قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى – جالپىۇلتتىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى الداعى ۋاقىتتا ەل وڭىرلەرىندەگى, ياعني وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق گازەتتەردە جاريالانعان ماڭىزدى ماقالالاردى ءوز بەتىندە جارىققا شىعارۋدى قولعا الىپ وتىر. جاڭا جوبانىڭ جالعاسى رەتىندە بۇگىن ءبىز فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانتاس جاقىپوۆتىڭ قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە جۋىردا جاريالانعان «قازداۋىستى قازىبەك بي ءسوزىنىڭ كۇشى» اتتى مايەكتى ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
قازىبەك بي تۋرالى ءبىر تاريحي اڭگىمەدە قالماق حانى قونتاجىنىڭ قازاقتاردىڭ تالابىن ورىنداۋى بالا قازىبەك ءسوزىنىڭ ىقپالى ەكەنى تۋرالى ايتىلادى: ء«سوزدى وڭمەنىمنەن سۇعىپ ايتقان كەزدە, ەكى يىعىمنان ەكى ايۋ اۋزىنان وت شاشىپ «تىپىر» ەتشى, «كورەيىن» دەپ تۇردى. مىنەكي, مەن سودان قاتتى سەسكەندىم. سەندەرگە كورىنبەگەنمەن ماعان كورىندى. مەنىڭ ەندى بۇعان قايتارىپ ايتار ءسوزىم جوق, مال مەن جانىن ەسەپتەپ الدىنا سالىپ بەرىڭدەر», – دەگەن شەشىمگە كەلىپتى قالماق حانى.
قونتاجى بىتىمگە قايمىققاننان كەلگەن جوق, ەلشىلەردىڭ ايتقانىن ىستەمەيمىن دەسە, ونىڭ اسكەري قۋاتى دا, ءوزىنىڭ ايبارى مەن اقىلى دا جەتىپ تۇرعان بولاتىن. ءوزىنىڭ سوزىنەن بايقاپ تۇرعانىمىزداي, بۇل – ءسوز كۇشىنىڭ اسەرى, ىقپالى. ءسوزدىڭ مۇنداي قاسيەتىن پسيحولينگۆيستيكانىڭ ءسوز قابىلداۋ (ۆوسپرياتيە رەچي) سالاسىندا ءسوز سۋگگەستياسى دەيتىن تارماعى زەرتتەيدى.
سۋگگەستيا نەگىزىنەن پسيحولوگيا عىلىمىنا ءتان تەرمين بولعاندىقتان جالپى ءتىل بىلىمىندە سۋگگەستياعا قاتىستى ءارى تىلدىك, ءارى پسيحيكالىق جاعىنان بايلانىستىرا زەرتتەگەن ءبىرشاما ەڭبەكتەر بار. جالپى, ءتىل بىلىمىندە پسيحولينگۆيستيكا اياسىندا كەيىنگى كەزدە زەرتتەلە باستاعان «سۋگگەستيا» تەرمينى قازاق ۇعىمىندا سەنۋ, يلانۋ دەگەندى بىلدىرەدى. قازاق دۇنيەتانىمىنداعى سوزگە سەنىم ۇعىمىن اۋىز ادەبيەتى شىعارمالارىنان كوپ كەزدەستىرۋگە بولادى. وعان ايقىن ءبىر كورسەتكىشتى ء«تىل تاس جارادى, تاس جارماسا, باس جارادى», «تاۋ مەن تاستى جەل بۇزار, ادامزاتتى ءسوز بۇزار», «كىسىگە قاراپ ءسوز الما, سوزىنە قاراپ كىسىنى ال», ء«سوز تاستان وتەدى», «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق» ت.ت., ت.س.س. ماقالداردان تابۋعا بولادى. بۇل – عىلىمي تىلدە «سۋگگەستيا» دەپ اتاپ جۇرگەن قۇبىلىستىڭ حالىق ساناسىندا دا, تىلدىك قۇبىلىستاردا دا بار ەكەنىن كورسەتەدى.
شەشەندىك سوزدەرىنىڭ سۋگگەستياسىن زەردەلەگەندە ولاردىڭ ماگيالىق كۇشىمەن قاتار پراگماتيكالىق اسەرىن دە قاراستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ويتكەنى اۋىزشا سويلەۋ ۇلگىسى بولىپ سانالاتىن ءماتىننىڭ قولدانىسىن, ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستىڭ سۋبەكتىگە باعىتتالۋ اياسىن تانىتۋدا پراگماتيكالىق اسەرى ونىڭ سۋگگەستياسىنان پايدا بولادى.
ي.يۋ.چەرەپانوۆا شىعارماشىلىق بەيسانالىققا ارنالعان ەڭبەگىندە سۋگگەستيۆتىك لينگۆيستيكانىڭ ءتىلدىڭ سانا تۇبىنە (پودسوزنانيە) اسەر ەتۋىن تۇسىندىرەتىن تىلتانۋلىق ساپالى تەوريا جانە كۇندەلىكتى جۇزە ەكەندىگىن ايتادى.
دۇنيەجۇزىندە ءومىر سۇرەتىن حالىقتاردىڭ بارلىعى الەمدى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق كوزقاراستارىمەن تانيدى, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالت-داستۇرلەرىنە نەگىزدەيدى جانە ءارتۇرلى سەنىم-مەن قابىلدايدى. سۋگگەستيا – سەنىم. سۋگگەستيا ۇعىمى – كەز كەلگەن مادەنيەتتە بار امبەباپ قۇبىلىس. ول – حالىقتىڭ دۇنيەنى تۇسىنۋىنەن حابار بەرەتىن قويما, ياعني سۋگگەستيالىق كورىنىس عالامنىڭ نەگىزگى بولشەگى رەتىندە ۇلتتىڭ ەستەتيكالىق تانىم-تالعامىن, شارۋاشىلىق كاسىبىن, مىنەز-قۇلقىن, سالت-ءداستۇرىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىن سەنىم تۇرعىسىنان ءتىل ارقىلى جان-جاقتى بەينەلەيدى, جەكە ادام ساناسىمەن بىرگە ءومىر سۇرەدى. سول ارقىلى حالىقتىڭ دۇنيە تۋرالى تۇسىنىگىن ايعاقتايدى, ۇلتتىق تانىمىن بىلدىرەدى. كەز كەلگەن ءتىل فاكتورىنىڭ استارىندا, شىعۋ توركىنىندە نەگىز بار ەكەندىگى راس بولسا, كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاۋعا بولمايتىن, سانا مەن بولمىسقا قاتىستى قۇبىلىستاردىڭ بەينەلەنۋى تىلدىك سۋگگەستيا ارقىلى جۇزەگە اسادى. بۇعان ءبىر ايقىن دالەل رەتىندە قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ بىتىمگەرلىك ءسوزىنىڭ مىنا كىرىسپەسىن كەلتىرسەك تە جەتەدى:
ءبىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز,
بىراق ەشكىمگە سوقتىقپاي, جاي جاتقان ەلمىز.
ەلىمىزدەن كۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ,
جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ,
نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز!
ەشبىر دۇشپان باسىنباعان ەلمىز,
باسىمىزدان ءسوزدى اسىرماعان ەلمىز!
دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز,
ءدامى, تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز,
اسقاقتاعان حان بولسا,
حان ورداسىن تاپتاي بىلگەن ەلمىز!
اتادان ۇل تۋسا, قۇل بولامىن دەپ تۋمايدى,
انادان قىز تۋسا, كۇڭ بولامىن دەپ تۋمايدى,
ۇل مەن قىزدى قاماتىپ وتىرا المايتىن ەلمىز!
ءسوز كۇشىن قازىرگى زەرتتەۋ بارىسى باسقاشا دەڭگەيگە, ياعني, تىلدەگى سۋگگەستيالىق فاكتىلەردى ءتىل ءبىلىمىنىڭ جاڭا جەتىستىكتەرىمەن, كوزقاراستارىمەن كورسەتۋ, ءتيىمدى قاتىناس مودەلىن وڭدەۋگە كوشۋدە. مۇنداعى نەگىزگى ماسەلە – ادام جانىنا ءۇڭىلۋ, سىرتتاي عانا ەمەس ىشتەي باقىلاۋ جاساۋ. بۇل جاعدايدا نە ايتۋ كەرەكتىگى عانا ەمەس, قالاي ايتۋ كەرەكتىگى دە ماڭىزدى بولادى. وسىعان وراي قازداۋىستى قازىبەكتىڭ قولداناتىن ء«تيىمدى قاتىناس» مودەلىن ادامنىڭ ىشكى سىرىن, شىندىعىن ءبىلۋ ءۇشىن «سىناق» جاساۋى دەپ تۇسىنۋگە بولادى. وعان ونىڭ بيلىك ايتقان ەكى وقيعاسىن دالەل ەتۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى:
قازىبەك جەتى جاسىندا-اق شەشەندىگىمەن, العىرلىعىمەن كوزگە تۇسە باستاپتى.
ەرتەدە اس بەرىلىپ, بايگە بولىپ جاتقاندا ءبىر قۇلا قاسقا جۇزدەگەن اتتان وزىپ كەلەدى. قايمانا جۇرگەن ءبىر جىگىت:
– مىناۋ مەنىڭ تاي كۇنىندە جوعالتقان باسىرەم, – دەپ ونىڭ شىلاۋىنا ورالا كەتەدى. بايگەگە قوسىپ تۇرعان ادام:
– ءوزىمنىڭ قۇلا بيەمنەن تۋعان اتىم, – دەپ جەڭىستىك بەرمەيدى.
... قۇلا قاسقانى بايگەگە قوسقان كىسى:
– ەنەسىن ءبىر كورسەم, ودان تۋعان ءتولدى ءدال ايتا الامىن, – دەسە, «تاي كۇنىندە جوعالتقان باسىرەم» دەگەن جىگىت:
– ... ەنەسىن كورىپ ءتولىن, ءتولىن كورىپ ەنەسىن اينىتپاي تابامىن, – دەيدى.
– ولاي بولسا, – دەيدى قازىبەك بالا, – اناۋ كوگەندەۋلى تۇرعان قوزى-لاقتان ەكەۋىڭ ەكى قوزى اعىتىپ اكەلىڭدەر. ەكى جىگىت ەكى قوزى جەتەكتەپ الىپ كەلەدى.
– ەندى, – دەيدى قازىبەك, – ەكەۋىڭ ورىسكە بارىپ وسى ەكى قوزىنىڭ ەنەسىن تاۋىپ اكەلىڭدەر. ەكەۋى ەكى ساۋلىق الىپ كەلەدى.
– قوزىلاردى ەنەسىنە سالىڭدار, – دەيدى بالا. ات قوسقان جىگىت قوزىسىن ەنەسىنە سالسا, الگى اكەلگەن ساۋلىعى المايدى, قوزى دا جەرىپ قاشادى. ال «تايىندا جوعالتقان باسىرەم» دەگەن جىگىت قوزىسىن ساۋلىققا سالسا, يىسكەلەپ قوزىنى ەمىزىپ تۇرا قالادى. سوندا قازىبەك اتقا يەلىك ەتىپ جۇرگەن كىسىگە:
– ال, اعايىن, مىنا جىگىتتىڭ مال تاپقىشتىق قامەتىنە كۇمانىڭىز بار ما؟ – دەپ سۇرايدى. ول تومەن قاراپ ۇندەمەي قالادى. قازىبەك كوپشىلىككە قاراپ:
– قانە, جۇرتشىلىق, بۇعان سىزدەر قالاي قارايسىزدار؟ – دەگەندە, اينالا توڭىرەكتەپ تۇرعاندار:
– بالا ءدال شەشىم ايتتى, اتاسىنا راحمەت, بايگە قۇلا تاي كۇنىندە جوعالتقان جىگىتتىكى, – دەسىپ تاراسىپتى.
قازىبەك اتىنا «بي» اتاعى وسى بيلىگىنەن كەيىن قوسىلىپتى.
ەكىنشىسى – ەل اۋزىنداعى مىنا ءبىر وقيعا:
قازىبەك بەرىدە ەلگە بەلگىلى بولعان كەزدە ەكى ايەل بالاعا تالاسىپ داۋلاسىپ, الدىنا كەلىپ جۇگىنەدى. ايەلدەردىڭ بىرەۋى: «مىناۋ بالامدى ەسىن بىلمەيتىن جاس كۇنىندە جوعالتتىم. سونى مىنا ايەل تاۋىپ الدى ما, الدە ۇرلاپ الدى ما, ونى بىلمەيمىن, ايتەۋىر اسىراپ الىپتى. بۇگىن تانىپ, سۇراسام ء«وز بالام» دەپ بەرمەيدى.
ەكىنشى ايەل تۇرىپ:
– بالا وزىمدىكى, ءوزىم تاپتىم, مىناۋ بوسقا جارماسىپ تۇر. قازىبەك ەكى ايەلدىڭ سوزدەرىن تىڭداپ بولىپ, ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ قالادى. سودان كەيىن: – ءبىرىڭ بالاڭدى جوعالتقانىڭدى, ەندى ءبىرىڭ تاپقانىڭدى راستاپ شىعارلىق مۇندا باسقا كۋا جوق. سوندىقتان مۇندا مىناداي بيلىك ەتكىم كەلەدى, – دەيدى دە, بالانىڭ ەكى قولىنان ەكى ايەلگە ۇستاتىپ قويىپ, قارا بالتانى جوعارى كوتەرىپ: «ەكەۋىڭە قاق ءبولىپ بەرەمىن, وسىعان ريزاسىڭدار ما؟» – دەيدى. سوندا بالاعا يە بولىپ جۇرگەن ايەل:
– بىرەۋگە ءتىرى كەتكەنشە, جارتىسى بولسا دا وزىمدە قالسىن, بولسەڭ ءبول! – دەپ بەزەرىپ تۇرىپ الادى. ال, بالانى تانىعان ايەل:
– ويباي, بيەكە-اي! قايدا جۇرسە دە, ءتىرى بولسىن, شابا كورمەڭىز! – دەپ بەزەك قاعادى. سودان بارىپ قازىبەك:
– بالا مىنا جوعالتقان ايەلدىكى, ويتكەنى ول بالانىڭ تىرلىگىن تىلەپ تۇر, بالاسىن وزىنە بەر, – دەپ بيلىك ايتادى.
مۇنىڭ لينگۆيستيكالىق ءبىر سيپاتتاماسىن ا. ماشيمباەۆا بەرىپتى: «ىقپال ەتۋگە باعىتتالعان ءۇردىستى قاتىناس تەورياسى اياسىندا قاراستىرۋ زاڭدى. بۇل جاعدايدا ىقپال ەتۋشى تۇلعانى سۋگگەستور (ىقپال ەتۋ سۋبەكتىسى), ال قابىلداۋشى تۇلعانى (اۆتور), ىقپال وبەكتىسىن سۋگگەستانت دەپ اتاۋعا بولادى. ولار ءبىر-بىرىمەن ۆەربالدى, ۆەربالدى ەمەس تاسىلدەرمەن جۇرگىزىلگەن سەندىرۋ مەحانيزمى ارقىلى بىرلەسىپ ارەكەت ەتەدى».
سۋگگەستيا – سانانى بيلەۋشى, بولمىستاعى سەنىمدى قالىپتاستىراتىن, رەتتەيتىن ۇعىم, ادامنىڭ الدىنا ماقسات قويۋ جولىنا جەتەر بيىگى. ال تىلدىك سۋگگەستيا وسى سەنىم كوزدەرىن ءسوز ارقىلى بەينەلەپ, ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى سەندىرۋىن, ءسوز قۇدىرەتىنە تابىنۋىن بىلدىرەدى. سۋگگەستيالىق لينگۆيستيكا ادام سەنىمىن ءتىلدىڭ ءتۇرلى ماعىنالىق قاباتتارى ارقىلى بەينەلەيتىن, سەنىمگە يە بولۋدىڭ, سەنىم قالىپتاستىرۋدىڭ جولدارىن سويلەۋ ارقىلى تانىتاتىن ءتىل ءبىلىمىنىڭ جاڭا سالاسى. ول تىلدەگى سويلەۋ تۇرلەرى ارقىلى حالىقتىڭ دۇنيەگە كوزقاراسىن, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن سەنىم تۇرعىسىنان جان-جاقتى تالداپ, سۋگگەس-تيا اتريبۋتىنا تانىم تۇرعىسىنان ءمان ۇستەيدى.
قازداۋىستى قازىبەك بيدەن قالعان مۇرالاردىڭ ءبىر سالاسى – تىلەك باتالار. وي-ساناعا, اقىلعا نەگىزدەلگەن باتا-تىلەكتەر ادام اقىل-ويىنىڭ كۇشتىلىگىن بىلدىرەدى, ارقايسىسىنىڭ بەرەتىن استارلى ماعىناسى, تىڭداۋشىعا بەرەر اسەرى بار. قازداۋىستى قازىبەك بي باتاسىنان ءبىر مىسال:
وركەنىم ءوسسىن دەسەڭ,
كەكشىل بولما –
كەساپاتى تيەر ەلىڭە.
ەلىم ءوسسىن دەسەڭ,
ءورشىل بولما,
وسكەنىڭدى وشىرەرسىڭ.
باسىنا ءىس تۇسكەن پاقىرعا
قاستىق قىلما,
قايعىسى كوشەر باسىڭا.
جاناشىرى جوق جارلىعا
جاردەمشى بول اسىعا.
قيىن-قىستاۋ كۇندەردە
ءوزى كەلەر قاسىڭا.
بۇگىن ساعى سىندى دەپ,
جاقىنىڭدى باسىنبا!
باتالاردى لينگۆيستيكالىق فاكتور دەپ قاراعان پروفەسسور گ.سماعۇلوۆا: «..تىلەك باتا سوزدەرىنىڭ, اسىرەسە تىڭداۋشى ءۇشىن تىلدىك ىقپالى ەرەكشە. تىلەك-باتا سوزدەرى الدىمەن سۋبەكتىگە قاراتىلىپ اۋىزشا ايتىلاتىندىقتان, ءماتىن مازمۇنى كوپشىلىك قاۋىمنىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىپ, جادىندا ساقتالادى. ال ۇزاق ۋاقىت بويى سانادان وشپەي, كەرىسىنشە ءار تاقىرىپ, مازمۇن اياسىندا قايتالانا وتىرىپ, تىڭداۋشىنىڭ وي-سەزىمىندە جاڭعىرا ءتۇسۋى وسى اتالعان سوزدەردىڭ ادام پسيحيكاسىنا قاتتى اسەر ەتىپ, سەندىرۋى مەن يلاندىرۋىنان», – دەپ دۇرىس جازعان ەكەن. مۇندا ايتا كەتەتىن جايت – قازاق حالقى جاراتىلىسىنان سوزگە توقتاعان حالىق بولعاندىقتان, ءسوز قادىرىن بىلگەندىكتەن باتا مەن تىلەكتى ادامنىڭ بولاشاق جولىن اشۋعا, كوگەرىپ كوكتەۋگە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ءسوزدىڭ ەڭ اسىلى, قاسيەتتىسى دەپ بىلگەندىگىنەن ونىڭ قۇدىرەتىنە يلانعان. «باتالى قۇل ارىماس, باتاسىز قۇل جارىماس» دەگەن حالىق ناقىلى دا وسىنى مەڭزەسە كەرەك.
ا.ماشيمباەۆا باتا بەرۋ ۇدەرىسىندەگى پسيحولينگۆيستيكالىق ساتتەردى جاقسى باياندايدى: «باتا بەرۋ ارقاشان سۋبەكتيۆتى تۇرعىدان باياندالادى, باتا بەرۋشى سۋگگەستور بەلسەندى كورىنەدى. ونىڭ وزىنە ءتان سويلەۋ مانەرى, داۋىس ىرعاعى, اۋەن-سازى بار. جانە سۋگگەرەندتىڭ سەنىمىنە كىرىپ سويلەيدى, ءوزىن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ەركىن ۇستايدى, تىڭداۋشىنى سوزگە ۇيىتادى. سول ارقىلى سۋگگەرەند جان دۇنيەسى وزىنە قاراتا ايتىلعان باتانى قابىلدايدى. اۆتوردىڭ سيپاتتاۋىنشا, «باتا بەرۋگە قاتىسۋشى كوممۋنيكانتتاردىڭ اراسىنداعى ءتۇرلى الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناس (سۋگگەستور-سۋگگەرەند) پسيحولوگيالىق بەينەسى اشىلادى. اتاپ ايتقاندا: قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىلىم جانە مادەنيەت دەڭگەيى ناقتى كورىنىس تابادى; الەۋمەتتىك مارتەبەلەرى تانىلادى; تۋىسقاندىق جاعىنان بايلانىس بولادى; جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي بولىنبەيدى; جىنىسىنا قاراي ەسكەرىلەدى. قازداۋىس-تى قازىبەك ءبيدىڭ باتا سوزدەرىنەن بۇل فاكتورلاردىڭ ءبارىن دە تابامىز.
ءسوز سۋگگەستياسىنداعى ءبىر ىقپال – ايتۋشىنىڭ الەۋمەتتىك-قوعامدىق مارتەبەسى. قازداۋىستى قازىبەك بي ءسوزىنىڭ ءبىر كۇشى وسىندا جاتىر. تاريحشى ج.وماري ءبيدىڭ «قازداۋىستى» اتالۋىنا وراي ءبىر جاقسى ايعاق كەلتىرەدى: «... قازاقتىڭ ... قالىڭ ورتاسىندا مەملەكەت پەن قوعام ءومىرىنىڭ ماڭىزدى دەگەن ماسەلەلەرى بۇكىل ەل باسشىلارى مەن قارۋلى ازاماتتار قاتىسقان جيىن-دا شەشىلەدى. وسى ۇلى ءنوپىر جيىندى «قاز» دەپ اتايدى. ونىڭ وتكىزىلۋ سالتى دا, شەشەتىن ماسەلەسى دە كەڭەس پەن جۇگىنىستەن بولەك. ... مىنە, وسىنداي جەردە بي-شەشەننىڭ شەبەرلىگى, داۋسىنىڭ كۇشتىلىگى جارىسقا تۇسەدى. بۇكىل قازاقتىڭ جيىنىن مەڭگەرىپ كەتۋ وڭاي ەمەس. سول سەبەپتەن بۇقار جىراۋ ابىلاي حاندى توقتاتقىسى كەلسە: «اشۋلانبا, ابىلاي, اشۋلانساڭ, ابىلاي, كوتەرەرمىن, كورەرمىن, كوتەرىپ قازعا سالارمىن», – دەيدى. بابامىزدىڭ «قازداۋىستى» اتانۋىنا ەڭ الدىمەن ونىڭ بۇكىل قازاق قاۋىمى جينالعان ۇلى ءدۇبىرلى جيىنداردى وزىنە باعىندىرعان شەشەندىك قاسيەتى, اقىلماندىعى سەبەپ. زور داۋىستىڭ ار جاعىندا عاجايىپ تابيعي قاسيەت, ونەر مەن ءبىلىم, ەرەسەن ينتەللەكتۋالدى تاربيە جاتىر».
ءسوز سۋگگەستياسىنىڭ قازاقتىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك مادەنيەتى ءۇشىن ءبىر ەرەكشەلىگى ۇلتتىق دۇنيەتانىمنان, ءتىپتى ۇلتتىق الەم كارتيناسىنان بايقالادى. قازاق حالقى – عالامدى مەتافورامەن بەينەلەۋگە, مەتافورالىق ماعىنادا قابىلداۋعا وتە بەيىم حالىق. كادىمگى قارابايىر الەم قازاققا اسەر ەتە قويمايدى, ءبىز قارابايىر دۇنيەنى دە مەتافورالاپ قابىلداعاندى ءجون كورەمىز. بۇل مەتافورانى الدەبىر ءسوزدىڭ اۋىسپالى ماعىنادا قولدانىلۋىمەن شەكتەۋگە بولمايدى. ماسەلە كوگنيتيۆتىك, كونتسەپتۋالدىق مەتافورادا. قازداۋىستى قازىبەك بي سوزدەرىنىڭ قۇدىرەتتى كۇشى دە وسى مەتافورالىعىندا. بىرەر ايعاقتار كەلتىرە كەتەيىك:
سەن تەمىر دە, ءبىز كومىر,
ەرىتكەلى كەلگەنبىز,
ەكى ەلىكتىڭ لاعىن
تەلىتكەلى كەلگەنبىز.
* * *
سەن قابىلان دا, ءبىز ارىستان,
الىسقالى كەلگەنبىز,
جاڭا ۇيرەتكەن جاس تۇلپار,
جارىسقالى كەلگەنبىز,
تۇتقىر سارى جەلىمبىز
جابىسقالى كەلگەنبىز. ....
* * *
قازىبەك سوندا ج ۇلىپ العانداي:
– ءتىسى سىنسا – اۋىز ىشىندە, قولى سىنسا – جەڭ ىشىندە جۇرە بەرۋ كەرەك دەگەن نە ءسوز! ونىڭ ۇستىندەگى جالعىز تونى جانات ەمەي نەمەنە؟ اۋزىنداعى وتىز ءتىس بولات ەمەي نەمەنە؟ استىنداعى جالعىز ات قانات ەمەي نەمەنە؟ حاننىڭ بىزبەن قارىسپاي بىتىسكەندىگى راس بولاتىن بولسا, جاناتىنان ايىرماي, بولاتىنان مايىرماي, قاناتىنان قايىرماي العانىن قايىرۋ كەرەك, قازاق قالماقتىڭ ساتىپ العان ق ۇلى ەمەس. بۇل دا بىرەۋدىڭ ارداقتاپ اسىراعان ۇلى. ەرىكتى ۇل ازات بولىپ قايتۋى كەرەك, – دەپتى. سوندا قوڭتاجى قازىبەك سويلەسە, ارۋاعى اسىپ كەتىپ, اۋزىنا ءسوز تۇسپەيدى ەكەن:
– ء«ما, جاناتىڭا جاناتىم», – دەپ جانات ىشىگىن شەشىپ بەرەدى, ء«ما, بولاتىڭا بولاتىم» دەپ بولات سەمسەرىن بەرەدى: ء«ما, قاناتىڭا قاناتىم» دەپ استىنداعى قاراقاسقا تۇلپارىن ءتۇسىپ بەرەدى.
بايقالىپ تۇرعانداي, وسى نيەتتەرىن بي قارابايىر سوزبەن جەتكىزسە, ماقساتىنا جەتەر مە ەدى؟!
ءبىز بۇل جولى ءسوزدىڭ, ونىڭ ىشىندە قازداۋىستى قازىبەك سياقتى بي-شەشەندەردىڭ ءسوزىنىڭ كۇشى (ىقپالى, اسەرى) سياقتى سۋگگەستيالىق قۇبىلىستىڭ بىرەر عانا جاعدايىنا نازار اۋداردىق. ال ماسەلە وتە كوپ, مۇنداي شاعىن ەڭبەك اۋقىمىنا سىيمايدى. بۇل ماسەلە ارنايى زەرتتەۋدى, تەرەڭ دە كەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
جانتاس جاقىپوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
