توقجىگىتوۆ

ادامزات تاريحىنداعى وركەنيەتكە ورلەۋ, عىلىمي جاڭالىقتاردى مەيلىنشە جان-جاقتى اشۋ حح عاسىردا قول جەتكىزگەن ىزدەنىستەردەن سانالارى انىق. تالاي جىلدار بوداندىق قامىتى موينىنا ءىلىنىپ, وزگە ۇلتتارعا قاراعاندا كەمسىتۋدى كوپ كورىپ, كەمباعالدىق زاپىرانىن ىشكەن دە قازاق حالقى ەكەندىگى وتكەن تاريحتان بەلگىلى. اشتىق جايلاعان سورماڭداي ەلگە اينالا بەرۋىمىز بەن سوعىس ءورتى شارپىپ تالماۋ­سىراعان كەپ كيۋىمىز زاڭدىلىق اياسىنا سىيا المايتىن قۇبىلىس دەگەنمەن, وتىز جەتىنىڭ سويقانى ەلدىڭ بەتكە ۇستار ءبىرتۋار ۇلى پەرزەنتتەرى مەن جاڭا كوكتەپ جايقالا گۇل­دەگەن جاس وركەندى تىپ-تيپىل تۇقىمىمەن قۇرتۋى – جۇمىر باستى پەندەنىڭ كورگەن كەساپاتىنىڭ ەڭ زورى. حالقىنا جان-ءتا­نىمەن ەڭبەك ەتىپ “حالىق جاۋى” اتانۋى ەشكىم تۇسىنبەيتىن, تۇسىنۋگە دە مۇمكىن ەمەس قۇپيا تىلسىم ەدى. وتىز جاسقا ىلىنەر-ءىلىن­بەستەن كوگەنگە تىزىلگەندەي قوڭىراۋ­لاتىپ جۇرت كوزىنە ماسقارالاپ, شەتىنەن ءتىزىپ اتىپ تاستاۋ اسقان قاتىگەزدىك قوي. قازاق تاري­حىنداعى قارالى وتىز جەتىنىڭ قۇربان­دارىنىڭ ءبىرى شايمەردەن توقجىگىتوۆ ەدى. ول – توڭكەرىستەن سوڭ ىلە-شالا دۇنيەگە كەلگەن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ءىرى قايرات­كەر­لەرىنىڭ ءبىرى. “ونەر الدى – قىزىل ءتىل” دەپ بىلگەن حالقىمىزدىڭ اسىل ونەرىن ورگە سۇيرەگەن قالامى جۇيرىك ازامات ەدى. مۇرالاردىڭ ەڭ قىمباتى – ءسوز. قىمبات ءسوزدىڭ, كيەلى ءسوزدىڭ قۇدىرەتىنە تابىنعان ش.توقجىگىتوۆتىڭ قازاق باسپاسوزىنە, حح عاسىر باسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى قالىپتاعان كوسەمسوزدىڭ حاس جۇيرىگىنە اينالۋى قورشاعان ورتا تاعىلىمىمەن وزەكتەس. ۇلى ابايدى كۇللى الەمگە سىيلاعان قارت شىڭعىس, شاكارىمدەي داريانى تولعاتقان كەمەل شىڭعىس, ەڭ اقىرىندا مۇحتارداي دانىشپاندى جەر جاھانعا تارتۋ ەتكەن دارحان شىڭعىس كوكىرەگىندە ساۋلەسى بار كەلەر بۋىننىڭ قاۋلاپ وسۋىنە العىشارت جاساپ كەتكەنى امبەگە ايان. شىن ونەر يەسىنىڭ ۋىزىنا جارىپ, انا ءسۇتىنىڭ ءنارلى قورەگىنە قوسا تۋعان جەردىڭ جۋسان ءيىستى اۋاسى مەن قاسيەتتى توپىراعىنان ءنار الۋى ايتىلىپ كەلە جاتقان شىندىق. زادىندا, تۋعان جەردەن بويىنا كەرەك قاسيەتتەردى ءسىڭىرىپ ءوسۋ, ەمىرەنگەن انا ومىراۋىنىڭ اق سۇتىمەن ادالدىق, ەرلىك سيپاتتاردىڭ دارۋى – قازاق تاربيەسىنىڭ باسى. ۇلىلاردى جاراتقان ەلدىڭ پەرزەنتى بولۋ – بولاشاق قالام يەسىنىڭ تاعدىر-تالايىن انىقتاۋعا ىقپال جاساعاندىعى داۋ تۋعىزا قويماس. ەل ادامدارىنىڭ ونەگەلى ءسوزىن كىسىلىك جۇرەگىمەن قابىلداپ ەسەيدى كەيىنگى بۋىن. شايمەردەن ومار ۇلى توقجىگىتوۆ 1901 جىلى بۇرىنعى سەمەي گۋبەرنياسى, سەمەي ۋەزى, شاعان بولىسىندا قازىرگى اباي اۋدانىنىڭ سارجال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ومار دوڭگەلەنگەن شاعىن شارۋاسى بار, سوزىنە بەرىك, ىسىنە تياناقتى, بايسالدى ادام بولعان دەسەدى كوزكورگەندەر. قازاقتىڭ ءىرى اۋقاتتى ادامى, مەتسەنات قاراجان ۇكىباەۆتىڭ تاربيەسىن كورگەن. قانداس تۋىس وماردى بىرسوزدىلىگى, تۋراشىلدىعى ءۇشىن قاراجان ۇكىباەۆ جاقسى كورىپ, جاقىن ۇستاعان. بالاسى شايمەردەننىڭ اۋىل مەكتەبىندە ساۋاتىن اشىپ, كەيىنىرەكتە سەمەي قالاسىنداعى ءتۇرلى قازاق, ورىس مەكتەپتەرىندە وقۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعان. قالا ومىرىنە ارالاسىپ, وركەنيەتتىڭ شەت پۇشپاعىن تاني باستاۋى ونىڭ قالىپتاسۋ, جەتىلۋ جولىندا وشپەس ءىزىن قالدىرعان. حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ ەڭ كور­نەكتى, ەڭ ەلەۋلى مادەنيەت, ءبىلىم ورتا­لىعىنا اينالعان سەمەي قالاسى بالا شايمەردەننىڭ بۇعاناسى قاتىپ, بۋىنى بەكۋىنە, كوز اۋلاسىنىڭ كەڭەيۋىنە ىقپالىن تيگىزگەن. شايمەردەن ومار ۇلى ءوزى عانا وقىپ قويماي كوڭىلى وياۋ كوكورىم بۋىنعا جول نۇسقاعان. “شايمەردەن ەلگە كەلىپ جۇرگەندە جىل سايىن توپتاپ بالالاردى قالاعا الىپ كەتىپ, وقۋعا ورنالاستىرىپ وتىرادى ەكەن. ونىڭ ىقپال جاساۋىمەن ماشان, ساماي, سارجال, جاسار باستاۋىش مەكتەپتەرى سالىنىپ, بالالارى وقۋعا تارتىلادى. ءوزىنىڭ تۋعان ورتاسىنا ش. توقجىگىتوۆ جۇرەگىنىڭ وتى بار, قىزۋقاندى حالىق قامقورشىسى رەتىندە كورىنەدى”, – دەيدى ەستەلىك جازبا­سىندا مۇقان اسقاروۆ. ءارى قاراي, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى كەۋدەسىندە ساڭىلاۋى بار زيالى ۇرپاق باسىنان كەشكەن ءومىر كوشى. ون توعىز جاسىندا كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىلدانادى. توڭكەرىس جەڭگەننەن كەيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا بەل سىبانىپ ارالاسادى. اسىرەسە, ءباسپاسوز مايدانىنا ايانباي اتسالىسادى. قازاق كەڭەس ءباسپاسوزىنىڭ قارلىعاش­تا­رىنىڭ ءبىرى – “قازاق ءتىلى” (قازىرگى “سەمەي تاڭى”) گازەتىندە شىڭدالادى. زامانا ساياساتىن ناسيحاتتاعان, تۇسىندىرگەن كوپتەگەن ماقالا, وچەركتەرىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى سول شاق. “قازاق ءتىلى” گازەتىنىڭ العاشقى رەداكتورى (1919-1921 جىلدار) بەلگىلى پەداگوگ, جۋر­ناليست ءماننان تۇرعانباەۆ, ودان سوڭعى (1921-1922 جىلدار) مۇحتار اۋەزوۆ بولدى. مۇحتاردىڭ قىزمەتى سول كەزدەگى قازاقستان استاناسى ورىنبور قالاسىنا اۋىسقان سوڭ “قازاق ءتىلىنىڭ” رەداكتورلىعىنا ش.توق­جىگىتوۆ تاعايىندالعان. گازەتتىڭ ماعىنالى, ماڭىزدى بولىپ شىعۋىنا قالام قايراتىن اياماعان ءشاي­مەردەن ومار ۇلىن شىعۋىنا بەس جىل تولۋىنا ارنالعان مەرەيتويلىق ماقالادا ايرىقشا باعالاعان: “شايمەردەن جولداس كىرىسكەننەن كەيىن “قازاق ءتىلى” بايلاۋلى ساياسي باعىت ۇستانىپ, بەتىن جۇمىسشىلارعا قاراي اۋداردى, قالىڭ ەل كەدەيىنە قاراي بۇرىلدى. قازىرگى كۇندە ماركسشىلدىك قيسىن­نان, لەنينشىلدىك جولدان اۋا باسپايتىن انىق الەۋمەتشىلدىگى بار, وتكىر ءتىلدى, جۇيەلى ءسوزدى, شەبەر جازۋشىمىزدىڭ توردەن ورىن الارلىقتايى وسى شايمەردەن جولداس”. “قازاق ءتىلى” – توڭكەرىستەن سوڭ ىلە-شالا دۇنيەگە كەلگەن گازەت. وكىنىشكە وراي گازەت­تىڭ ءبىرىنشى سانى كۇنى بۇگىنگە تابىلماي وتىر. قازاق ءتىلىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان “بەس جىلدىققا بەس تىلەك” ماقالاسىنا (1924, №120, 519) قۇلاق سالايىق: “مىنە, ال­دى­مىزداعى ءتورتىنشى دەكابردە “قازاق ءتىلى” بەس­كە تولادى. “قازاق تىلىنەن” جاسقا كەل­گەن­دە ۇلكەن قازاقشا گازەت جوق. باسقارما بەس جىلدىق مۇشەلىن اتقارۋعا دايىندالىپ جاتىر. بەسجىلدىق مۇشەلدى كۇننىڭ ۇلى تىلەگى گازەتتىڭ ماڭىزىن كوتەرىپ, جەرگىلىكتى حا­لىققا ۇعىمدىلىق جاعىنان جاقىنداس­تىرىپ, ەل پايداسىنا شىعاراتىن شىن قارۋلىق دارەجەسىنە جەتكىزۋ”, – دەپ ناقتى ماقسات قويادى. مۇحتار اۋەزوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ءماننان تۇرعانباەۆ سىندى قالامگەرلەر باسقارعان گازەتتىڭ ايتۋلى ۇيىمداستىرۋشىسى شايمەردەن توقجىگىتوۆ. “قازاق ءتىلى” گازەتىنىڭ ءوزى باعالاعانداي, رەداكتورلىق قىزمەتكە “العاشقى كىرىسكەن كەزدە, بۇرىن ۇيرەنشىكتى بولماعان ءىس شايمەردەن جولداسقا اجەپتاۋىر قيىنىراق ءتارىزدى كورىندى. بىراق قاجىماس قايرات, ءسون­بەس جىگەر, داۋىلداي لاپىلداعان جا­لىندى جاس كۇش ەرىكسىز ۇستەمدىك الىپ, ءشاي­مەردەن جولداس كوپ كەشىكپەي ىسكە توسەلىپ كەتتى”. كادر تاپشىلىعىنان گازەتتىڭ ءار سانىندا ءبىر نەمەسە بىرنەشە ماقالاسى جاريالاناتىن جاعداي قالىپتاستى. “قازاق ءتىلىنىڭ” سارعايعان بەتتەرىن پاراقتاپ وتىرعاندا ونىڭ قيلى تاقىرىپتار مەن ءتۇرلى تاعدىرلاردى قوزعايتىن بىرنەشە ءجۇز ماقالاسىنىڭ بار ەكەندىگىن ايتۋىمىز شارت. اتى-ءجونىن كورسەتپەگەن, باسماقالا رەۋىشتى دۇنيەلەر قانشاما؟! ەگەردە توقجىگىتوۆ كىتابىن شىعارار كۇن تۋسا, سولاردىڭ ىشىنەن كۇنى بۇگىنگە ماڭىزىن جويماعان ماقالا­لارىن تەرىپ السا ۇلكەن جيناق بولارى ءسوزسىز. بۇل ارادا توقجىگىتوۆ مۇراسىنا كۇدىكپەن قاراۋدىڭ رەتى جوق. ارينە, بۇگىنگى ءىستىڭ ەرتەڭ تاريح قويناۋىنا جول الارى, كۇنى كەشەگى جاقسى باستامانىڭ ەرتەڭ باعاسىنىڭ كەمۋى, ياعني ادام ومىرىندەگى, قور­شاعان ورتاداعى قۇندىلىقتاردىڭ وبەكتيۆ­تىك سەبەپتەرگە سايكەس وزگەرىسكە ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. بۇگىنگى قۇندى دۇنيەمىزدىڭ ەرتەڭ تۇككە جاراماي جاتۋى كەزدەسىپ, باستان وتكەرىپ وتىرعان شىندىعىمىز عوي. اسىرەسە, سان سالالى, تارام-تارام باعامداۋلار ءباسپاسوز ارقالار جۇككە تىرەلگەندە ۋاقىت كەڭىستىگىنىڭ ىقپالىمەن اسىلدىڭ جاسىپ, جاسىقتىڭ قۇنى اساتىن شاقتار دا, وكىنىشكە قاراي, بوي كورسەتەتىندىگىن جاسىرا المايمىز. توڭكەرىستەر داۋىرىندە قوعامدىق قالىپ پەن الەۋمەتتىك دامۋداعى بىركەلكىلىك, تۇراقتىلىق ساقتالماعان تار جول, تايعاق كەشۋلى ساياسات مايدانىندا سىرتتان باقى­لاۋشى ەمەس, ناعىز قيان-كەسكى قاقتىعىس­تارعا بەل شەشىپ كىرىسكەن عاجايىپ كوسەمسوز قايراتكەرى شايمەردەن توقجىگىتوۆ مۇرا­سىنىڭ تاڭقالدىرار وزىقتىعى دا, اتتەگەن-اي دەگىزەر كەمىستىگى دە زامانىنىڭ جەمىسى. ونىڭ شىققان بيىگىن دە, كەم سوققان تۇستارىن دا تەك قانا بۇگىنگى تاريحي سانا ولشەمىمەن تارازىلاماي, “ۋاقىت” اتتى قۇدىرەتتىڭ دەڭگەيىمەن ورايلاستىرا بەلگىلەۋىمىز شارت. بۇل – قاعيداتتى ماسەلە. وركەنيەتتى ىستەردىڭ وشاعى سەمەيدە 1925 جىلى “تاڭ” جۋرنالى شىعىپ تۇرعان. جۋرنالدىڭ باسى-قاسىندا مۇحتار اۋەزوۆ­پەن قىزمەتتەس بولعان ش. توقجىگىتوۆ ۇلكەن ەڭبەك اتقارىپ كەتتى. نەبارى ءتورت سانى عانا شىققانىمەن, وندا جاريالانعان ماتەريال­دار كۇنى بۇگىنگە تاريحي-ەتنوگرافيالىق, ادەبي-كوسەمسوزدىك ماعىناسىن جويعان جوق. عاسىر باسىندا قازاقشا كىتاپ باسۋ ءىسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, “جاردەم سەرىكتىگى” اتالاتىن ارنايى باسپاحانا ۇيىمداستى­رىلعان, وندا وننان استام قازاق تىلىندەگى كىتاپتار جارىق كورگەن, “سارىارقا” گازەتى مەن “اباي” سياقتى تاريحي باسىلىمدار ەل يگىلىگىنە اينالعان, 20-جىلداردا قازاقشا, ورىسشا, تاتارشا كوپتەگەن گازەتتەرى بولعان. سەمەيدە جۋرنال جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا قولايلى جاعدايلار بار ەدى. ونىڭ ۇستىنە ۇلت زيالىلارىنىڭ بەتكە شىعارلارى شوعىر­لانعان سەمەي قالاسىنىڭ رۋحاني-شىعار­ماشىلىق مۇمكىنشىلىگى دە بيىك دارەجەدە ەكەندىگى دالەلدەۋدى تىلەمەيتىن شىنايى شىندىق. “تاڭ” جۋرنالىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە تىكەلەي قاتىستى دەرەكتى سەمەي قالاسىنداعى مۇراعاتتار قورىنان كەزدەستىرەمىز. پروتوكول №13 زاسەدانيا كوللەگي اگيتپروما گۋبكوما ركپ (ب) وت 6 نويابريا 1924 گ. پوۆەستكا دنيا: 4. وب يزداني كيرجۋرنالا 1) ۆ پرينتسيپە نە ۆوزراجات ي سچيتات نەوبحوديمىم; 2) پودىسكانيە سرەدستۆ, ۆىرابوتكۋ پلانا ي نازۆانيە پورۋچيت تت. دجانتلەۋوۆۋ, شانينۋ ي اۋەزوۆۋ, كاكوۆىم پورۋچيت سدەلات دوكلاد نا سلەدۋيۋششەم زاسەداني كوللەگي; 3) كوميسسيۋ, سچيتات زا ت. دجانت­لەۋوۆىم. پرەدسەداتەل توكجيگيتوۆ سەكرەتار ۆورونتسوۆ (ر.1, وپ. 1, د.930, ل.110) قازاق تاريحىنداعى ءىرى ءۇش تۇلعا – سەمەيدە قىزمەتتەس, پىكىرلەس, سىيلاس بول­عان, قارىم-قاتىناستارى بايسالدى قالىپتا وتكەن. مۇحتار اۋەزوۆ گۋبكومدا, ءارى سە­مەيدە اشىلعان حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىندا (سينو) وقىتۋشى, جۇمات شانين جەر كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, شايمەردەن توقجىگىتوۆ گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, “قازاق ءتىلى” گازەتىنىڭ رەداكتورى. الماتىداعى م.و. اۋەزوۆ مۋزەي ۇيىندە ساقتاۋلى قولجازبادا: “1925 جىلى سەمەيدە “تاڭ” جۋرنالىن شىعاردىق. سوندا بىرنەشە اڭگىمەلەرىم باسىلدى. سول قىستا “قاراكوزدى” جازدىم”, – دەپ تياناقتاپ كورسەتەدى ۇلى جازۋشى. قاراجات تاپشىلىعى جۋرنالدىڭ جۇيەلى شىعۋىنا قولبايلاۋ جاساعان. 1925 جىلى نەبارى ءتورت-اق سانى شىعىپ, ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان. ساياسات, شارۋاشىلىق ىسىنە, مادەنيەت, ادەبيەت, ونەر ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارعان “تاڭ” جۋرنالى ەلەۋلى قىزمەت اتقارىپ كەتتى. جۋرنالدىڭ ءبىرىنشى سانىنداعى ءشاي­مەر­دەن قول قويعان كولەمدى ماقالا – ء“بىزدىڭ جول”. اۆتور مۇندا جۋرنالدىڭ الدىندا تۇرعان ماقسات پەن ۋاقىتىنداعى ساياسي احۋال, تاپتىق كۇرەس, كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەڭىسىن باياندى ەتۋ سياقتى وزەكتى تاقى­رىپتارعا جەكە-جەكە توقتالادى. قوعامنىڭ الدىنداعى مىندەت پەن جۋرنال قايرات­كەرلەرى جازۋعا ءتيىستى پروبلەمالار كوپتىڭ سىنىنا ۇسىنىلادى. ش.توقجىگىتوۆ سوڭعى ەكى ماسەلەگە – قازاقشا ءىس جۇرگىزۋ جانە كوپ قاۋلى قابىلداعاننان گورى ولاردىڭ ىسكە اسۋىن قاداعالاۋ جايلارىنا شۇقشيا تۇسەدى. بۇل – كۇنى بۇگىنگە ماڭىزىن جويماعان, ماڭىزىن جويماعانى بىلاي تۇرسىن, بۇگىن, ەرتەڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋگە ءتيىس سوقتالى دۇنيەلەر ەكەندىگىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ كورسەتۋدە. “قازاقستانداعى پارتيا, كەڭەس, شارۋا, ساۋدا ءھام كاسىپشىلدەر مەكەمەلەرى قازاقتىڭ وزىنشە سويلەسىپ, كوپتىڭ قامىنا جاقىن­داسىپ قويىنداسا الماي كەلەدى دەيمىز. بۇلارعا ەم ەسەبىندە قازاق ءتىلىن جۇرگىزۋ, مەكتەپتەر اشۋ, اۋرۋحانالار جاساۋ, شارۋاعا قارىزدار بەرۋ, جەرگە ورنالاستىرۋ تاقىرىپتى تولىپ جاتقان قاۋلىلار كوپ. قاۋلىلار مول, گاپ – ىسكە اسۋىندا. ەلدى سوزبەن جەلبۋاز قىلۋعا بولمايدى. زاڭ, قاۋلى, كەرەكتى ءسوز – ءبارى دە ىسكە اسۋىمەن كوركەم-ءدى. ولاي بولسا, ەندىگى بورىش ءسوزدى قويىپ ىسكە قاراي بەت الۋ. بۇعان بارلىق كۇشتى سالۋ. “مەكتەپ سالامىز” دەپ قاقساعان تولىپ جاتقان قاۋلىلاردان كوپ قازاقتىڭ كوزىنە سالىنعان ءبىر مەكتەپ ارتىق”. كوسەمسوزدىڭ شەبەرى ش.توقجىگىتوۆ ناندىرا سويلەيدى. سالامىز! ىستەيمىز! جاسايمىز! شىنتۋايتىندا, تىندىرىمىنا جەتكەن ناقتى ءبىر ىسكە تاتيتىن نە بار؟! كوسەمسوز تابيعاتى شارتتىلىقتان گورى ناقتىلىقتى قالايتىنىن قاپىسىز ۇعىنعان. جۋرنالدا ساياسي-بۇقارالىق سيپاتتاعى شايمەردەن ومار ۇلى ماقالالارى كەزدەسەدى. ءبىر ەسكەرەتىن جاعداي – كوپتەگەن ماتەريالدارعا, اسىرەسە باسماقالالارعا ونىڭ قول قويماي كەتۋى دە ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان قاراستىرا تۇسكەن دۇرىس. ش.توقجىگىتوۆ حالىق ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناقتاۋ ىسىنە دە ءمان بەرگەن. “تاڭ” جۋرنالىنىڭ ەكىنشى سانىندا ەل اۋزىنان تەرىپ العان “تولەڭگىت تاڭكە باتىردىڭ ءسوزى” زەرتتەۋشىلەر نازارىنان كۇنى بۇگىنگە تىس كەلەدى. ادام ءومىرىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭدەرىنە سيپاتتاما بەرەتىن تۇجىرىمدى تولعاۋلارى قاشان دا كادەگە جارارلىق. ءداستۇرلى شەشەندىك تولعاۋ پوەتيكاسىنىڭ بەدەرلى بەلگىلەرى ايقىن اڭعارىلادى. ون بەس دەگەن ءبىر جاستا كۇمىستەن تارتقان سىمداي ەكەنسىڭ. جيىرما بەس دەگەن ءبىر جاستا قۇبىلادان سوققان جەلدەي ەكەنسىڭ. وتىز بەس دەگەن ءبىر جاستا اعار بۇلاق كوزدەي ەكەنسىڭ. قىرىق بەس دەگەن ءبىر جاستا ايدىن شالقار كولدەي ەكەنسىڭ. ەلۋ بەس دەگەن ءبىر جاستا جايلاۋدان قايتا كوشكەن ەلدەي ەكەنسىڭ. الپىس بەس دەگەن ءبىر جاستا ەل جايلاپ تاستاعان جەردەي ەكەنسىڭ. جەتپىس بەس جەر ەكەن سەكسەن بەس سور ەكەن! توقسان بەس تور ەكەن تورعا تۇسكەن قۇستىڭ سورى ەكەن. التىننان توقپاعىڭ, كۇمىستەن پىسپەگىڭ بولسا دا كارىلىككە داۋا جوق ەكەن. حالىقتىڭ مۇرا قاسيەتىن ۇعىنىپ, ۇرپاقتار ساناسىنا قۇيۋ قاجەتتىگىن سەزىنۋى ءبىلىمدار جاندار ۇلەسىنە تيەسىلى مىنەز. ءدال وسى ساندا “اسان قايعىنىڭ جەرگە قويعان سىندارىنا از تۇزەتۋ” اتتى ش.توق­جىگىتوۆتىڭ ەل اۋزىنان جازىپ العان ءسوزى جا­ريالانعان. بۇل – “تاڭنىڭ” ءبىرىنشى ءنومى­رىندەگى (87-89 بەتتەر) راقىمجان جا­مان­قۇل ۇلىنىڭ باسپاعا ۇسىنعان “اسان قايعى جەلمايا ءمىنىپ جەلدىرتىپ, سارىارقانى ارالاپ جۇرگەندەگى جەرگە قويعان سىندارى” ەسكىلىكتى سوزىنە بەرگەن تۇزەتۋى, باسقاشا ايتقاندا, ش.توقجىگىتوۆ جيناقتاعان ءوز الدىنا بولەك نۇسقاسى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اقىل-كەڭەسىمەن اباي مەن ونىڭ اقىندىق اينالاسىنا قاتىستى كوپتەگەن ماتەريالداردىڭ تاسقا تۇسۋىنە شايمەردەن ىجداھاتپەن قاراعان. “ابايدىڭ باسىلماعان سوزدەرى”, “ابايدىڭ باسىلماعان قاراسوزدەرىنەن”, “ابايدىڭ جاريالانباعان ولەڭدەرى” ايدارىمەن جارىق كورگەن ۇلى اقىننىڭ مۇرالارى ونىڭ اسىل قازىناسىن وقىرمان قاۋىمعا ناسيحاتتاۋداعى كورنەكتى جۇمىس ەكەندىگى داۋسىز. شاكارىم, تۇراعۇل, كوكباي, اسەت, كەم­پىرباي توڭىرەگىندەگى دەرەكتەر دە وقىرمانعا ءجون سىلتەرلىك. ال م.اۋەزوۆتىڭ ەل ەسكىلىگى مەن كوز كورگەندەردىڭ اۋزىنان جازىپ العان­­دارىنان باسقا “قايعىلى جەتىم”, “قازاق قىزى”, “بۇركىت اڭشى­لىعىنىڭ سۋرەتتەرى”, “ەسكىلىك كولەڭكەسىندە” سياقتى ءتولتۋما شىعارمالارى ادەبيەتتەگى جاڭا ءۇردىس, توسىن اۋەننىڭ قۇلاقبۇراۋىنداي سونى ەستىلگەنى انىق. “تاڭ” جۋرنالى مەن ونىڭ ماڭىنا توپ­تاسقان شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ اتقار­عان تاريحي قىزمەتى ءالى دە زەرتتەلۋى كەرەك. زەرتتەۋشى عالىمدار ح.بەكقوجين, ت.قو­جاكەەۆ, ءا.جيرەنشين, ءۇ.سۇبحانبەردينا, تاعى باسقالارى شايمەردەن ومار ۇلىنىڭ “ەڭبەكشى قازاق” (“ەگەمەن قازاقستان”) گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىندە جەمىستى ەڭبەك اتقارعاندىعىن ءسوز ەتەدى. كەيبىر دەرەكتەردە توقجىگىتوۆتىڭ اتالمىش گازەت رەداكتورى بولعاندىعى اي­تىلادى. سوڭعى دەرەك مۇراعاتتىق دەرەك­تەرمەن ناقتىلانا تۇسسە قۇبا-قۇپ. قالامى توسەلگەن جۋرناليست ش.توق­جى­گىتوۆ “ەڭبەكشى قازاقتا” 1925-1930 جىلدارى ء“تىل تاقىرىبى”, “ادەبيەت ماسەلەلەرى”, “توقسان توبى” تۋرالى”, “قازاق تەاترىنا ەكى جىل” سياقتى كوپتەگەن زاماننىڭ اسا ءزارۋ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن كوتەردى. قازاق ءتىلى, مادەنيەتى توڭىرەگىندەگى وردالى ويلار “ەڭبەكشى قازاق” بەتىنەن وقىرماندار جۇرەگىنە جول تارتتى. ش.توقجىگىتوۆ باسقارعان تاعى ءبىر باس­پاسوز تۋماسى – “جارشى” جۋرنالى. قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ءتورتىنشى تومى­نان تومەندەگى دەرەكتەرمەن تانىسامىز: “جارشى” – قازاقستان ورتالىق جاڭا الىپپە كوميتەتىنىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە كوركەم ادەبي جۋرنالى. 1929 جىلدىڭ يانۆارىنان 1930 جىلدىڭ دەكابرىنە دەيىن قىزىلوردادا, سوڭىنان الماتىدا لاتىن ارپىمەن ايىنا ءبىر رەت شىعىپ تۇردى. رەداكتورى – ب.مايلين. بارلىعى 17 ءنومىرى جارىق كوردى. تيراجى – 13 مىڭ دانا. جۋرنال نەگىزىنەن جاڭا الىپپەنى ناسيحاتتاپ, لاتىن, اراب ارىپتەرىن سالىستىرا كورسەتىپ, ەڭبەكشى حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا كومەك­تەستى. “جارشىدا” قازاق اقىن, جازۋشى­لارىنىڭ ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرى, ورىس جازۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن ءۇزىندى جا­ريالاندى. ەندەشە, “جارشىعا” باسشىلىق جاساعان جىلدارداعى شايمەردەن ومار ۇلى ەڭبەگى زەرتتەۋدى تىلەيدى. ش.توقجىگىتوۆ قالامىنان شىققان 4 كى­تاپ – “ەڭبەكشىلەر كوسەمى – لەنين”, “ەل قور­عاۋ مىندەتى”, “جول كورىنىستەرى”, “كۇ­رىش” جازۋشىنىڭ كەلەر ۇرپاققا قالدىرعان مۇرا-تۋمالارىنىڭ ماڭىزدىلارى, قوماق­تى­لارى. جازۋشىلىق ماقساتتان گورى الەۋمەت, قوعامدىق ورتا كەسە-كولدەنەڭ الدىعا تارت­قان كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە شۇعىل جاۋاپ بەرۋ ۇدەسىنەن شىعۋدى كوزدەگەندىگى بەسە­نەدەن بەلگىلى. ءوز ۋاقىتىنىڭ سۇرانىسىن تولىعىمەن وتەگەن. بۇگىن دە ەسكىرىپ تۇرعان جوق. قايتا قايرىلار, تۇيىندەر, بىرىگىپ اقىلداسار ويلار, كوپ بولىپ شەشەر جايتتەر بارشىلىق. “ەڭبەكشىلەر كوسەمى – لەنين” 1924 جىلى سەمەي قالاسىندا جارىق كوردى. ۆ.ي.لەنينگە ارنالعان قازاق تىلىندەگى ال­عاشقى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى. كىتاپ شىعا سالا ءماننان تۇرعانباي شاعىن عانا ءسۇيىنشى حابار جاريالاعان: “باسقارمادا لەنين جايىن جازعان قازاقشا كىتاپ ساتىلادى. ءوزى از. تەز الىپ قالىڭدار” (“قازاق ءتىلى” 1924, 11 مارت, 29(428)). نەبارى 3000 داناسى عانا باسىلعان كىتاپ كىمگە جەتسىن, بىرنەشە كۇندە تاراپ كەتكەن. كەشە عانا “كوسەمشىل” بولعانداردىڭ بۇگىن ۆ.ي.لەنينگە ۇرپيە قاراپ, ۇركە بويىن اۋلاق سالۋى قانداي تۇسىنىكسىز, بۇلدىر تۇسىنىك دەسەك تە, ماقتاماي دا داتتاماي, ارتىق ايتىپ, كەم قالماي ونىڭ تاريحتاعى باعاسى بەرىلەرى ءسوزسىز. ال جيىرماسىنشى جىلدارداعى باعا وزگەشە ەدى. تۋرا 1924 جىلدىڭ قاڭتارىندا لەنين دۇنيەدەن قايتقاندا بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىنىڭ قاراماعىنداعى بارشا ۇلت پەن ۇلىس قارالى كۇيدى باستان كەشكەندىگى اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس. شايمەردەن كىتابى لەنين قازاسىنان سوڭ ىلە-شالا جازىلعان. بىراق اۋدارما كىتاپ ەمەس. لەنين جونىندەگى گازەت-جۋرنالدارداعى, ساياسي كىتاپتارداعى, زەرتتەۋلەردەگى, وقۋ­لىقتارداعى, كوركەم ادەبيەتتەگى ماتەريال­داردى ىرىكتەپ الىپ كىتابىن جازۋ ۇستىندە ەركىنشە پايدالانعان. “الدىمەن وقۋشىلارىمىزدىڭ ەسىنە سالاتىن بۇل كىتاپتىڭ ىشىندە كورسەتىلگەن وقيعالاردى كوبىنەسە جازىلىپ جۇرگەن كىتاپشالاردان, ايتىلىپ, باسىلىپ جۇرگەن تاريحتاردان الدىق, – دەي كەلىپ كىرىسپە سوزدە , – توڭكەرىستىڭ تاريحىن ءبىلۋ, ىلگەرى ىستەرىنە شىن بەيىلمەن بەرىلىپ كومەكشى بولۋ, تاعدىرىڭدى شەشىپ زۇلماتتان قۇتقارىپ, ادىلەتكە سۇيرەگەن كۇشتى سىيلاپ, ول كۇشكە كۇشىڭدى قوسىپ, ونىڭ جولىنداعى كەدەرگىلەرمەن تارتىنباي تارتىسقا ءتۇسۋ – ادامشىلىقتىڭ بورىشى. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ قازاق جۇرتى دا شەتتەن قاراپ پايدالانۋشى عانا بولىپ قالمايدى. تاريحتى ءبىلۋ بار. تاريحتىڭ نۇسقاعان جولىمەن ءجۇرۋ بار. ءبىز ءبىلىپ قانا قويماي, ادامشىلىقتىڭ ءتۇزۋ, تۋرا جولىنا ءتۇسىپ, جالپىنىڭ قامى ءۇشىن ىستەلىپ جاتقان ىسكە قاراۋشى عانا ەمەس, قالاۋشى بولىپ كىرىسۋىمىز قاجەت” ەكەندىگىن قاداپ ايتادى. بۇل ءبىر شايمەردەننىڭ تانىمى, ۇيىپ سەنۋى ەمەس, بارشا جۇرتتىڭ وي-تىلەگى بولاتىن. “ەل قورعاۋ مىندەتى” 1927 جىلى قىزىل­وردا, تاشكەنت قالالارىندا باسىلىپ شىق­تى. ەلدى قورعاۋ, ەلدىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋ – ەجەلدەن ءاربىر حالىقتى تولعانتقان تاقى­رىپ. توڭكەرىستەن سوڭعى اۋىر جىلداردا كۇن تارتىبىندەگى اسا زور ماسەلە ەلدى قورعاۋعا كەلىپ تىرەلەتىن. كوزى اشىق, ساياسي ساۋاتتى, ءار ءىستى الدا تۇرعان كەلەلى مىندەتتەرمەن تىعىز ۇشتاستىرا قاراۋدى داعدىسىنا اي­نال­دىرعان توقجىگىتوۆ بۇل تاقىرىپتى دا جان-جاقتى قاراستىرادى. جازۋشى ار­ناۋىندا: “جاس تىلەكتى, ەر جۇرەكتى ۇلاندار, ەل قورعانى, ەر قىراندار! قىزىل اسكەر مەكتەبىندەگى ەڭبەكشى قازاق جاستارىنا ارنا­دىم”, – دەپ نىساناسىن اشىق بايقاتادى. ەل قورعاۋ ابىرويى جاستاردىكى ەكەندىگىن وقىرمانعا ەجىكتەپ جەتكىزەدى. ش.توقجىگىتوۆتىڭ كەلەسى كىتابى – “جول كورىنىستەرى” (سامارقان-اشعاباد-باكۋ) قىزىلوردادا 1929 جىلى شىققان. اۆتور تۋىسقان رەسپۋبليكالارداعى ەل ومىرىمەن, حالىق تۇرمىسىمەن ءتۇرلى جيىندار مەن ماجىلىستەرگە جولى ءتۇسىپ, ساپارعا بارعان شاقتاردا تانىسقان. مۇندا دا ساياحاتشى توقجىگىتوۆ ەمەس, جۋرناليست, جازۋشى, قايراتكەر ازاماتتىڭ كورگەن-بىلگەننەن تۇيگەندەرى, قيلى سالىستىرۋلارى ءساتتى ورىمدەلگەن. تۋعان توپىراقتاعى قۇبىلىس­تار­مەن ەگىزدەۋ, دەرەكتى ناقتىلىق پەن تال­عامدى بايقامپازدىق كىتاپتىڭ ارقالاعان جۇگىن جەڭىلدەتىپ, ماقساتتى بيىكتەن تا­بىلۋىنا قولايلى جاعداي جاساعان. جيىرماعا تولار-تولماستان پارتياعا ءمۇ­شەلىككە وتكەن, گۋبەرنيالىق, ۋەزدىك, پار­تيا كوميتەتتەرىنىڭ باسشىلىعىنا سايلان­عان, ءباسپاسوزدىڭ عاجاپ ۇيىمداستىرۋشىسى, ولكەلىك, بۇكىلوداقتىق پارتيا جيىن­دا­رى­نىڭ دەلەگاتى, قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (كازتسيك) مۇشەسى شايمەردەن توقجىگىتوۆ – ەڭبەگىمەن قايراتكەرلىك دە­ڭ­گەيگە كوتەرىلگەن جان. شايمەردەن ومار ۇلى – قازاقستان تاريحىنداعى ەلەۋلى تۇلعا. نەبارى 36 جىل جاساپ, وتىز جەتىنشى جىلدىڭ قۇربانى بولعان ازامات قىرشىنىنان قيىلعانشا ايانباي ماڭداي تەرىن توگىپ ءوتتى بۇل پانيدەن. اراپ ەسپەنبەتوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.سەمەي.