ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەسى – باتىسقازاقستاندىقتاردى كوپتەن بەرى الاڭداتىپ كەلە جاتقان تاقىرىپ. وسىدان ءدال 21 جىل بۇرىن «ۆالەريان ءپراۆدۋحيننىڭ ىزىمەن» اتتى قايىق جورىعىن ۇيىمداستىرىپ, ءداستۇرلى شاراعا اينالدىرعان ەلەنا تاراسەنكونىڭ باستاماسى بۇگىندە مەملەكەتارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. 2016 جىلى استانا قالاسىندا قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير پۋتين «جايىق ترانسشەكارالىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ جونىندەگى» مەملەكەتارالىق كەلىسىمشارتتىڭ جوباسىنا قول قويعان ەدى. جاقىندا عانا, بيىلعى 18 شىلدە كۇنى «جايىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسىن قورعاۋ جونىندەگى كەلىسىمدى بەكىتۋ جونىندە» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى قابىلداندى. جايىقتى جاعالاي قونعان قالىڭ ەل سوڭعى جىلدارى كوزدىڭ جاسىنداي جىلاي اققان وزەننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ەندى شەشىلە باستار دەگەن ۇمىتتە.
جيىرما ءبىرىنشى ەكوجورىق
«جايىق-ورال» تاريحي-مادەني ەكوجورىعى بيىل 21-مارتە ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. وعان ءاۋ باستا تەك ورالدىقتار قاتىسسا, سوڭعى 15 جىلدا بۇل شارا رەسەيدىڭ ورىنبور گۋبەرنياسىمەن تىعىز بايلانىستا ءوتىپ كەلەدى. ويتكەنى, جايىقتىڭ جاعدايى – ونى جاعالاي جاتقان ەكى وبلىستىڭ دا تۇرعىندارىنا ورتاق.
– بيىل كوكتەمدە ءبىز ورىنبور گۋبەرناتورى يۋري بەرگپەن كۇن سايىن حابارلاسىپ تۇردىق دەسە دە بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە وقىس وقيعا, سۋ تاسۋىنىڭ الدىن الدىق. مىنە, بۇگىندە جايىق وزەنىنىڭ ارناسى بۇدان بۇرىنعى جىلدارعا قاراعاندا, الدەقايدا تولىق. كورىپ وتىرعانىمىزداي, اقىلداسا, بىرىگە جۇمىس اتقارساق, كوپ ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى ەكەن. بيىل 21-ءىنشى مارتە وتكىزىلىپ وتىرعان قايىق جورىعىن دا كەيبىرەۋلەر قۇر ساياحات, بوس ۋاقىت وتكىزۋ, جەڭىل-جەلپى شارا دەپ قابىلداۋى مۇمكىن. الايدا مۇنىڭ استارىندا كوزگە كورىنبەيتىن قانشاما جۇمىس جاسالىپ جاتىر. بۇل ءىستىڭ ەڭ ۇلكەن ناتيجەسى – ەكى ەل باسشىلارىنىڭ بىلتىر استانا قالاسىندا جايىق وزەنىن قورعاۋ بويىنشا كەلىسىم جوباسىنا قول قويۋى ەكەنى انىق, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ.
بيىلعى ەكوجورىق رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورىنبور وبلىسىنا قاراستى پودستەپكي اۋىلىنان باستالدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ پەن ورىنبور وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري بەرگ باستاعان بايداركالار كەرۋەنى ەلەك كەنتىنىڭ جانىندا ارنايى دايىندالعان ايلاققا تۇمسىق تىرەدى. ورىنبور گۋبەرنياسىنىڭ باسشىسى يۋري الەكساندروۆيچ – جايىق وزەنىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا جان اۋىرتىپ جۇرگەن ازامات ەكەن. «جايىقتى جاعالاي وتىرعان ەلدەر – ورىس بولسىن, قازاق بولسىن, باشقۇرت بولسىن, تاتار بولسىن – ۇلتىنا, دىنىنە قاراماستان ارنايى «جايىق كۇنىن» بەكىتەيىك. سول كۇندى ءبارىمىز جىل سايىن اتاپ ءوتىپ, وزەندى قورعاۋ, ساقتاۋ باعىتىندا قانداي قىزمەت اتقارعانىمىزعا ەسەپ بەرەيىك» دەگەن ۇسىنىسىن ەكى اي بۇرىن ورال قالاسىندا ايتىپتى. ۇسىنىستى ورالدىقتار دا قولداعان. ەندى, مىنە, ءدال وسى ەلەك قالاسىندا, جايىقتىڭ جاعاسىندا قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتەرىنىڭ دوستىعى بەلگىسىندەي ءبىر ەسكەرتكىش سالتاناتتى جاعدايدا اشىلدى. ۇلتتىق كيىم كيگەن قازاق-ورىس بۇلدىرشىندەرى شىمىلدىعىن سىپىرعان بۇل بەلگىدە «ەسكەرتكىش بەلگى 2017 جىلى رەسەي-قازاقستان دوستىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە «جايىق كۇنى» بەكىتىلۋ قۇرمەتىنە وراي ورناتىلدى» دەپ جازىلعان ەكەن.
وزەن – بىرەۋ, ماسەلە ورتاق
جايىق وزەنىنىڭ ورال تاۋىنداعى باستاۋىنان قارت كاسپيگە قۇيعانعا دەيىنگى ايماقتا 4 ميلليون حالىق تۇرادى ەكەن. ەندەشە بۇگىن بەكىتىلىپ وتىرعان «جايىق كۇنى» مەرەكەسى – بولاشاقتا كەم دەگەندە وسى 4 ملن ادامنىڭ ورتاق مەيرامى بولاتىنى ءسوزسىز.
– ءبىز كوبىنە وزەنگە جاعادان عانا كوز تاستايمىز. ال قايىقتا, وزەننىڭ ورتاسىندا كەلە جاتقاندا اسەر بولەك بولادى ەكەن. جايىقتىڭ تاعدىرىنا باسقاشا قاراي باستايسىڭ, وزەننىڭ دە جاندى قۇبىلىس ەكەنىن تۇسىنەسىڭ, – دەيدى جاعاعا شىققان سوڭ يۋري بەرگ.
– ءبىر جايىقتىڭ بويىندا قانشاما كەدەرگى, قانشاما شەلىلمەگەن ماسەلە بار. وسىنداي كەزدەسۋلەر كوپ ناتيجە بەرەدى. مىسالى, ورالدىقتار ءۇشىن كوكتەمدە سۋ تاسۋ قاۋپى, قالعان ۋاقىتتا سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسى بار. اقىلداسىپ شەشسەك, يرەكلى سۋ قويماسىن دۇرىس پايدالانساق, وزەندەگى سۋ دەڭگەيىن ءبىر قالىپتى ساقتاپ, تابيعي اپاتتىڭ الدىن الار ەدىك, – دەيدى التاي كولگىنوۆ.
تالاي جىلدان بەرى قاعىلىپ كەلە جاتقان دابىلدىڭ ناتيجەسى ەندى كورىنە باستادى. بۇگىندە ەكى ەلدە دە جايىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسىن قورعاۋ ماسەلەسى بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلعان. ەڭ باستى ماسەلە – جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىن ساقتاۋ, ارناسىن تازالاۋ, زياندى قالدىقتاردان تازارتۋ, سۋ پايدالانۋ ماسەلەسىندە ىسىراپقا جول بەرمەۋ سەكىلدى كۇردەلى ىستەر اتقارىلۋى ءتيىس.
ورىنبور ورتاق ىسكە دايىن
رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورىنبور گۋبەرنياسى – مۇناي-گاز, حيميا, ونەركاسىپ, تاۋ-كەن ءوندىرىسى ەرەكشە دامىعان ءوندىرىستى ءوڭىر سانالادى. ورىنبور قالاسىنىڭ وزىندە 3 مىڭداي كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر ەكەن. بۇل كاسىپورىنداردىڭ ەكونوميكاعا قوسار ۇلەسى دە, تابيعاتقا تيگىزەر زيانى دا بار ەكەنى تۇسىنىكتى.
– جايىق وزەنىنىڭ فلوراسى مەن فاۋناسىن ساقتاۋ ماسەلەسىن ەڭ الدىمەن قازاقتار كوتەرگەنىن مويىندايمىز. سوناۋ 1997 جىلدان بەرى قازاقستاندا ەكولوگيالىق قوزعالىس باستالدى. 2002 جىلدان بەرى وعان ورىنبور دا قوسىلدى. جايىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسىن قورعاۋ – ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز. تانىمال جەرلەسىمىز ۆيكتور چەرنومىردين: ء«بىز جايىقتان كوپ نارسە الدىق, ەندى قارىزدى قايتارار شاق تۋدى» دەگەن ەدى وسى قايىق جورىعىنا قاتىسقان كەزدە. مىنە, ماسەلە مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە كوتەرىلە باستادى. بۇل ىسكە كوپ قارجى ءبولىنۋى كەرەك. جايىق وزەنى اڭعارىن ساۋىقتىرۋ جونىندە ارنايى باعدارلاما كەرەك. ءبىز دە قاراپ وتىرماي, جەرگىلىكتى جەردە - شاعىن اۋىلداردان باستاپ, وبلىس ورتالىعىنا دەيىن ماسەلەلەردى شەشە بەرۋىمىز كەرەك. ءبىز رف سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ەكولوگيا مينيسترلىگىن كواليتسيالىق كوميسسيانى قۇرۋ ءىسىن جەدەلدەتۋدى سۇرايمىز, – دەدى جايىق وزەنى ماسەلەلەرىنە ارنالعان حالىقارالىق تاريحي-ەكولوگيالىق كونفەرەنتسيانى اشۋ ساتىندە ورىنبور وبلىسىنىڭ ۆيتسە-گۋبەرناتورى, ءححى تاريحي-مادەني ەكوجورىقتى ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىنىڭ جەتەكشىسى پاۆەل سامسونوۆ.
وسى كونفەرەنتسيادا جىل سايىن قىركۇيەكتىڭ سوڭعى جەكسەنبىسىندە «جايىق كۇنى» مەرەكەسىن وزەن بويىنىڭ بارلىق جەرىندە – رەسەيدە دە, قازاقستاندا دا اتاپ ءوتۋ ۇسىنىسى كوتەرىلدى. ورالدىقتار مەن ورىنبورلىقتار جاڭا باستامانى قولداۋ ءۇشىن باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنا, چەليابى, استراحان, اقتوبە مەن اتىراۋ وبلىستارى باسشىلارىنا ۇندەۋ جولدادى.
بۇل كۇنى جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىندا جاتقان ءار ايماق, ءار ءوڭىر وزەندى قورعاۋ, ساقتاۋ باعىتىندا جاسالعان جۇمىستارى جونىندە ەسەپ بەرىپ, تاجىريبەلەرىمەن بولىسەدى دەپ كۇتىلۋدە. وزەن جاعاسىندا پايدا بولعان قوقىس ورىندارىن جانە جاعادا قۋراعان ءشوپ-بۇتالاردى تازالاۋ, جاعا بەكىتۋ جۇمىستارى, ىلعال ساقتاۋ باعىتىندا وزەن جاعالاي كوكجەلەك وتىرعىزۋ, سۋ كوزدەرى مەن بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشۋ, بيورەسۋرستاردى, سونىڭ ىشىندە بالىق قورىن قالپىنا كەلتىرۋ, جاعا بويلاپ وتىرعان ءوندىرىس ورىندارىنا سۋدى لاستاۋ ماسەلەسى بويىنشا قاتاڭ ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ دە نىگىزگى مىندەتتەردىڭ قاتارىندا.
سونىمەن بىرگە ەكوجورىق مۇشەلەرىنىڭ ءاۋ باستاعى ماقساتى – جايىق وزەنى اڭعارىندا, كاسپي سۋ باسسەينىندە تۇراقتى قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتارالىق مونيتورينگ جۇيەسىن قۇرۋ كەرەك. جايىق وزەنى تۇراقتى قامقورلىق قاجەت ەتەدى, – دەيدى يۋري بەرگ.
– 2017 جىل – رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى بويىنشا ەكولوگيا جىلى بولىپ بەكىتىلدى. ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ كوبى رەسەي مەن قازاقستانعا ورتاق. سونىڭ ءبىرى – سۋ ماسەلەسى. سۋ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك. جايىق وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىن قورعاۋ ماسەلەسىمەن كەڭەس كەزىنەن بەرى اتسالىسىپ كەلەمىن, جايىق وزەنىنىڭ تاعى ءبىر قايتالانباس كەلبەتى – قىزىل بالىقتىڭ تابيعي ءوسىپ-ونەتىن جالعىز سۋ قويماسى. جايىق وزەنىن قورعاۋ ماسەلەسىن سوزبالاۋعا بولمايدى. ورالدىقتار باستاعان ەكسپەديتسيا الدىنا قويعان العاشقى ماقساتىنا جەتتى, جايىق ماسەلەسى قوعامدىق قوزعالىس تۋدىردى. ورىنبوردا ۆالەريان پراۆدۋحين وقۋلارى وتەتىن بولدى, جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى تانالىق اۋىلىندا ەسكەرتكىش بەلگى قويىلدى, قازاقستاندا تۇرعان جەرى – كالەنىي اۋىلىندا مەموريالدىق تاقتا قويىلدى. سوندىقتان بۇل باستامانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا, جورىق مۇشەلەرىنە كوپ العىس ايتامىن. مەملەكەتتىك دۋما دەڭگەيىندە مەملەكەتارالىق كوميسسيا قۇرامىنا مۇشە قوسۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى, ءبىز ءوز ۇسىنىس تارىمىزدى بەردىك. بىزگە جايىق وزەنى باسسەينىن قورعاۋ جونىندە تاۋەلسىز كوميسسيا كەرەك. ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىن بىرلەسە قيمىلداعاندا عانا قورعاي الامىز, – دەيدى رف مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى يۋري مەششەرياكوۆ.
عالىمدار نە دەيدى؟
– جايىق, ەرتىس, سىرداريا سەكىلدى ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسى قازاقستان ءۇشىن سوڭعى 20 جىل بويىنا وتە وزەكتى بولىپ تۇر, – دەيدى م.وتەمىسوۆ اتىنداعى بقمۋ جانىنداعى ەكولوگيا جانە بيوگەوحيميا عىلىمي زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشىسى زاريپا قوناشەۆا.
جايىق وزەنىنىڭ ماسەلەسى ءاردايىم ورالدىق ماماندار نازارىندا. جايىق وزەنى مەن ونىڭ سالالارىنداعى ەكولوگيالىق احۋالدى زەرتتەۋ ماسەلەسى 1992 جىلدان بەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى سۋ-بيولوگيالىق باسقارماسى جايىق بولىمشەسىنىڭ باسشىسى پروفەسسور روبەرت قۇرمانعاليەۆ پەن ۆيكتور كيانسكيدىڭ باسشىلىعىمەن جۇيەلى ءجۇرىپ كەلەدى. گيدرولوگتار, بيولوگتار, يحتيولوگتار, ەكولوگتار, حيميكتەر تاراپىنان جاسالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بار. باتىس قازاقستان وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى ترانسشەكارالىق جايىق, شاعان, دەركول, ەلەك, سارىوزەن مەن قاراوزەن وزەندەرىنىڭ سانيتارلىق جاعدايىن قاداعالاپ وتىرادى.
سوڭعى 3 جىلداعى مونيتورينگ ناتيجەسىنە قاراعاندا باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا جايىق وزەنىنە تۇرمىستىق قالدىق سۋ قۇيىلمايدى. كەشەندى زەرتحانالىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن وبلىس اۋماعىندا جايىق سۋىنان 5 جەردەن سىناما الىنادى. ولار – يانۆارتسەۆ, ورال قالاسىنان جوعارى, ورالدان تومەن, كوشىم جانە تايپاق اۋىلدارىنىڭ تۇسى. 2015 جىلى جۇرگىزىلگەن زەرتحانا ناتيجەسى بويىنشا جايىقتا وتتەگىن بيولوگيالىق پايدالانۋ (بپك) كورسەتكىشى – رۇقسات ەتىلگەن قالىپتى نورمادان 1,3% جوعارى, اموني تۇزدارى – 0,31%, تەمىر – 0,63% جوعارى بولعان. دەگەنمەن جىل وتكەن سايىن سۋداعى مۇناي ونىمدەرىنىڭ كونتسەنتراتسياسى, حلوريدتەر ازايعانى بايقالادى. وتتەگى رەجىمى قالىپتى.
– سوڭعى 3 جىل بويىنشا جايىق وزەنىندەگى سۋ لاستانۋىنىڭ كەشەندى يندەكسى 0,74-2,5 ارالىعىندا, بۇل لاستانۋدىڭ تومەنگى دارەجەسىن كورسەتەدى. ەڭ سوڭعى سىناما ناتيجەلەرى بويىنشا جايىقتا ماۋسىم ايىندا سۋ قۇرامىنداعى تەمىر رۇقسات ەتىلگەن شەكتى مولشەردەن 1,9% جوعارى, نيتريت 1,1% جوعارى بولدى, – دەيدى زاريپا حايروللاقىزى.
باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بيولوگ, بوتانيك, زوولوگ عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋى كورسەتكەنىندەي, جايىق وزەنىنىڭ سۋىن تۇرمىستىق-وندىرىستىك ماقساتقا قولدانۋشىلار سۋ قورىن ءتيىمدى پايدالانۋدى ويلاي بەرمەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جايىق وزەنىنىڭ اڭعارىندا كوپتەگەن اعاش پەن وسىمدىك ءتۇرى جويىلىپ بارادى. توپىراق قاباتى, جانۋارلار الەمى سۇيىلىپ كەتكەن. جايىق بويىنداعى ەمەن توعايىنىڭ 50-70 پايىزى جوعالدى, بۇتالار جامىلعىسىنان دولانا, قاراقات جويىلىپ كەتكەن. ءشوپتىڭ 50 ءتۇرى جويىلعان. توپىراق قاباتى دا تۇزدانىپ بارادى. وسىدان 15-20 جىل بۇرىن جايىق وزەنىنىڭ اڭعارىندا 200-دەي وزەن-كول بولاتىن. بۇل سۋ قويمالارى جايىق وزەنىنىڭ كوكتەمگى تاسۋى كەزىندە سۋمەن تولىعىپ وتىراتىن. ال قازىر سۋ جايىقتىڭ وزىندە تاپشى. الگى وزەن-كولدەر كەۋىپ جاتىر. مۇنداي شاعىن سۋ قويمالارى قىستا باۋىرلاپ قاتىپ قالاتىن بولدى, ال جايىقتىڭ وزىندە بالىق ءۇشىن ازىق قورى مۇلدەم جوق دەسە دە بولادى. وسىلايشا, جايىقتان بالىق تا قۇرىپ بارادى. ەكوجۇيە ءار ايماقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى قورعالۋى ءتيىس. سۋ قورىن اقىلمەن پايدالانۋ, الەۋەتىن ارتىرۋ كەرەك. بۇل ىسكە جەكە سەكتور مەن ازاماتتىق قوعامدى تارتۋ كەرەك.
– سۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتارالىق بىرىڭعاي باعدارلاما, ورتاق مونيتورينگ كەرەك. وزەن باسسەينىندە سيرەك كەزدەسەتىن تىرشىلىك يەلەرى مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋ, جايىق وزەنىن قورعاۋدا حالىقارالىق ارىپتەستىك, جايىق وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ بويىنشا زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن جاريالاپ وتىرۋ, سۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەت, – دەيدى زاريپا قوناشەۆا.
– جايىق – ءبىزدىڭ بارلىق جەتىستىگىمىزدىڭ وزەگى, ۇستىنى. ادام – تابيعاتتىڭ بولشەگى, بىراق ادامزات تابيعاتتىڭ ەۆوليۋتسياسىن بۇزباۋى كەرەك. جايىق وزەنىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. جايىق سۋى قورىنىڭ 80 پايىزى كوكتەمگى سۋ تاسىعان كەزىندە وتەدى. زەرتتەۋلەرگە قاراساق, سوڭعى 70 جىلدا جاۋىن-شاشىن مولشەرى ەش وزگەرمەگەن ەكەن, – دەيدى رەسەي عىلىم اكادەمياسى ورال ءبولىمى ورىنبور عىلىمي ورتالىعىنىڭ گەوەكولوگيا ءبولىمى مەڭگەرۋشىسى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يۋري نەستەرەنكو.
عالىمدار سوڭعى جىلدارى وڭىردە اۋا تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىنا الاڭداپ وتىر. باسسەين اۋماعىندا شارۋاشىلىق قىزمەتى دە جىلدان جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. سۋ پايدالانۋ ماسەلەسىنە عىلىمي ەسەپ كەرەك. يۋري نەستەرەنكونىڭ ايتۋىنشا, ورىنبور وبلىسىندا ادام قولى تيمەگەن, وزگەرمەگەن ءمۇيىس جوق. ارينە, قازىر شارۋاشىلىق ماقساتقا پايدالانىلىپ وتىرعان جەردى يگەرمەي بوس قويۋ مۇمكىن ەمەس, سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى القاپتاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت.
– جايىق وزەنىنىڭ سۋ قورىن كوكتەمدە تاسىتپاي, سۋ قويمالارىندا ساقتاپ, جاز بويىنا شەكتەپ جىبەرۋ, قاتتى تاسىتپاۋ كەرەك, بىرقالىپتى بولۋى كەرەك, – دەيدى رەسەيلىك عالىم.
«جايىق – ءجاي وزەن عانا ەمەس, ۇلكەن ەكوجۇيە. 21 جىل بويىنا ماسەلە كوتەرىپ, بۇگىندە ءبىزدىڭ قول جەتكەن ناتيجەمىز – مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلۋى. وسى جىلدارى ءبىزدىڭ قايىق جورىعىندا ەكسپەديتسيا قۇرامىندا ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى سەناتى مەن ءماجىلىسى دەپۋتاتتارى, الماتى قالاسى ءماسليحاتى دەپۋتاتى, ساياساتشىلار, عالىمدار, بەلسەندى ازاماتتار قوسىلدى. جايىقتىڭ تاعدىرى – حالىقتىڭ تاعىرى!» – دەيدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسى-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا تاراسەنكو.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال – ەلەك – ورال
سۋرەت اۆتوردىكى
