جۇمىستىڭ جەتەكشىسى بولعان قازاقستان عىلىمى مەن تەحنيكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پروفەسسور ك.يسلامقۇلوۆپەن 1958-1959 جىلدارى ۋكرايناداعى دنەپروپەتروۆسك مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ جانىنداعى دنەپرودزەرجينسك كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەسىندە بىرگە وقىعانمىن. سول جىلداردىڭ وزىندە-اق ول مەتاللۋرگيا بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەرگە دەن قويا باستادى. ال, كەمەل شاعىمىزدا, مەتاللۋرگيا سالاسىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, ءبىز, قاتارلاستارى, ونىڭ عىلىمي قىزمەتىن ءجىتى باقىلاپ جۇرەتىنبىز. ول – كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ اۆتورى. سولاردىڭ ءبىرى مەتالل كەسكىش قۇرالداردىڭ توزىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن وڭدەۋى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بولات قۇرالداردىڭ توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە جۇرگىزىلگەن جۇمىستار, ادەتتەگىشە, ماتەريالداردىڭ ءبىر قاسيەتىن ارتتىرسا, ەكىنشى قاسيەتىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتىراتىن. ماسەلەن, مەتالل كەسكىش قۇرالداردىڭ بەرىكتىگى مەن توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ كەزىندە ونىڭ سىنعىشتىق قاسيەتى ارتادى. وسىعان بايلانىستى قۇرالداردىڭ بەرىكتىگى مەن جىلۋعا توزىمدىلىگى وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
ادگەزيالىق جانە ديففۋزيالىق توزىعۋ شارتتارىندا جۇمىس ىستەيتىن مەتالل كەسكىش قۇرالداردىڭ بەرىكتىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سوڭعى كەزدەرى يوندى-پلازمالىق وڭدەۋ ء(يپو) ءتاسىلى كەڭىنەن قولدانىلۋدا. بۇل ءتاسىل كەسۋگە جۇمسالاتىن كۇشتى, ۇيكەلىس كوەففيتسيەنتىن ايتارلىقتاي تومەندەتىپ, بەرىكتىكتىڭ 1,5-2 ەسەگە ارتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداعى بەرىكتىك از عانا قالىڭدىقتاعى (5-10 مكم) نيتريدتيتان جابىندارىنىڭ ەسەبىنەن عانا قامتاماسىز ەتىلەدى. بىراق, قۇرالداردى پايدالانۋ كەزىندە كىشىگىرىم ادگەزيانىڭ ناتيجەسىندە جابىننىڭ مەتالدىڭ نەگىزگى قاباتىنان قابىرشاقتانىپ ۋاتىلۋى ورىن الادى. بۇل – ءيپو-ءنىڭ نەگىزگى جانە باستى كەمشىلىگى.
اسپاپتىق بولاتتاردىڭ الدىن الا ەلەكتروتەرموتسيكلدىك وڭدەلۋى (ەتتسو), ەڭ الدىمەن, بىرنەشە رەتتىك فازالىق اينالىمى كەزىندە تۇيىرشىكتەردىڭ ۇگىتىلۋىنە سەبەپ بولاتىنى, ەكىنشىدەن, جىلجۋ تىعىزدىعىنىڭ ارتۋى ەسەبىنەن مەتالدىڭ بەتكى قاباتتارىنىڭ توزىمدىلىگى ارتاتىنى, ۇشىنشىدەن, مەتالل كەسكىش قۇرالداردىڭ ءارى قارايعى ءيپو بارىسىندا اليۋميني نيتريدتەرى مەن تيتان نيتريدتەرىنەن تۇراتىن ءتوزىمدى قاباتتار تۇتاستىعىنىڭ (ادگەزياسىنىڭ) سەنىمدى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەتىنى ەكسپەريمەنت تۇرىندە انىقتالعان. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ەتتسو-ءنىڭ وڭتايلى تەحنولوگيالىق پارامەترلەرى دە انىقتالعان. ەتتسو-دەن كەيىن «بۋلات» تيپتەس يەت-8ي2 قوندىرعىسىندا ءيپو جاسالدى. قۇرالداردىڭ سوققىلى-ۇزىلمەلى رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىنىن شامالاي وتىرىپ, كوپ قاباتتى جابىنداردى وتىرعىزۋ ارقىلى توزۋعا ءتوزىمدى قاباتتار قالىپتاستىرىلدى. بۇل ءۇشىن ءيپو ۇدەرىسى مەن اليۋميني نيتريدتەرى مەن تيتان نيتريدتەرىنەن تۇراتىن جابىن ۇدەرىسىمەن كەزەكتەستىرىلدى. قاتتىلىعى ازايتىلعان كۇيدىرىلگەن قابات (اليۋميني ءنيتريدى) اسپاپتىڭ دىرىلدەۋ شارتتارىندا جۇمىس ىستەۋى كەزىندە جانە دىرىلدەۋ مەن سوققى كۇشى شارتتارىندا جۇمىس ىستەۋى كەزىندە قاتتى قاباتتىڭ (تيتان ءنيتريدى) بويالۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى, ويتكەنى جۇمساعىراق قاباتتار ءوز ءپىشىنىن وزگەرتەدى دە, سونىسىمەن قاتتى قاباتتىڭ ءبىرشاما يىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ءيپو كەزىندەگى وڭتايلى تەمپەراتۋراسى انىقتالدى جانە ول 400-500وس-تى قۇرايدى. ەتتسو+يپو جاڭا تەحنولوگياسى بويىنشا وڭدەلگەن توزۋ توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ كوەففيتسيەنتى قۇرالداردى وڭدەۋدىڭ بەلگىلى تاسىلدەرىمەن (جوعارى جيىلىكتەگى توقتارمەن سۋارۋ جانە تومەنگى تەمپەراتۋرادا جۇمسارتۋ) سالىستىرعاندا 5 ەسەگە, ال ءيپو-مەن سالىستىرعاندا 2,0-2,5 ەسەگە ارتادى.
شەتەلدىك انالوگتارىمەن سالىستىرعاندا, وڭدەلگەن تەحنولوگيالار كەلەسى باسىمدىقتارعا يە: بولات جانە اليۋميني قورىتپالارىنان تۇراتىن ءتۇرلى بولشەكتەردىڭ قۇرىلىمدىق بەرىكتىگى 2,0-2,5 ەسەگە, مەتالل وڭدەۋشى قۇرالداردىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 3,5-4 ەسەگە ارتادى, قىمبات باعالى بولاتتاردان جاسالعان بولشەكتەردى ودان ارزانىراعىنا جانە نيكەل شويىنىن اليۋميني قورىتپاسىنا اۋىستىرۋ.
بۇراندامالاردىڭ, ديسك پىشاقتارىنىڭ جانە فرەزالاردىڭ توزۋعا توزىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ وڭدەلگەن تەحنولوگياسى «پروگرەسس» شىمكەنت عىلىمي-وندىرىستىك بىرلەستىگى مەحانيكالىق زاۋىتىنا ەنگىزىلگەن. وسى تەحنولوگيانى 1990-2015 جىلدار ارالىعىندا ەنگىزۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى شامامەن ءبىر ميللياردتان استام تەڭگەنى قۇرايدى.
«مەتالتانۋ سالاسىنداعى عىلىمي جاڭالىقتار مەن تەحنولوگيالار» جۇمىسىنىڭ مەتالتانۋ سالاسىنىڭ دامۋىنداعى ەلەۋلى ۇلەسىن جانە مەتاللۋرگ رەتىندە اسا جوعارى تاجىريبەلى قۇندىلىقتى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل جۇمىستى ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا لايىق دەپ بىلەمىن.
ا.ابدرامانوۆ,
كسرو قۇرمەتتى مەتاللۋرگى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
