وتىننىڭ جاڭا ءتۇرى – تيىمدىلىك كەپىلى

مۇناي, گاز, كومىر, ۋران جانە باسقا دا پايدالى قازبالار وندى­رى­سىندەگى بىرجاقتى كوزقاراس, ياع­ني تابىس كوزىنە اينالدىرۋ, ءون­دىرىس بارىسىندا ەكولوگيالىق قاۋ­ىپ­سى­ز­-
­دىكتى ساقتاماۋ, تابيعي ورتا­نىڭ زي­ياندى قالدىقتارمەن لاستانۋى بۇگىندە عالامدىق ماسەلەگە اينالىپ وتىر. الەمدىك عىلىمي ورتا مەن ەكولوگتاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولۋى, شەكتەن تىس لاستانعان ايماقتاردىڭ جاعدايىن باقىلاۋ, ءوندىرىس قالدىقتارىن پايداعا اسىرۋ, قور­شا­عان ورتا ساپاسىنا باعا بەرۋ, بو­لا­شاققا بولجام جاساۋ جانە تا­بيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ما­ڭىزدىلىعى دا وسىنداي وزەك­تى­لىكتەن تۋىنداعان.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا: «قازاقستاننىڭ ەنەرگيا رەسۋرس-
تارىن الەمدىك رىنوكقا جەتكىزۋ, مۇناي-گاز كەشەندەرىن قازىر­گى زامانعا ساي ينجەنەرلىك جانە باع­دار­لامالىق قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, حا­ل­ىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قور­شا­عان ورتانى قورعاۋ قاجەت» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. دەمەك, مۇناي-گازدى ءوندىرۋدىڭ تابيعي ورتاعا تيگىزەتىن زيان­دى اسەرلەرىن ازايتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ وتىر.
قازاقستاندا جىلىنا مىڭ­دا­عان توننا وندىرىستىك جانە اۋىل­شارۋاشىلىق قالدىقتارى پايدا بولادى. كەن ورىن­دا­رىنداعى قالدىقتاردىڭ نەگىزگى بولىگىن اشىق رەزەرۆۋارلاردا جينالىپ, ساقتالعان مۇناي قالدىقتارى قۇرايدى. ءوز كەزەگىندە اشىق ورىن­­داردا جينالعان مۇناي قال­دىق­تارى جەر قويناۋىنا ءسىڭىپ, جەراستى سۋلارىن, توپىراق قۇ­نار­لىعىن, وسى اۋماقتاعى سيرەك كەزدەسەتىن كەيبىر وسىمدىكتەردىڭ ءتۇرىن جويىپ, كۇن ساۋلەسى اسەرىنەن اۋاعا تاراپ, قورشاعان ورتانىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن ناشارلاتۋدا. سوندىقتان مۇناي ءوندىرۋشى ايماقتارداعى مۇناي قالدىقتارىن كادەگە جاراتۋ جانە قاي­تا وڭدەۋ, قورشاعان تابيعي ورتانى قور­­عاۋداعى نەگىزگى ماقساتتاردىڭ ءبىرى بو­لىپ سانالادى.
قازىرگى تاڭدا مۇناي ءوندى­رۋشى وبەك­تىلەرى تازالاۋ قون­دىر­عىلارىمەن جابدىق­تال­عا­نىمەن, مۇنايدى ءوندىرۋ مەن تا­سىمالداۋ كەزىندە قورشاعان ورتا­عا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن زاتتار­دان جانە ءىس-ارەكەتتەردەن تولىق ارىلا الماي وتىرعانى انىق. سون­دىقتان تابيعي جاعداي ءۇشىن شى­عىنى از, ءتيىمدى تەحنيكا-تەح­نو­لوگيالىق شەشىمدەردى ىزدەستىرۋ عا­لىمداردىڭ الدىنداعى ۇلكەن مىن­دەت.
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىل­وردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ ءبىر توپ عالىمدارى «قۇرىلىس جا­نە مۇناي سالالارىندا قۋات جا­نە رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولو­گيا­لاردى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ» تا­قى­­رىبىندا جەر قويناۋىنداعى شي­كىزات پەن قازبا بايلىقتاردى ءتي­ىمدى پايدالانۋ باعىتىندا كوپ جىلداردان  بەرى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلەدى. قاتتى مۇناي قال­دىق­تارىن تاۋارلى ءونىم كاتەگورياسىنا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بريكەت وتىنىن دايىنداۋ ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ادىستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇناي جانە كومىر قالدىقتارىن وڭدەپ, قايتا پايدالانۋ ماقساتىندا بريكەت وتىنىن دايىنداۋعا ارنالعان ءوندىرىس وشاقتارى سالىنعان ەمەس. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن جەكە كاسىپورىندار مۇناي قالدىقتارىن جويۋ ماسەلەسىن ءارتۇرلى ادىستەر ارقىلى (جاعۋ نەمەسە جەرگە كومۋ ارقىلى) شەشىپ كەلەدى. دەگەنمەن, بۇل ادىستەر ەكو­لو­­گيالىق-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كاسىپورىندارعا پايدا الىپ كەلمەيدى, كەرىسىنشە قورشاعان ورتاعا زيانىن تيگىزەدى.
مۇناي كەن ورىندارى مەن ءون­دى­رىس ورىندارىندا جيناقتالعان ورگا­ني­كالىق قوسىلىستاردىڭ جو­عارى قۇرامىمەن ەرەك­شە­لە­نە­تىن قاتتى مۇناي قالدىقتارى – اسفالت-شايىر-پارافين شوگىن­دىلەرىن قولدانىپ بريكەت وتىنىن جاساۋ بويىنشا بىرنەشە جىلداردان بەرگى جۇرگىزىلگەن تاجىريبەلىك زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتي­جە­سىن­دە بريكەتتەۋ پروتسەسىنىڭ تەح­نو­لوگيالىق پارامەترلەرى انىق­تال­دى.
ۇسىنىلعان قۇرامداعى بريكەتتەلگەن وتىندى قولدانۋ جەرگىلىكتى مۇناي كەن ورىندارىنداعى جينال­عان اسفالت-شايىر-پارافين شو­گىن­دىلەرى قالدىقتارىن پاي­دا­لانۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتىپ, قور­شاعان ورتانى زياندى زاتتاردان قور­عاۋ بويىنشا تۇيتكىلدى  ماسە­لە­لەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بريكەتتەلگەن وتىن جاساۋ تەح­نولوگياسى قاراپايىم كو­رىن­گە­نىمەن, عىلىمي-تەحني­كالىق جانە جۇيەلىك داي­ىنداۋسىز بۇل پروتسەسس ءوز ناتي­جەسىن بەرمەيدى. بۇل تەحنولوگيادا ەڭ ماڭىزدىسى بريكەت قوسپاسىنا قوسى­لا­تىن باي­لا­نىستىرعىش زاتتاردىڭ قاسيەتتەرى مەن مولشەرلىك ارا قا­تى­ناس­تارى­نىڭ ءتيىمدى سايكەستىلىگى دەر ەدىك. وسى­عان بايلانىستى بريكەت وتىنىن دايىنداۋ تەحنو­لوگياسىن جە­تىل­دىرۋ جانە جاب­دىق­تاردىڭ ونىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ما­سەلەسى قازىرگى تاڭ­دا وزەكتى بولىپ وتىر.
اسفالت-شايىر-پارافين شو­گىن­­دى­لەرىن, كۇرىش قاۋىزى جانە كو­مىر­دىڭ ۇنتاق قالدىقتارىن پاي­دالانىپ بريكەت وتىنىن الۋ ءادىسى ءتيىمدى تەحنولوگيالىق پارا­مەت­ر­لەردى ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسا­دى.
مۇناي جانە گاز ءوندىرىسى كەزىندە بو­لىنگەن قالدىقتاردان قورشاعان ور­تا­عا بولىنەتىن زارداپتى ازايتۋ نە­گى­زىندە, ولاردىڭ ءبولىنىپ شىعۋ تە­گى­نە بايلانىستى ساراپتاپ, سونىمەن قا­تار, قالدىقتاردى ەكىنشى رەسۋرس-
تى شي­كى­زات رەتىندە قاراستىرىپ, ءارتۇرلى ءون­دى­رىس سالاسىندا پايدالانۋ جوباسى انىق­تالعان.
عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى نا­تيجەسىندە جوبا اۆتورلارىنىڭ قا­تى­سۋىمەن «وڭتۇستىك قازاقستان وب­­لى­­سىنداعى ايماق­تىق تەح­نو­باعى» جشس-مەن كەلىسىم­شا­رت نەگىزىندە «قى­زىلوردا وبلى­سى اۋماعىنداعى مۇ­ناي كەن ورىن­دا­رى­نىڭ قالدىقتارىن (اس­فالتتى-شاي­ىرلى-ءپارافيندى شو­گىن­دىلەر) پايدالانىپ بريكەت وتىنىن دايىنداۋ» تاقىرىبىنداعى جوبا بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىستارى جۇر­گىزىلىپ, ءوز تيىم­دىلىگىن كورسەتتى. زەرت­تەۋ جۇمىس­تا­رى­نىڭ ناتيجەسىندە بري­كەتتى وتىن شىعاراتىن وندىرىستىك-تا­جىريبەلىك قوندىرعىنىڭ ۇلگىسى داي­ىندالىپ, ايماقتىق تەحنوپارككە وت­كىزىلدى.
اسفالت-شايىر-پارافين شو­­گىن­­دى­لەرىن قولدانىپ بريكەت وتىنىن جاساۋ بويىنشا جۇر­­گى­زىلگەن تا­­جىريبەلىك زەرتتەۋ جۇ­مىس­تا­رى­نىڭ ناتيجەسى بوي­ى­ن­شا بري­كەت­تەۋ پرو­تسەسىنىڭ تەح­نو­لو­گيا­لىق پا­را­مەترلەرى انىقتالدى.
زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قورقىت اتا اتىن­داعى قىزىلوردا مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عا­لىم­دارى بريكەتتەلگەن وتىننىڭ قۇ­رىلىمدىق ۇدەرىسىن جانە ولار­دىڭ ءارتۇرلى فاكتورلارعا اسەرىن تالداۋدىڭ قورىتىندى ناتي­جە­لەرى نەگىزىندە بريكەتتەلگەن وتىن الۋ­­دىڭ مۇمكىندىكتەرى كورسەتىلىپ, نا­تي­جەسىندە 2 مونوگرافيا ازىر­لەپ, 3 يننوۆاتسيالىق پاتەنت پەن 5 اۆتورلىق كۋالىك الىندى جانە 50-دەن اسا عىلىمي ماقالالار جارىققا شىعاردى.
قورىتىندىلاي كەلە, پروفەسسور ق.بيسەنوۆ جانە عالىمدار ل.ارۋوۆا, س.يبا­دۋللاەۆا, ن.داۋ­جا­نوۆ, گ.ديا­مۋر­­شاەۆا, ر.نار­ما­نوۆ­ا, س.ۇدەر­با­ەۆتاردىڭ «قۇرىلىس جا­نە مۇناي سالالارىندا قۋات جا­نە رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيا­لار­دى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ» تا­قىرىبىنداعى عىلىمي جۇمىسى عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەنۋگە لايىقتى دەپ سانايمىن.

سەرىك قابدولوۆ, 
ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى 
قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق 
زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ  
پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, 
ۇلتتىق ينجەنەرلەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى