– ەكسپەديتسيا ماقساتى – كەيكى باتىر تۋرالى ەل اۋزىندا قالعان, ءالى دە بەلگىسىز, ءبىز بىلمەيمىز-اۋ دەگەن اڭگىمەلەردى, اقپاراتتاردى جيناۋ بولعان ەدى. باتىردىڭ باس سۇيەگى ەلگە الدىرىلىپ, ونىڭ بەت الپەتى قالپىنا كەلتىرىلىپ, كۇزدە جەر قوينىنا تاپسىرىلايىن دەپ جاتقاندا, باتىردىڭ تۋعان جەرىندە قول قۋسىرىپ وتىرعانىمىز جاراسپاس دەگەن پاتۋامەن جولعا شىققان ەدىك, ولجاسىز ەمەسپىز,–دەيدى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الماس ابسادىقوۆ.
ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ءىرى تۇلعا, حالىق باتىرى كەيكى كوكەمباي ۇلى تۋرالى ەل اراسىندا ايتىلاتىن اڭگىمەلەر ءالى دە بار ەكەنىنە ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ كوزى جەتتى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى مىنگەن جۇردەك تەمىر تۇلپارلار الدىمەن امانگەلدى اۋدانىنان وتەتىن ارقالىق-تورعاي تاس جولىنىڭ بويىنداعى تاستى اۋىلىنىڭ تۇسىنان سالىنىپ جاتقان كەيكى باتىر كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىسىنا توقتادى.
– 16 باعانالى, كۇمبەزدى, بيىكتىگى 15 مەترگە جۋىق بولاتىن كەسەنەنىڭ قابىرعاسى بيىكتەپ كەلەدى ەكەن. «الليۋمينستروي» كومپانياسىنىڭ ماماندارى مەن قۇرىلىسشىلارى جانە اۋدان اكىمى نۇرجان وتەگەنوۆ كەسەنەنىڭ قۇرىلىسىن 15 تامىزدا اياقتاۋدى ۇيعارىپتى. ودان كەيىن اينالاسىن اباتتاندىرۋ, 17 قىركۇيەكتە وتەتىن سۇيەكتى جەرلەۋ راسىمىنە دايىندىق جۇمىستارى جۇرەتىن كورىنەدى. كەيكى باتىرعا ساعىنىشى مەيىزدەي قاتقان حالىقتىڭ ءوزى تاستىنىڭ تاسىنان قالاعان بەلگى-كەسەنە دە 200 مەتردەي عانا جەردە تۇر. وسى قوس كەسەنەنىڭ اينالاسىندا باتىر جەرلەستەرىنىڭ, اعايىندارىنىڭ بەيىتى جاتىر. بۇل ءارى-بەرى وتكەن جولاۋشىعا ەلىن, جەرىن ءسۇيۋدى كەيكى اتامىز ەسكە سالىپ تۇراتىنداي قاسيەتتى ورىنعا اينالارى ءسوزسىز,–دەيدى الماس احمەت ۇلى.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى امانگەلدى, جانگەلدين اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارىندا جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلارمەن, قۇيماقۇلاق اقساقالدارمەن اڭگىمەلەستى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە ءبىر عاسىردان استى. ۇرپاق الماسىپ جاتىر. دەگەنمەن, ەلى ءۇشىن قانىن دا, جانىن دا اياماعان ەرلەردىڭ بەينەسىن حالقى جوعالتپايدى, ەسىمى ۇمىتىلمايدى. كەيكى باتىردىڭ ءومىرى مەن ءولىمى تۋرالى اڭگىمەلەر ەل اراسىندا ءالى دە ساعىنىشپەن ايتىلاتىنى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنە وسىنى اڭعارتتى.
– كەيكى تۋرالى اڭگىمە كوپ, ونىڭ اقيقاتى دا بار بولار, اڭىزى دا باسىم. بۇل حالىقتىڭ باتىرعا دەگەن ساعىنىشى, ارمانى. «كەيكى باتىر ءتىرى كەتكەن, ولتىرىلگەن ونىڭ ءىنىسى بولاتىن» دەپ, ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلاتىن اڭگىمەلەر سونىڭ ايعاعى,–دەيدى الماس احمەت ۇلى. –كەيكى باتىر ءومىرى مەن كۇرەسىنىڭ, ءولىمى مەن تاعدىرىنىڭ اقيقاتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ەنشىسىندە بولادى دەپ سەنەمىز.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنە جەرگىلىكتى تۇرعىندار, ولكەتانۋشىلار كەيكى تۋرالى بىلگەندەرىن, ەستىگەندەرىن ايتىپ بەردى. كەيكى باتىردىڭ باسى شابىلىپ, سۇيەگى قالدى دەگەن جالاۋلى وزەنىنىڭ جىلانشىق وزەنىنە قۇيار تۇسىنا دا جول ءتۇستى. ودان كەيىن ەكسپەديتسيا تورعاي كەنتىنە باردى, تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەر ءوتتى. سونداعى مۋزەيلەر كەشەنىن ارالادى. بارلىعى 1500 شاقىرىم جەر ءجۇرىپ, قوستانايعا ورالدى.
–تورعاي – حالقىمىز تاريحىنىڭ اناسىنداي جەر. ءارىسىن ايتپاعاندا, مۇندا ءحىح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنا دەيىن قازاقتىڭ پاسسيونار تۇلعالارى تۇردى. حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستار تۇڭعىشتارىن بەرگەن دە تورعايدىڭ قۇنارلى توپىراعى. تورعاي جەرى رۋحىمىزدى كوتەرەدى. ەكسپەديتسيا عىلىمي-اعارتۋشىلىق مىندەتتى العان سوڭ, ءبىز دە كەيكى باتىر, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى, ونىڭ باتىرلارى, ەل تاۋەلسىزدىگىندەگى الار ورنى تۋرالى ايتىپ وتىردىق,– دەيدى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى الماس ابسادىقوۆ. ەكسپەديتسيا ەمبلەماسى دا «حالقىمىزعا تۋعان جەر بەرگەن تۇلعالار ەرلىگىمەن, رۋحانياتىمەن كەيىنگى ۇرپاقتى رۋحتاندىرادى, ەلىمىزدىڭ بىرلىگىنە قىزمەت ەتەدى» دەگەن ويدى ايتىپ تۇردى. ەمبلەمادا كەيكىگە مەڭزەلگەن ادام باسىنىڭ ورنىنا شاڭىراق بەينەلەندى. سونىمەن قاتار, كيىكتى كورۋگە بولادى. كيىك – ۇلتتىق ماقتانىشىمىز, ال ونى قورعاۋ قازاقتىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ پارىزى.
ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلىپ, فوتوالبوم جاسالادى. كۇزدە كەيكى باتىر سۇيەگىن جەرلەۋ ءراسىمى اياسىندا وتەتىن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا ونىڭ تۇساۋكەسەرى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلماق.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
