– ەلىمىزدە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى ءوتىپ جاتىر. وسى كورمەنىڭ اياسىندا مادەني شارالار دا ءجيى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلىپ كەلەدى. تەاتر, كينو سالاسىنداعى فەستيۆالداردىڭ كورمە اياسىندا ءوتۋى بىزگە نە بەرەدى؟
– ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى اياسىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, اكتەر, رەجيسسەر ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ 80 جاسقا تولۋىنا ارنالعان ءى دۇنيەجۇزىلىك «استانا» تەاتر فەستيۆالى ءوتتى. ون كۇن بويى ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىنا ارنالعان شارالار وتە جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىن بارلىق گازەت-جۋرنال, كوزى- قاراقتى كورەرمەن ايتىپ جاتىر. بۇل, ەڭ الدىمەن, قازاق ونەرىنە دەگەن, قازاق ونەرپازدارىنا دەگەن ىقىلاس, قۇرمەت دەپ قابىلدايمىز. ەكسپو-2017 اياسىندا وتەتىن «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالىنە قۇرمەتتى قوناق رەتىندە شاقىرىلدىم. وعان دا جەر-جەردەن قاتىسۋشىلار كەلەدى. ءتىپتى, ونداي شارانى كىشىگىرىم مەملەكەت دەسەڭ دە بولادى. وزدەرىنىڭ قازىلارى, كورەرمەندەرى بار. بۇل فەستيۆالداردىڭ ەكسپو-مەن قاتار كەلۋى, ءتىپتى, تاماشا. ويتكەنى, ەكسپو مەن فەستيۆالدىڭ فۋنكتسياسى ءبىر. ول نە دەگەن ءسوز؟ ەل مەن ەل, ۇلت پەن ۇلت, جەر مەن جەردى تانىستىرۋ. وسى رەتتە مينيستر ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن ەرەكشە ايتۋىمىز كەرەك. حالىقارالىق كورمە اياسىنداعى مادەني شارالاردىڭ قاي-قايسىسىن دا جوعارى دەڭگەيدە ءوتۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ىسكەرلىگى مەن ونەرگە دەگەن جاناشىرلىعى ءبىر باسىنان ارتىلاتىن ازامات.
ونەر ەلشى عوي. تانىستىرادى, تابىستىرادى.
– ءبىزدىڭ كينولار وسىنداي فەستيۆالداردا جۇلدە الىپ جاتادى. بىراق حالىق سونى جاپپاي كورىپ باعالاپ كەتپەيدى. ءتىپتى, كەي كينولار جۇلدەگەر بولسا دا, ءالى كورەرمەندەرگە بەلگىسىز. نەگە؟
– سونداي فيلمدەردى حالىققا جەتكىزە الماي وتىرمىز. ءبىزدىڭ ءالى كينو تۋرالى زاڭىمىز جوق. قازاقستاننان باسقا ەلدەردىڭ بارىندە كينو تۋرالى زاڭدارى بار. بيىل استانادا بۇل ۇسىنىسىمىز قارالىپ جاتىر. ءۇمىتىمىز زور. كينوتەاترلاردىڭ ءبارى جەكەمەنشىك. ولاردىڭ ەڭ بيىك ماقساتى – بيزنەس. ءبىزدىڭ كينولاردىڭ ولارعا كەرەگى جوق. اقتاۋ مەن قاراعاندىدا عانا ەكى كينوتەاتر ساقتالعان. ءبىزدىڭ ۇلتتىق كينولاردى وسى ەكى قالادا كورسەتەدى. جاڭا شىققان فيلمدەردى شاقىرىپ, تۇساۋكەسەرىن جاساپ بەرەدى. ەگەر زاڭ بولاتىن بولسا, كينوتەاتر يەلەرىنە سالىق سالعانداي كوزىنە شۇقىپ ايتار ەدىك: «قالتاڭدى عانا ويلاي بەرمەي, ۇلتتىق كينوعا دا كوڭىل ءبول, ناسيحاتتا» دەپ. ءبىزدىڭ ويىمىزدا تىم بولماسا كۇن سايىن ەكى سەانس قازاق كينولارىنا ارناسا, قالعان ۋاقىتىندا شەتەلدىك ونىمدەردى كورسەتە بەرسىن. قازىر تۇسىرگەن جۇمىستارىمىزدىڭ ءبىر-ەكى كينو- تەاترلاردا تۇساۋكەسەرىن جاسايمىز. ونىڭ ءوزىن جالعا الامىز. ءبىر اي كورسەتۋگە كەلىسىمشارتقا وتىرعاننان كەيىن, ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ حابارلاسىپ تۇرادى. «سىزدەردىڭ كينولارىڭىزعا ادام كەلمەيدى», دەپ. ماسەلەن, «اماناتتى» ايتالىق. بىلتىر مامىردىڭ ىشىندە باستالدى. تۇنگى ساعات ون ەكىدە استانادان حابارلاستى. ء«بىز زالدا وتىرمىز ون بەس ادام. نەگە ون ەكىگە قويعان؟» دەدى. ەرتەڭىنە تارازدان حابارلاستى. «تۇنگى ساعات بىردە كەلىپ وتىرمىز جيىرماشاقتى ادام. بۇل نە ماسقارا؟» دەپ. اڭگىمە وسى. تاعى تاڭعى ساعات ونعا قويادى. بۇل ۋاقىتتاردا كىم بارادى؟ جالعىز بۇل عانا ەمەس تەلەارنالارىمىزدىڭ وزىندە ۇلتتىق مۋزىكامىز بەن كينولارىمىزدى ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا قويادى. ايتا-ايتا جاۋىر بولسا, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءبىر تەتىگى ونەر سالاسىن جولعا قويعانشا, ايتۋدان شارشايتىن ءبىز جوق.
– قازىر تەلەارنالار وزدەرى سەريال تۇسىرەتىن بولدى. نەمەسە تاپسىرىسپەن جەكە پروداكشندار تۇسىرەدى. از اقشاعا. وسى ارزانقول سەريالدار ءبىزدىڭ كورەرمەندەردىڭ تالعامىنا, كينونى تانۋىنا, ونى سەزىنۋىنە زيانىن تيگىزىپ وتىرعان جوق پا؟
– ارينە, تالعامعا كەلگەندە زيا-نى كوپ. تالعام وتە كىنامشىل, نازىك. ونى تاربيەلەپ, باپتاۋ قيىن. «تالعامعا تالاس جوق» دەپ جاتامىز. بىراق تالعامدى بولۋعا تالاس بولسا كەرەك.
– «اعايىندى گروموۆتار» دەگەن رەسەيلىك سەريال بولدى. رەجيسسەرى الەكساندر بارانوۆ. قانداي مىقتى سەريال. ال ءبىزدىڭ سەريالداردى ءۇش مينۋتتان ارتىق كورە المايسىز. ارزانقول, ساپاسىز دۇنيەلەر. دۇرىس تالعامدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاقسى فيلمدەر ءتۇسىرىلۋى كەرەك. ال جاقسى فيلم شىعۋ ءۇشىن ماتەريالىڭا سايكەس قاراجات قاجەت. قۇدايعا شۇكىر, بىلتىردان بەرى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى كينو سالاسىنا ۇلكەن جاناشىرلىق كورسەتىپ كەلەدى. ون سەريالى «قازاق ەلى» جوباسىنىڭ ەكىنشى ماۋسىمىنا تاپسىرما بەردى. بۇل تاريحقا دەگەن, وتكەن كۇنگە دەگەن ۇلكەن قۇرمەت.
– بولاشاقتا قازاقشا ويلايتىن ستسەناريست, رەجيسسەر بولاتىن ستۋدەنتتەر بار ما؟
– قازىر ون بالانىڭ ەكەۋى اۋىلدان كەلەدى. اۋىلدا تالانتتى, تالاپتى بالا كوپ. سولار ەستىمەي قالا ما, وقۋعا تاپسىرۋعا كوپ كەلمەيدى. اكادەمياعا مەنىڭ ءبىر نازىم بار: وقىتۋشىلار جەر-جەرگە بارىپ, حابار ايتسا. تالانتتى بالالاردى جيناسا. كەزىندە ءبىزدىڭ كوپ مايتالماندارىمىز سولاي جينالعان ەدى. كوبىنە قالادا وسكەن بالالار وقۋعا ءتۇسىپ جاتادى. بۇل, بىرىنشىدەن, ولاردىڭ اقپاراتقا ءبىرىنشى جەتەتىندىكتەرىنەن. ينتەرنەت قولدارىندا, قۇلاقتارى تۇرىك. ولارعا قازاق ادەبيەتىنەن كىمدى بىلەسىڭ دەسەڭ: اباي, مۇحتار, مۇقاعاليدى ايتادى. تۇپتەپ سۇراپ قالساڭ, ءتىپتى وقىماعان بولىپ شىعادى.
– ءسىز كوپ سۇحباتىڭىزدا ۇلكەن جەتىستىگىم ءالى الدا دەپ ايتاسىز.
– ىزدەنىس توقتاعان جەردەن, شىعارماشىلىق يەسى ولەدى.
– ءوزىڭىزدىڭ ءبىر كۋرستاسىڭىزدىڭ 35 فيلم تۇسىرگەنىن ايتتىڭىز. ءسىزدىڭ جاسىڭىز دا ۇلكەن. ەندى سول ويىڭىزداعى جەتىستىككە جەتكىزەتىن فيلم تۇسىرە الامىن دەپ ويلايسىز با؟
– قالاي ويلايسىڭ, مەن تۇسىرە الامىن با, جوق پا؟
– ادامنىڭ جاس كەزىندە ەنەرگياسى مول, كۇشتى بولادى عوي.
– جاستاردى كورىپ ءجۇرمىز عوي. سولارمەن جارىسۋعا بولادى. مەن ءار ءفيلمنىڭ اراسىندا بەس-جەتى جىل نەگە وتىرىپ قالامىن؟ قاراجاتقا بايلانىس-تى. رەجيسسەرلەر كوپ. قۇدايعا شۇكىر, بىلتىر مەن بيىل جەتى-سەگىز فيلم ءتۇسىردىم. ەگەر ماعان كۇمان كەلتىرەتىن بولساڭ, ءبىر پوستانوۆكا اكەلشى, قازىر كىرىسىپ كەتەيىن.
– مەنىڭ ايتپاعىم ءسىز دە وتىزدان اسا فيلم ءتۇسىرۋىڭىز كەرەك ەدى عوي...
– اڭگىمە باسقادا بولىپ تۇر. «اماناتتى» جاستاردىڭ فيلمىمەن سالىستىرىپ كورسەڭشى. ساپاسىن سالىستىرىپ كورەيىك.
– ءبىزدىڭ كينومىز دامۋ ءۇشىن ادەبيەت دامۋى كەرەك دەپ ويلامايسىز با؟
– ەكەۋى دە دامۋ كەرەك.
– قايسى قايسىسىنا بايلانىستى؟
– ەكەۋى دە دەربەس دامۋى ءتيىس. كينو ءتىلى – ونەردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى. ءبىزدىڭ كينو ءتىلى بىرەسە ادەبيەت, بىرەسە تەاتر تىلىندە سويلەيدى. كينو ءتىلىن, كينو پلاستيكاسىن ىزدەگەنىڭ ءۇشىن بەرىلەتىن جۇلدەلەر بار. باسقا كينوفەستيۆالدار شەبەرلىك ءۇشىن بەرىلەدى. قازىرگى مىقتى كينولارىمىزدى تەاتر تىلىندە سويلەيدى دەپ, ءبىراز اعالارىمنان تاياق جەدىم. ونىڭ سەبەبى, ءبىز ءالى ەپوستىق تىلمەن سويلەيمىز. كينو ءۇشىن بولەك وقيعا, بولەك ءتىل جاساۋ كەرەك. مىقتى دەگەن رەجيسسەرلەردىڭ كوبى قازىر ادەبي مانەردە جازادى. ءسوزسىز-اق تۇسىنىكتى فيلمدەر بار. كەز كەلگەن ءفيلمنىڭ نەگىزى ادەبي ستسەناري. ونى پەسامەن شاتاستىرۋعا بولمايدى.
– ستسەناري تۋرالى ايتىپ وتىرسىز. كينودا سماعۇل ەلۋباي, تەاتردا دۋلات يسابەكوۆ, يران-عايىپ سياقتى اعالارىمىز جازادى (ستسەناري, پەسا). ستسەناريستەر مەن دراماتۋرگتەر جاسارۋى كەرەك ەمەس پە؟ جاس ستسەناريستەر بار ما؟
– دانيار سالامات, كەنجەبەك شايقاقوۆ, ەلزات ەسكەندىر دەگەن ءۇش جىگىتتى ايتا الامىن. بۇل جىگىتتەر دە قاراجات كۇتىپ وتىر. ارقايسىسىنىڭ ءبىر-ءبىر ستسەناريى جاتىر الدىمدا. ءبارى تاماشا.
– ءسىزدىڭ جاسىڭىزداعى, سوعان تاياۋ اعالارىمىزدىڭ ءبارى ابايدى وقۋ كەرەك دەيدى. وقىعان سا-يىن ءبىر جاڭالىق اشاتىندارىن ايتادى. ءسىزدىڭ ابايدى وقىپ, سوڭعى اشقان جاڭالىعىڭىز قانداي؟
– قازىرگى جاڭا دەپ جۇرگەنىمىز ەسكى ەكەن. اباي ولاردىڭ ءبارىن ايتىپ كەتىپتى. ال, كەرىسىنشە, ەسكى دەپ مەنسىنبەيتىندەرىمىز دۇرىس تۇسىنسەك جاڭا ەكەن. ء«بىز كىمبىز؟» دەگەن بۇگىنگى ەڭ وزەكتى سۇراق. سوعان جاۋاپتىڭ ءبارىن ابايدىڭ قارا- سوزدەرىنەن تابامىن.
– ءسىزدىڭ اۋديتورياڭىز كىمدەر؟
– كوپ وقيتىن, كوپ ىزدەنەتىن ادامدار.
– ولار از دەپ ويلامايسىز با؟
– از. ىشكە ءۇڭىلۋ از. ارتحاۋسقا بارماي جۇرگەن سەبەبىم, ونىڭ اۋديتورياسى ءتىپتى تار.
– كينولارىڭىزدىڭ ىشىندە ناقتى ءبىر ادام كورسە ەكەن دەپ تۇسىرىلگەنى بولدى ما؟
– جوق.
– تاريحي فيلمدەردى تۇسىرگەندە نەگە الاڭدايسىز؟
– نەمەرەلەرىمە الاڭدايمىن. سولار تاريحتى بىلمەي قالماسا ەكەن دەيمىن.
– ەندى قانداي تاريحتى تۇسىرسەم دەپ ارماندايسىز؟
– ءاليحان بوكەيحاندى تۇسىرگىم كەلەدى. ەكىنشىسى – پولياك ادولف يانۋشكەۆيچتىڭ كۇندەلىكتەر مەن حاتتارىن نەگىزگە الىپ جازىلعان ستسەناري بار, سونى تۇسىرسەم دەيمىن. ونى نۇرلان سانجار ەكەۋمىز جازدىق. كەنەسارى حاننىڭ ءداۋىرى. سوڭعى قازاق حانىمەن كەزدەسىپ, ەكى مۇڭلىق سىرلاسادى. سوندا بۇل «اماناتپەن» ديللوگيا بولار ەدى.
– جاس كۇنىڭىزدە تۇسىرسەم دەگەن فيلمدەرىڭىز كوپ پە ەدى؟
– كوپ بولاتىن. ءالى دە كوپ. ۋاقىت بەرسە... تۇسىرەمىن.
– ادام قارتايعاندا ۇمىتشاق بولا ما؟
– وزىنە بايلانىستى.
– ءسىز ۇمىتشاقسىز با؟
– جوق... ۇمىتپاۋعا ءتيىس نارسەلەردى ۇمىتپايمىن. وزدىگىنەن ۇمىتىلاتىن دۇنيەلەر بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
