ماسەلەسىندە  قولدانىستاعى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگى ءجيى ايتىلىپ ءجۇردى. ۇەۇ-لار ۇكىمەتكە: ءبىز شىن مانىندەگى ارىپتەس بولايىق, سىزدەر بار جۇمىستى ءوز مىندەتتە­رى­ڭىزگە الا بەرمەڭىزدەر, بىزگە سەنىڭىز­دەر, قوعام يگىلىگىنە قىزمەت جاساۋ ءبىزدىڭ دە قولىمىزدان كەلەدى,– دەپ جاتادى. ارينە, وركەنيەتكە ۇمتىل­عان قوعامدا قاي شارۋانىڭ  دا تەتىگى ورنىنا  كەلۋ ءۇشىن سوعان سايكەس زاڭ قاجەت. مادەنيەت جانە اقپارات مي­نيسترلىگى ۇەۇ-لار تاعات تاپپاي كۇ­تىپ وتىرعان “مەملەكەتتىك الەۋمەت­تىك تاپسىرىس ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭ اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىن دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ ەكىنشى وتىرىسىن وتكىزدى. وعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋ­تاتتارى, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ وكىلدەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كوشباسشىلارى قاتىستى. مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى عازەز تەلەباەۆ جينال­عان­دار الدىندا زاڭ جوباسىنىڭ قا­جەتتىلىگىنە توقتالىپ, ءاربىر وزگەرىس پەن ۇسىنىسقا قاتىستى جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ پىكىرلەرىن اشىق ايتىپ وتىرۋىن سۇرادى. وتىرىسقا قاتى­سۋشىلار وسىعان دەيىنگى قولدا­نىس­تاعى زاڭدا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستار ءتىزىمىن انىقتاۋ مەن ولاردى  ورنالاستىرۋدىڭ تەتىكتەرى انىق كورسەتىلمەۋىنە بايلانىستى ونى ايقىنداي تۇسەتىن ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, الەۋمەتتىك تاپ­سىرىستى ىسكە اسىرۋ رەگلامەنتىن رەسىمدەۋ, جاڭا ۇلگىدە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستى باقىلاۋ  جانە ونىڭ ورىندالۋىن باعالاۋ, زاڭ­مەن رەتتەلگەن قوعامدىق قاتى­ناستاردىڭ اياسىن كەڭەيتۋ بويىنشا وزگەرىستەر قارالدى. زاڭ جوباسىنا وزگەرىستەردىڭ كەيبىر تۇجىرىمدىق مانىنە قاتىستى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ ءوز پايىمىمەن ءبولىس­سە, ونىڭ ارىپتەسى شاۆحات وتەمىسوۆ ۇەۇ-لاردىڭ ىشىنە ءتۇرلى كوممەر­تسيا­لىق ەمەس ۇيىمدارمەن قاتار, مەم­لەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ, قورلاردىڭ كىرۋىنە بايلانىستى تاپسىرىس الۋدا ۇەۇ-لار كەزىگەتىن قيىندىقتاردى بولدىرمايتىن وزگەرىستەر تۋراسىن­داعى ويىن جەتكىزدى. سونداي-اق, جۇمىس توبىنىڭ كە­زەك­تى وتىرىسىندا اسىلبەك قوجاح­مە­توۆ, مارات ءباشىموۆ سىندى ۇكى­مەت­تىك ەمەس سەكتوردىڭ تىنىسىن كە­ڭەيتۋگە پەيىلدى ۇەۇ-لار وكىلدەرى دە ءوز ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. انار تولەۋحانقىزى. ناتو جانە قازاقستان بۇرناعى كۇنى بريۋسسەلدە جۇ­مىس ساپارىمەن جۇرگەن قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى قورعانىس ءمينيسترى­نىڭ ورىنباسارى گەنەرال-لەيتەنانت بو­لات سەمبينوۆ باستاعان اسكەري دەلە­گاتسيا “ناتو جانە قازاقستان” وتى­رىسىنا قاتىستى. وندا ارىپتەس­تىك قيمىل­داردىڭ جەكە جوسپا­رىنىڭ ەكىن­شى تسيكلى قابىلدانىپ, ماقۇلداندى. اتالعان قۇجاتتا قازاقستان مەن سولتۇستىك اتلانتيكا شارتى ۇيىمى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلداردىڭ كەڭەيۋى, بۇدان ارعى ديالوگتى تە­رەڭدەتۋ تۋرالى اسپەكتىلەر قاراس­تى­رىلعان. جوسپار ايماقتىق جانە حا­لىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋگە, قارۋلى كۇشتەردى مودەرنيزاتسيالاۋ ۇدەرىسىن دامىتۋعا, سونداي-اق عى­لىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق, ەكو­لو­گيا, تەرروريزممەن كۇرەس سي­ياق­­تى ماڭىزدى باعىتتاردى قامتىعان. وسى ساپار اياسىندا گەنەرال-لەيتەنانت بولات سەمبينوۆ ناتو باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ك. بيسونەرومەن, باس حاتشىنىڭ ور­تالىق ازيا جانە كاۆكاز جونىندەگى ارناۋلى وكىلى ر. سيممونسپەن, ناتو اسكەري كوميتەتىنىڭ ءتورا­عا­سى ادميرال ج. دي پاولومەن كەزدەستى. اليانس وكىلدەرى قازاقستاننىڭ ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولىن, سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلدىڭ ناتو-مەن ىنتىماقتاستىققا ايرىقشا ماڭىز ءبولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ال ءبىزدىڭ اسكەري دەلەگاتسيا كەزدەسۋشى تاراپتى بيىلعى جىلى ەلىمىزدە وتكىزىلۋى جوسپارلانىپ وتىرعان “KADEX-2010” اسكەري جابدىقتار كورمەسى تۋرالى حاباردار ەتتى, دەپ حابارلادى قورعانىس مينيستر­لى­گىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.