مۇناي, گاز, كومىر, ۋران جانە باسقا دا پايدالى قازبالار وندىرىسىندەگى بىرجاقتى كوزقاراس, ياعني تابىس كوزىنە اينالدىرۋ, ءوندىرىس بارىسىندا ەكولوگيالىق قاۋىپسىز-
دىكتى ساقتاماۋ, تابيعي ورتانىڭ زيياندى قالدىقتارمەن لاستانۋى بۇگىندە عالامدىق ماسەلەگە اينالىپ وتىر. الەمدىك عىلىمي ورتا مەن ەكولوگتاردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولۋى, شەكتەن تىس لاستانعان ايماقتاردىڭ جاعدايىن باقىلاۋ, ءوندىرىس قالدىقتارىن پايداعا اسىرۋ, قورشاعان ورتا ساپاسىنا باعا بەرۋ, بولاشاققا بولجام جاساۋ جانە تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىنداي وزەكتىلىكتەن تۋىنداعان.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا: «قازاقستاننىڭ ەنەرگيا رەسۋرس-
تارىن الەمدىك رىنوكقا جەتكىزۋ, مۇناي-گاز كەشەندەرىن قازىرگى زامانعا ساي ينجەنەرلىك جانە باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قورشاعان ورتانى قورعاۋ قاجەت» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. دەمەك, مۇناي-گازدى ءوندىرۋدىڭ تابيعي ورتاعا تيگىزەتىن زياندى اسەرلەرىن ازايتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ وتىر.
قازاقستاندا جىلىنا مىڭداعان توننا وندىرىستىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق قالدىقتارى پايدا بولادى. كەن ورىندارىنداعى قالدىقتاردىڭ نەگىزگى بولىگىن اشىق رەزەرۆۋارلاردا جينالىپ, ساقتالعان مۇناي قالدىقتارى قۇرايدى. ءوز كەزەگىندە اشىق ورىنداردا جينالعان مۇناي قالدىقتارى جەر قويناۋىنا ءسىڭىپ, جەراستى سۋلارىن, توپىراق قۇنارلىعىن, وسى اۋماقتاعى سيرەك كەزدەسەتىن كەيبىر وسىمدىكتەردىڭ ءتۇرىن جويىپ, كۇن ساۋلەسى اسەرىنەن اۋاعا تاراپ, قورشاعان ورتانىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن ناشارلاتۋدا. سوندىقتان مۇناي ءوندىرۋشى ايماقتارداعى مۇناي قالدىقتارىن كادەگە جاراتۋ جانە قايتا وڭدەۋ, قورشاعان تابيعي ورتانى قورعاۋداعى نەگىزگى ماقساتتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
قازىرگى تاڭدا مۇناي ءوندىرۋشى وبەكتىلەرى تازالاۋ قوندىرعىلارىمەن جابدىقتالعانىمەن, مۇنايدى ءوندىرۋ مەن تاسىمالداۋ كەزىندە قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن زاتتاردان جانە ءىس-ارەكەتتەردەن تولىق ارىلا الماي وتىرعانى انىق. سوندىقتان تابيعي جاعداي ءۇشىن شىعىنى از, ءتيىمدى تەحنيكا-تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى ىزدەستىرۋ عالىمداردىڭ الدىنداعى ۇلكەن مىندەت.
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر توپ عالىمدارى «قۇرىلىس جانە مۇناي سالالارىندا قۋات جانە رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ» تاقىرىبىندا جەر قويناۋىنداعى شيكىزات پەن قازبا بايلىقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ باعىتىندا كوپ جىلداردان بەرى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلەدى. قاتتى مۇناي قالدىقتارىن تاۋارلى ءونىم كاتەگورياسىنا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بريكەت وتىنىن دايىنداۋ ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ادىستەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇناي جانە كومىر قالدىقتارىن وڭدەپ, قايتا پايدالانۋ ماقساتىندا بريكەت وتىنىن دايىنداۋعا ارنالعان ءوندىرىس وشاقتارى سالىنعان ەمەس. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن جەكە كاسىپورىندار مۇناي قالدىقتارىن جويۋ ماسەلەسىن ءارتۇرلى ادىستەر ارقىلى (جاعۋ نەمەسە جەرگە كومۋ ارقىلى) شەشىپ كەلەدى. دەگەنمەن, بۇل ادىستەر ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كاسىپورىندارعا پايدا الىپ كەلمەيدى, كەرىسىنشە قورشاعان ورتاعا زيانىن تيگىزەدى.
مۇناي كەن ورىندارى مەن ءوندىرىس ورىندارىندا جيناقتالعان ورگانيكالىق قوسىلىستاردىڭ جوعارى قۇرامىمەن ەرەكشەلەنەتىن قاتتى مۇناي قالدىقتارى – اسفالت-شايىر-پارافين شوگىندىلەرىن قولدانىپ بريكەت وتىنىن جاساۋ بويىنشا بىرنەشە جىلداردان بەرگى جۇرگىزىلگەن تاجىريبەلىك زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بريكەتتەۋ پروتسەسىنىڭ تەحنولوگيالىق پارامەترلەرى انىقتالدى.
ۇسىنىلعان قۇرامداعى بريكەتتەلگەن وتىندى قولدانۋ جەرگىلىكتى مۇناي كەن ورىندارىنداعى جينالعان اسفالت-شايىر-پارافين شوگىندىلەرى قالدىقتارىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتىپ, قورشاعان ورتانى زياندى زاتتاردان قورعاۋ بويىنشا تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بريكەتتەلگەن وتىن جاساۋ تەحنولوگياسى قاراپايىم كورىنگەنىمەن, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە جۇيەلىك دايىنداۋسىز بۇل پروتسەسس ءوز ناتيجەسىن بەرمەيدى. بۇل تەحنولوگيادا ەڭ ماڭىزدىسى بريكەت قوسپاسىنا قوسىلاتىن بايلانىستىرعىش زاتتاردىڭ قاسيەتتەرى مەن مولشەرلىك ارا قاتىناستارىنىڭ ءتيىمدى سايكەستىلىگى دەر ەدىك. وسىعان بايلانىستى بريكەت وتىنىن دايىنداۋ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋ جانە جابدىقتاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى قازىرگى تاڭدا وزەكتى بولىپ وتىر.
اسفالت-شايىر-پارافين شوگىندىلەرىن, كۇرىش قاۋىزى جانە كومىردىڭ ۇنتاق قالدىقتارىن پايدالانىپ بريكەت وتىنىن الۋ ءادىسى ءتيىمدى تەحنولوگيالىق پارامەترلەردى ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسادى.
مۇناي جانە گاز ءوندىرىسى كەزىندە بولىنگەن قالدىقتاردان قورشاعان ورتاعا بولىنەتىن زارداپتى ازايتۋ نەگىزىندە, ولاردىڭ ءبولىنىپ شىعۋ تەگىنە بايلانىستى ساراپتاپ, سونىمەن قاتار, قالدىقتاردى ەكىنشى رەسۋرس-
تى شيكىزات رەتىندە قاراستىرىپ, ءارتۇرلى ءوندىرىس سالاسىندا پايدالانۋ جوباسى انىقتالعان.
عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە جوبا اۆتورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ايماقتىق تەحنوباعى» جشس-مەن كەلىسىمشارت نەگىزىندە «قىزىلوردا وبلىسى اۋماعىنداعى مۇناي كەن ورىندارىنىڭ قالدىقتارىن (اسفالتتى-شايىرلى-ءپارافيندى شوگىندىلەر) پايدالانىپ بريكەت وتىنىن دايىنداۋ» تاقىرىبىنداعى جوبا بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بريكەتتى وتىن شىعاراتىن وندىرىستىك-تاجىريبەلىك قوندىرعىنىڭ ۇلگىسى دايىندالىپ, ايماقتىق تەحنوپارككە وتكىزىلدى.
اسفالت-شايىر-پارافين شوگىندىلەرىن قولدانىپ بريكەت وتىنىن جاساۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن تاجىريبەلىك زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا بريكەتتەۋ پروتسەسىنىڭ تەحنولوگيالىق پارامەترلەرى انىقتالدى.
زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى بريكەتتەلگەن وتىننىڭ قۇرىلىمدىق ۇدەرىسىن جانە ولاردىڭ ءارتۇرلى فاكتورلارعا اسەرىن تالداۋدىڭ قورىتىندى ناتيجەلەرى نەگىزىندە بريكەتتەلگەن وتىن الۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى كورسەتىلىپ, ناتيجەسىندە 2 مونوگرافيا ازىرلەپ, 3 يننوۆاتسيالىق پاتەنت پەن 5 اۆتورلىق كۋالىك الىندى جانە 50-دەن اسا عىلىمي ماقالالار جارىققا شىعاردى.
قورىتىندىلاي كەلە, پروفەسسور ق.بيسەنوۆ جانە عالىمدار ل.ارۋوۆا, س.يبادۋللاەۆا, ن.داۋجانوۆ, گ.ديامۋرشاەۆا, ر.نارمانوۆا, س.ۇدەرباەۆتاردىڭ «قۇرىلىس جانە مۇناي سالالارىندا قۋات جانە رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ» تاقىرىبىنداعى عىلىمي جۇمىسى عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەنۋگە لايىقتى دەپ سانايمىن.
سەرىك قابدولوۆ,
ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق
زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ۇلتتىق ينجەنەرلەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
