– ءتىل تەڭىزىندە ەركىن جۇزگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى ءسىزدى «ول ءبىر وتە اقىلدى, مادەنيەتتى جاس» دەپ باعالاعان ەكەن. عۇلامانىڭ وسى ءسوزىنىڭ راستىعىنا ءسىزدىڭ سوناۋ 1957 جىلدان بەرگى جەتپىس جىلعا جۋىق قازاق ءتىل بىلىمىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىڭىز دالەل. بۇگىنگى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ دامۋ ۇردىسىنە, زەرتتەلۋىنە, عىلىمعا قوسىپ وتىرعان جاڭالىعىنا, عالىمداردىڭ ساپاسىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– سۇراق تىم كۇردەلى ەكەن. قازاق ءتىل ءبىلىمى سياقتى عىلىم سالاسىنىڭ دامۋ ءۇردىسى, ونداعى جاڭالىقتار تۋرالى بىردەن ايتا سالۋ وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن جاڭالىقتاردى, جازىلىپ جاتقان ەڭبەكتەردى ءبىلىپ وتىرۋ كەرەك. قانداي جۇمىستار جازىلىپ جاتىر, كىمدەر جازدى, قالاي جازىلدى, ول تولىق پا, قاناعاتتانارلىق پا, جوق پا؟ – بۇلاردى ءبىلۋ ءۇشىن وقىپ, تانىسۋ قاجەت. شىعارمالاردى وقىپ, جازعان ادامداردى ءبىلىپ وتىرساڭ, ارينە, تۇششىمدى وي ايتۋعا بولار ەدى. بۇگىندە مەن ءۇشىن ول قيىنداۋ سوعىپ تۇر. ويتكەنى, ونداي جاڭا ەڭبەكتەردى وقىپ-تانىسۋ ءۇشىن كوز كەرەك, كورۋ كەرەك. سوسىن سول ادامدارمەن سويلەسىپ, اڭگىمەلەسىپ, تانىپ-ءبىلىپ وتىرۋ كەرەك. قازىرگى كەزدە وعان شامام جەتپەي قالدى. ءۇش جىل بولدى: ءبىر ساتتە كوزىمنىڭ شىراعىنان ايىرىلىپ, وقي الماي, جازا الماي قالدىم. جاڭا دۇنيەلەر شىعىپ, وعان جاقسى رەتسەنزيا, پىكىر جازىلىپ جاتسا, وقىتىپ تا الۋعا بولار ەدى. بۇرىن گازەت-جۋرنالداردا سوڭعى كەزدەرى جارىق كورىپ جاتقان عىلىمي ەڭبەكتەردى تانىستىرىپ, جان-جاقتى تالداپ, جەتىستىگى مەن كەمىستىگىن ءبىلدىرىپ جاتاتىن رەتسەنزيالار جاريالاناتىن. سودان تانىپ-ءبىلىپ وتىراتىنبىز. كوپ جىل بولدى ونداي رەتسەنزيالار توقتادى, ويتكەنى, ءداستۇر ءۇزىلىپ قالدى. ونى جازاتىن ادام جوق.
قازاق ءتىلىن عىلىمي تۇرعىدان تالداپ, زەرتتەيتىن ءبىر عانا عىلىم ورداسى – احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسى سوڭعى 4-5 جىلدا ۇكىمەت تاراپىنان جەتكىلىكتى قاراجات بولىنبەگەندىكتەن, ماماندار باسقا جۇمىستارعا اۋىسىپ, تاراپ كەتتى. بۇل, ارينە, ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىن ءبىرشاما السىرەتتى.
ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى جانايعايىنىڭ ناتيجەسى مە الدە ۇكىمەت ءوز تاراپىنان قاجەت دەپ تاپتى ما, – سوڭعى 1-2 جىلدا ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىنا كوڭىل ءبولىنىپ, ىسكەر, ءبىلىمدى, جاڭا باسشى كەلدى. «ينستيتۋتىمىزدىڭ جۇمىسى ەندى قايتا جاندانادى» دەگەن سەنىمدەمىز. دەگەنمەن, «سوڭعى 5-10 جىلدا ەشتەڭە بولمادى, قازاق ءتىلى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلمەدى!» – دەۋگە تاعى بولمايدى. ويتكەنى, جاستارىنىڭ ۇلعايعانىنا, كۇن كورۋ قامىمەن وزگە دە مىندەتتەر اتقارىپ جۇرگەنىنە قاراماستان, ينستيتۋتتىڭ اعا جانە ورتا بۋىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىشىندە جاڭا ەڭبەكتەر بەرىپ جۇرگەندەرى دە بار. سوڭعى جىلدارى قازاق ءتىل ءبىلىمى يننوۆاتسيالىق باعىتتا زەرتتەلە باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوگنيتيۆتى لينگۆيستيكا, فۋنكتسيونالدى گرامماتيكا, كوممۋنيكاتيۆتى گرامماتيكا, كورپۋستىق لينگۆيستيكا ت.س.س. جاڭا سالالار دامىپ كەلەدى.
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولاتىن, ۇلكەن, جەمىستى ەڭبەگى رەتىندە 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىن» اتاۋعا بولادى. مۇنداي سوزدىك ازىرگە تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ەشقايسىسىندا جوق. سوزدىكتىڭ قۇندىلىعى كولەمىنىڭ, توم سانىنىڭ كوپتىگىمەن ء(ار تومنىڭ كولەمى 3-4 مونوگرافيانىڭ كولەمىندەي) ەمەس, قازاق ءتىلىنىڭ بار بايلىعىن كورسەتە بىلگەندىگىندە. ويتكەنى, ءتىلدىڭ بايلىعى سوزدەردىڭ كوپتىگىندە ەمەس (ول جاعىنان قاي-قاي ءتىل دە كەم تۇسپەيدى), ءتىلدىڭ بايلىعى ۇعىمدى بىلدىرەتىن امالداردىڭ كوپتىگىندە, سول امالدارعا بايلانىستى پايدا بولعان دۇنيەلەردىڭ كوپتىگىندە.
جەكە سوزدەردى, ءسوز تىركەستەرىن, قوس سوزدەر, كۇردەلى ءسوز ت.س.س. قازاق ءتىلىنىڭ قازىناسىن ءالىپبي تارتىبىمەن ءتىزىپ, ماعىناسىن, كوركەمدىگىن, دۇرىستىعىن كورسەتكەن سوزدىك – وتە قۇندى سوزدىك. بۇل سوزدىكتى قۇراستىرۋ ءۇشىن ينستيتۋتتىڭ جاس ماماندارىن ۇيىمداستىرعان – مەنىڭ شاكىرتىم, پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋالي.
جاستارى ۇلعايعانىنا قاراماستان, بىرقاتار عىلىمي قىزمەتكەرلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ىرگەلى ىزدەنىستەرىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ونداي عالىمداردىڭ قاتارىندا تەلعوجا جانۇزاقوۆ, ومىرزاق ايتباەۆ, اسقار جۇبانوۆ, جامال مانكەەۆا, كوبەي حۇسايىن, زەينەپ بازارباەۆا, ت.ب. اتاۋعا بولادى. ينستيتۋت قۇرامى بۇرىنعىسىنشا ساقتالسا, جەتىستىگى, تابىسى الدەقايدا كوپ بولار ەدى.
بۇگىنگى تاڭدا عىلىمي زەرتتەۋلەردى جانداندىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن تاراپ كەتۋگە ءسال قالعان ينستيتۋت ۇجىمىن تولىقتىرۋ كەرەك. سوڭعى 3-4 جىلدا كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالاتىن كەڭەس جابىلىپ قالدى. بۇگىندە مۇنداي كەڭەستىڭ قاجەتتىگى ەرەكشە سەزىلەدى.
بىرقاتار تىڭ تاقىرىپتاردى زەرتتەۋگە كىرىسۋ كەرەك. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى «بابالار ءسوزى» 100 تومدىعىن شىعاردى. وندا قازاق ءتىلىنىڭ شىنايى بايلىعى – بەينەلى تىركەستەر, كونە سوزدەر, ءتۇرلى عاسىردا پايدا بولعان قولدانىستار تۇنىپ تۇر. سول ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە ۇجىمدىق زەرتتەۋلەردى قولعا الۋ قاجەت. قازاق جازبالارىنىڭ تەكستولوگياسى بويىنشا ەڭبەكتەر وتە از. ونىمەن ءتىل ماماندارى اينالىسۋى كەرەك. ماحامبەتتىڭ جيناقتارىندا قاتە جازىلىپ جۇرگەن ولەڭ جولدارى بارشىلىق. دەمەك, ماحامبەت, دۋلات سياقتى ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ كانوندىق ءماتىنىن بەرەتىن ۋاقىت جەتتى.
– ءسىز ادەبيەتىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن لينگۆوستيليستيكالىق جاعىنان تەرەڭ زەرتتەگەن عالىمسىز. تالاي اقىننىڭ جۇلدىزىن جاقتىڭىز. اباي, دۋلات, ماعجان, قاسىمنان باستاپ, مۇقاعالي, تولەگەن, ءىزتاي, ودان بەرىدەگى تۇمانباي, فاريزا, اقۇشتاپ, ءتىپتى «مۇنداعى» سۆەتقاليلارعا دەيىنگى اقىنداردىڭ ءسوز ماشىعى تۋرالى پايىمىڭىز قانداي؟
– ادەبيەتتىڭ تاريحىن زەرتتەپ, اباي سياقتى قازاقتىڭ ءسوز قۇدىرەتىن تانىتقان اقىننىڭ تىلدىك تۇلعاسىن زەرتتەۋ ماقساتىمەن ءۇش مونوگرافيا جازدىم. ابايدىڭ الدىنداعى ماحامبەت, دۋلات, شورتانباي, تاعى باسقا ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ ادەبي ءتىلدى دامىتۋداعى ورنىن, ەڭبەكتەرىن كورسەتپەي كەتۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, ادەبي ءتىلدىڭ تاريحى, اۋىزشا دامىعان ادەبي ءتىل ماسەلەلەرىن دە ءسوز ەتتىم. اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلىن, ابايدىڭ ءسوز ورنەگىن تالداي وتىرىپ, ودان بۇرىنعى اقىنداردىڭ شىعارمالارىن جەكە تالداپ-تانىتۋعا تىرىستىم.
ء«سوز قۇدىرەتى» دەگەن كىتابىمدا مۇحتار اۋەزوۆتەن باستاپ ون جازۋشىنىڭ قازاق تىلىندەگى ءسوزدىڭ قۇدىرەت-كۇشىن, اسەمدىگىن, بەينەلىلىگىن, اسەرلىلىگىن, دۇرىستىعىن قالاي كورسەتكەنى تۋرالى جازدىم. وسى باعىتتاعى تالداۋلارىمدى جالعاستىرىپ, فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ شىعارمالارى بويىنشا كوپ ماتەريال جيناپ, ارنايى زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازباق بولىپ ەدىم, كوزىمنىڭ كورمەي قالۋىنا بايلانىستى ول ءىسىم اياقسىز قالدى. الايدا, فاريزا پوەزياسىنىڭ كوركەمدىگى تۋرالى جەكەلەگەن ماقالالارىم جارىق كوردى. وندا ءسوز زەرگەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن قاي باعىتتا تالداۋ قاجەتتىگىن ءبىرشاما كورسەتىپ بەردىم.
– ءسىز عىلىمي ورتاعا «اۋىزشا ادەبي ءتىل» دەگەن جاڭا ۇعىم مەن تىڭ تەرميندى ەندىرىپ, مۇلدەم جاڭا باعىت ۇسىندىڭىز. ءسىزدىڭ بۇل باتىل بايلامىڭىزعا قارسىلىق تانىتقاندار, جوققا شىعارۋعا جانتالاسقاندار كوپ بولىپتى. وراسان پىكىر قايشىلىعىنىڭ ىشىنەن ءسىزدى ۇستەم ەتكەن دالەل-دايەكتەرىڭىزدى العا تارتساڭىز.
– بىرقاتار عالىمدار ورىس ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇلگىسىمەن ادەبي ءتىلدى جازۋ-سىزۋمەن بايلانىستىرىپ كەلدى. سوندىقتان قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتى ءتىلىن بىلاي قويعاندا, اباي, ىبىرايلارعا دەيىنگى اقىن-جىراۋلاردىڭ ءتىلىن دە «ادەبي ەمەس» دەپ تابادى. وسى پىكىرلەس عالىمدار بەلگىلى ءبىر ءتىلدى «ادەبي» دەپ تانۋ ءۇشىن جازۋدىڭ بولۋى شارت ەكەنىن العا تارتىپ, «حاتقا تۇسكەن نۇسقالارى جوق نەمەسە ولار وتە از جەردە ادەبي ءتىل دە جوق» دەگەندى كەسىپ ايتادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە «ادەبي ءتىل» دەگەن تەرمين «جازبا ءتىل» دەگەننىڭ بالاماسى رەتىندە ۇسىنىلدى. م.بالاقاەۆ: «ادەبي ءتىل – جازبا ءتىل. جازبا ادەبيەت ارقىلى ءتىل بايلىقتارى, ونىڭ قۇرىلىسى سىمباتتى قالىپقا ءتۇسىپ, ەكشەلەدى. جازۋى بولماعان حالىقتىڭ ءتىلى ادەبي ءتىل دارەجەسىنە كوتەرىلە المايدى», – دەپ جازدى. ءدال وسىنداي تۇجىرىمدى ع.مۇساباەۆ تا ايتتى: «ادەبي ءتىل ەڭ اۋەلى-اق جازۋعا سۇيەنەدى. جازۋ ءستيلىنسىز ادەبي ءتىل بولماق ەمەس». بىرقاتار زەرتتەۋشىلەر قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىن XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ, اباي مەن ىبىرايدىڭ ەسىمدەرىمەن بايلانىستىردى. ت.قورداباەۆ قازاقتىڭ ادەبي ءتىلى سوۆەت زامانىندا عانا قالىپتاسقانىن ايتتى.
ادەبي ءتىلدىڭ تاريحىن زەردەلەۋ ءۇشىن الدىمەن «ادەبي ءتىل» دەگەنىمىزدىڭ نە ەكەنىن انىقتاپ الۋ قاجەت. ادەبي ءتىلدىڭ ەڭ باستى بەلگىسى – ونىڭ وڭدەلگەن, سۇرىپتالعان, نورمالانعان ءتىل بولۋى, بۇل – ءبىر. قىزمەتى جاعىنان سول حالىقتىڭ ومىرىندە ۇيىمداستىرۋشى, قوعام مۇشەلەرىنىڭ باسىن قوسۋشى سيپاتى, ياعني جالپىعا ورتاقتىق قاسيەتى بولۋعا ءتيىس, بىراق ادەبي تىلدەردىڭ ءبىر كەزەڭدەردەگى جازبا تۇرلەرىندە ءاردايىم سوڭعى بەلگىنىڭ بولۋى شارت ەمەس. ءار نارسەنىڭ, ءار قۇبىلىستىڭ زاتى ء(مان-ءمانىسى, تابيعاتى) سالىستىرۋ ارقىلى, وزگە قۇبىلىستاردىڭ قاراما-قارسىسىنا قويۋ ارقىلى تانىلا تۇسەدى. ادەبي ءتىلدى تانۋ ءۇشىن ونىڭ قاراما-قارسىسىنا قويىلاتىن باستى قۇبىلىس – اۋىزەكى سويلەۋ ءتىلى. بۇل – ءۇشىنشى شارت. ادەبي ءتىل قولدانىلۋ تاجىريبەسىندە قوعام سىنىنان وتكەن, نورمالارىن قوعام ساناسى دۇرىس دەپ قابىلداعان جانە ول نورمالار بارشا ۇلگىلەرگە ورتاق بولۋى شارت. بۇل – ادەبي ءتىلدىڭ ءتورتىنشى سيپاتى.
وسى سيپات-بەلگىلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاقتىڭ ءتىل قولدانۋ تاجىريبەسىندە «ادەبي» دەگەن اتريبۋتتى ۇلتتىق داۋىرگە دەيىن دە بەرۋگە بولاتىن ۋاجدەرىن انىقتادىق. «ادەبي ءتىل» دەگەن كاتەگوريانى قازاق تىلىنە قالايشا قاتىستىرۋعا بولادى؟ قازاقتىڭ جازبا ادەبي ءتىلىنىڭ جاڭا كەزەڭى (وسى كۇنگى ءتۇرى) باستالعانعا دەيىن, ياعني XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا دەيىن قازاقتا ادەبي ءتىل بولدى ما؟ بولسا, جەكە-دارا بىرەۋ عانا ما, جوق, ءبىر قوعامعا ەكى ادەبي ءتىل قاتار قىزمەت ەتتى مە؟» دەگەن سياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ كەرەك بولدى. زەرتتەي كەلە, تالداي كەلە, «اۋىزشا دامىعان قازاق ادەبي ءتىلى» دەگەن اتاۋ ۇسىندىق.
– ادەتتە احمەت ياساۋي, قادىرعالي جالايري تۋرالى ءسوز بولا قالسا, ويشىلداردىڭ ءدىني, سوپىلىق, فالسافالىق دۇنيەتانىمى تۋرالى كوبىرەك ايتامىز دا, ال ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن ءسىز سەكىلدى لينگۆيستيكالىق, ستيليستيكالىق, تەكستولوگيالىق تۇرعىدا زەرتتەگەن عالىم جوقتىڭ قاسى ەكەن. نىسان بولۋعا جارايتىن ادەبي باي مۇرامىز جەتكىلىكتى ەمەس پە, كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلىن زەرتتەيتىن عالىمدار شوعىرى وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە قالىپتاسپاي كەلەدى؟
– قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحىن ءسوز ەتكەن, قازاق ءتىلىنىڭ سوڭعى ەكى-ءۇش عاسىرداعى كۇي-قالپىن تانىتقان عالىمدار قاتارىندا س.امانجولوۆ, ح.جۇماليەۆ, ت.قورداباەۆ, ءا.قۇرىشجانوۆ, ق.ومىراليەۆ, ش.سارىباەۆ, س.يساەۆ, ە.جانپەيىسوۆ, ب.ابىلقاسىموۆ, م.تومانوۆ, س.حاسانوۆا, ع.قاليەۆ, ە.جۇبانوۆ, ت.ب. اتاۋعا بولادى.
«ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىلى مۇلدە زەرتتەلمەي جاتىر», – دەۋگە بولمايدى. ءابجان قۇرىشجانوۆ كونە ەسكەرتكىشتەردى, «كودەكس كۋمانيكۋستىڭ» ءتىلىن زەرتتەپ, كونە قىپشاق ءتىلىنىڭ قازاق تىلىنە قاتىسى تۋرالى ءسوز ەتتى. قۇلمات ومىراليەۆ «وعىز-نامە» ەسكەرتكىشىن زەرتتەپ, وتە جاقسى ەڭبەكتەر جازدى. باباش ابىلقاسىموۆ ابىلعازى ءباھادۇردىڭ «تۇرىك شەجىرەسىن» زەرتتەدى. ەسەت جۇبانوۆ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرىن زەرتتەدى. مەن قادىرعالي بي قوسىم ۇلىنىڭ «جاميات تاۋاريح» اتتى ەسكەرتكىشتىڭ ءتىلىن زەردەلەدىم.
ءبىر كەزدەرى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قازاق تىلىنە قاتىسى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ ەدى. قازىرگى كەزدە بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەر ءبىرشاما ازايىپ قالدى. ايتسە دە بوتاگوز سۇيەرقۇل, گۇلفار مامىربەكوۆا, اينۇر سەيىتبەكوۆا سىندى جاس زەرتتەۋشىلەر وسى باعىتتا ەڭبەكتەر جازىپ, سوزدىكتەر شىعارىپ ءجۇر.
– ءسىز جىل سايىن ءبىر ەڭبەك شىعارىپ وتىرعان ەكەنسىز. جاريالانعان عىلىمي ەڭبەكتىڭ سانى جاعىنان دا, ساپاسى جونىنەن دە سىزبەن بىردە-ءبىر لينگۆيسىمىز جارىسا المايتىن كورىنەدى. ءالى دە قاجىرلىسىز. تاۋلىكتىك جۇمىس ءتارتىبىڭىز تۋرالى بىلگىمىز كەلەدى...
– ءار جىلدا ءبىر عىلىمي مونوگرافيا جازۋ مۇمكىن ەمەس. عالىمنىڭ ەڭبەگى شىققان كىتاپتارىنىڭ سانىمەن ەمەس, كوپشىلىك وقىرمانعا قاجەتتىگىمەن, قولدانىستا ءجيى بولاتىندىعىمەن ولشەنسە كەرەك. مەن ينستيتۋتتا قولعا العان جوبالارعا بايلانىستى ادەبي ءتىلدىڭ تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىم, «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى», «اۋىزشا دامىعان قازاق ادەبي ءتىلى», «قازاق تىلىندەگى ەسكىلىكتەر مەن جاڭالىقتار», ت.ب. مونوگرافيالار جازدىم. «قازاق تىلىندەگى ەسكىلىكتەر مەن جاڭالىقتار» اتتى ەڭبەگىمدە «ەدىگە» جىرىمەن قاتار باسقا دا جىرلارداعى كونە قولدانىستاردى, ءسوز تىركەستەرىن تالدادىم.
عىلىم جولىندا ءتۇرلى باعىتتا ەڭبەك ەتتىم: ادەبي ءتىلدىڭ تاريحى, سوزدەردىڭ ەتيمولوگياسى, كوركەم شىعارمالاردىڭ ءتىلى, اباي شىعارماشىلىعى, ياساۋي «حيكمەتتەرىنىڭ» ءتىلى, قادىرعالي بي قوسىم ۇلىنىڭ «جاميات تاۋاريح» اتتى ەڭبەگىنىڭ قازاق تىلىنە قاتىسى, تىلدىك نورما ت.س.س. ءتىل تاريحىنا ارنالعان ەڭبەكتەرىمدە كوپ ۋاقىتىم اراب ارپىمەن جازىلعان ماتىندەردى قازىرگى جازۋعا كوشىرۋگە كەتتى. بۇل – وتە قيىن ءارى جاۋاپتى جۇمىس. قادىرعالي ءجالايريدىڭ جىلناماسى ءحVى عاسىردا جازىلعان. اراب قارپىمەن جازىلعان قولجازبانى العاش تاتار عالىمدارى جاريالاعان. ودان كەيىن ءماتىندى قازىرگى جازۋمەن قالىڭ وقىرماندارعا ۇسىندىم. ياساۋي قولجازباسىنىڭ سامارقان نۇسقاسىن (سامارقاننان تابىلعان قولجازبانى) بۇگىنگى وقىرماندارىمىز وقي الاتىنداي ەتىپ ەكىنشى رەت اراب قارپىمەن بەرىلگەن ءماتىندى قازىرگى جازۋىمىزبەن ۇسىندىم. بۇلارعا كوپ ۋاقىت كەتتى. سوندىقتان «جۇمىس رەجىمى» دەگەن بولمادى.
«سوزدەر سويلەيدى» دەگەن كىتابىمدى جازعان كەزدە ءبىر ءسوزدىڭ (مىسالى, تولعامالى نايزا دەگەن تىركەستەگى تولعامالى دەگەن ءسوزدى) ماعىناسىن انىقتاۋ ءۇشىن ونى قاي جىراۋ قاي زاماندا قانداي ماعىنادا قولدانعانىن, قازىرگى كەزدەگى قولدانىسىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەدىم. بۇل جاعىنان العاندا, بىزدەر, ءتىل ماماندارى, حيميكتەرگە ۇقسايمىز. حيميكتەر قانداي دا ءبىر تۇجىرىم جاساۋ ءۇشىن الدىمەن قوسپانى دايىنداپ الىپ, قايتا-قايتا تاجىريبە جاسايدى, ساراپتامادان وتكىزگەن سوڭ عانا تۇجىرىم جاسايدى عوي. سول سياقتى تىلشىلەر دە بىرنەشە كىتاپتى وقىپ, يلليۋستراتيۆتىك ماتەريال (مىسال) جيىپ, قاي كەزدە قانداي ماندە قولدانىلعانىن, ۋاقىت وتە كەلە قانداي رەڭك جاماعانىن بىرنەشە رەت تەكسەرىپ, سونان سوڭ عانا تۇيىندەيدى.
– عالىم-ادەبيەتشى قايىم مۇقامەتقانوۆ ءسىزدىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىڭىز تۋرالى بىلاي دەيدى: «باسقا كىتاپتارىڭىز, عىلىمي ەڭبەكتەرىڭىزدى ايتپاي-اق قويايىن. مىنا ورفوگرافيا مەن پۋنكتۋاتسيا جايلى انىقتاعىشىڭىزدىڭ ورنى وتە ەرەكشە. بۇل كىتاپ ارقىلى ءسىز بارىمىزگە دە ۇستاز بولىپ وتىرسىز». ءسىزدى جالپى «ورفوگرافيانىڭ اناسى» دەپ اتايدى. ال بۇگىنگى باسپاسوزدەگى بىلىققان قاتەلەر تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بىرىنشىدەن, مەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن شىعىپ جاتقان ورفوگرافيالىق سوزدىكتەردىڭ رەداكتورى بولعان ەمەسپىن. سوڭعى 10 شاقتى جىلدا ورفوگرافيالىق سوزدىكتەر مەنىڭ رەداكتورلىق ەتۋىمسىز شىعىپ جاتىر. قازىرگى كەزدە ورفوگرافيالىق سوزدىكتەردە قاتەلىكتەر كەتىپ جاتقانى تۋرالى ەستيمىن. كەيدە تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ جاتادى. سوڭعى انىقتاعىش 2000 جىلى جارىق كوردى. ونىڭ وزىندە دە باسپادان شىعۋ پروتسەسى تولىعىمەن قولىمنان وتكەن جوق. سوڭعى نۇسقاسىن اكەلمەستەن, قولىمدى قويدىرماستان, شىعارىپ جىبەردى. ايتپەسە شاعىن ماقالادان باستاپ, ەڭبەكتەرىمنىڭ بارلىعى باسپادان شىققاندا باسپا رەداكتورلارىمەن, كوررەكتورلارىمەن بىرلەسىپ, باستان-اياق قايتا-قايتا قاراپ شىعاتىنمىن.
2013 جىلى شىققان ەملە سوزدىگىنە مەنىڭ قاتىسىم جوق. بىراق سوزدىكتىڭ شىعىپ جاتقانىن ەستىپ, شەكارا, كوكونىس, قىركۇيەك سوزدەرىنىڭ جازىلۋى تۋرالى سۇراپ, سوزدىكتىڭ رەداكتورى بولىپ وتىرعان نۇرگەلدى ۋاليگە ادەيى تەلەفون سوعىپ, وسى ءۇش سوزدەردىڭ ورتاسىنداعى ك ءارپىن گ ارپىنە وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىسىمدى ايتىپ ەدىم. مۇنداي سوزدەر ۇشەۋ عانا ەمەس, بىرنەشە جۇزدەپ سانالۋى دا مۇمكىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن تىلىمىزدە ابدەن ورنىققان بيىل, بۇگىن, كوگال, قولعاپ ت.س.س. كىرىككەن سوزدەردىڭ قاتارىندا كوپتەگەن سوزدەردى تۇلعاسى وزگەرگەن قالپىندا جازۋ كەرەك.
سوڭعى كەزدەرى بىرنەشە ماقالامدا سوزدەردىڭ دۇرىس جازىلۋى, دىبىستالۋى تۋرالى ايتىپ, وسىنداي سوزدەردى ۇياڭداعان تۇردە جازۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەم. بىراق بىرەۋلەرى ۇياڭداتىپ, بىرەۋلەرى ۇياڭداتپاي ايتىپ جۇرگەندىكتەن, ەكى ءتۇرلى ايتىلىپ كەتتى. تەلەديدار مەن راديو تىلشىلەرى تەحنيكانىڭ كومەگىمەن الدىنداعى ماتەريالدى بىردەن وقيدى. بۇرىنعى ديكتورلارداي الدىن الا دايىندالىپ, جاتتىقپايدى, تاسپادا قالاي جازىلسا, سول كۇيىندە وقي بەرەدى. جازىلعان كۇيىندە وقۋ, ورفوەپيالىق نورمالاردىڭ ساقتالماۋىنا, ەڭ الدىمەن, مەكتەپ كىنالى. مەكتەپتەردە «قازاق ءتىلى» ساباعىندا ورفوەپيالىق زاڭدىلىقتارعا كوڭىل بولىنبەيدى.
– سوڭعى 15-20 جىلدا باسىلىم بەتتەرى پۋنكتۋاتسيالىق قاتەلەردەن دەمىگىپ تۇر. امال نەشىك, بۇل قاتەلىكتىڭ باسىندا فيلولوگ عالىمداردىڭ ءوزى تۇر, ونى تاراتىپ, قالىپتاستىرۋعا كەلگەندە جۋرناليستەر دە الدىنا جان سالماي كەلەدى. ءار باسىلىمداعى ءار ءتىلشى مەن ءار كوررەكتوردىڭ قولىندا ءمۇيىزى قاراعايداي ءبىر-ءبىر پروفەسسوردىڭ سوزدىگى, ارقايسىنىڭ ءوز «پروفەسسورى» بار, دالەلىن سوعان سۇيەنىپ كەلتىرەدى. ءدال قازىر تۇزەتۋدى قاجەت ەتەتىن مىڭداعان ءسوزدى بىلاي قويعاندا, وتە ءجيى كەزدەسەتىن «بىراق», «الايدا», «ويتكەنى», «سەبەبى», دەگەن سوزدەن سوڭ نەگىزدى-نەگىزسىز ءۇتىر قويۋ, «كەز كەلگەن», «اراگىدىك», «شاش ەتەكتەن», «كوڭىل كۇيدى» بىردە دەفيسپەن, بىردە دەفيسسىز جازۋ, تاعى باسقا تولىپ جاتقان تىنىس بەلگىلەرىن ءوز بىلگەنىمەن قويىپ, جاپپاي ساۋاتسىزدىقتى قالىپتاستىرىپ جاتىر. نە ىستەۋگە بولادى, مۇنى قالاي جۇيەلەيمىز, قالاي جۇگەندەيمىز؟
– سوڭعى جىلدارى اركىم ءوز بەتىمەن جازىپ, قوسپايتىن سوزدەردى قوسىپ, اجىراتپايتىن سوزدەردى اجىراتىپ, قويىلمايتىن جەرگە ءۇتىر قويىپ جازىپ ءجۇر. ا.بايتۇرسىن ۇلى زامانىندا ويتكەنى, سەبەبى, بىراق, الايدا سياقتى جالعاۋلىقتار ەكى جاي سويلەمنىڭ ورتاسىندا تۇراتىن. قازىرگى كەزدە الدىڭعى سويلەم تىم ۇزاق بولىپ كەتە مە الدە ورىس تىلىندەگى اۋدارمالارعا قاراي ما, – سوندىقتان, ويتكەنى, سەبەبى, بىراق دەگەندەردەن باستالاتىن سويلەمدەر كەزدەسەدى. ول سوزدەردىڭ سوڭىنان ءۇتىر قويۋ دۇرىس ەمەس. ءۇتىر جالعاۋلىقتاردىڭ الدىنان قويىلعانمەن, سوڭىنان قويىلمايدى.
سول سياقتى كوڭىل كۇي, الدىن الا, كەز كەلگەن سياقتى تىركەستەردى دەفيس ارقىلى جازۋعا ەشقانداي ءۋاج جوق. بۇلار – قوس ءسوز ەمەس, تىركەستەر. سوندىقتان دەفيس قويۋ نەگىزسىز. سىزىقشانىڭ, دەفيستىڭ, ءۇتىردىڭ قويىلاتىن ورىندارى بار. ولاردى بەيبەرەكەت قويا بەرۋگە بولمايدى. ول تۋرالى «قازاق ءتىلىنىڭ انىقتاعىشى» اتتى كىتابىمدا ناقتى توقتالعام. سول ەرەجەلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, الا-قۇلالىققا جول بەرمەي, بىرىزدەندىرۋ كەرەك. مەكتەپتە تىنىس بەلگىلەردى وقىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ساعات سانىن كوبەيتۋ كەرەك.
– لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە قالاي قارايسىز؟ لاتىن ءالىپبيى قازاق ءتىل ماسەلەسىن شەشەدى دەپ ويلايسىز با؟
– لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى قولدايمىن. لاتىن تاڭبالارىمەن جازۋ ەرەجەلەرىن دايىنداۋ كەرەك. ول – وتە كۇردەلى ءارى جاۋاپتى ءىس. سوندىقتان وعان جۇمىلا كىرىسۋ كەرەك.
قاي ءارىپتى قولدانساق تا, ەملە ەرەجەلەرىندە ۇقساستىق بولادى. مىسالى, ا ءارپى بارلىق بۋىندا جازىلا بەرەدى; و, ءو, ۇ, ءۇ ارىپتەرى ءۇش بۋىندى سوزدەردىڭ سوڭىندا جازىلمايدى. لاتىن جازۋىنا كوشكەندە حالىقارالىق تەرميندەر مەن ورىس سوزدەرىنىڭ جازىلۋىندا بىرقاتار قيىندىقتار بولادى. مىسالى, رەداكتور دەگەندى رەداكتور دەپ جازامىز با الدە رەداكتر دەپ ەكى داۋىسسىزدى قاتار جازامىز با, اراسىنا ى ءارپىن قويىپ (رەداكتىر) جازامىز با؟ ونىڭ ءبارىن جۇيەلەپ, بىرىزدەندىرۋ كەرەك. لاتىن جازۋىنا كوشكەندە چ ءارپىن الماساق, چەك, چەمپيون دەگەن سوزدەردى قالاي جازامىز؟ ەڭ قيىنى – جازۋ ەرەجەلەرىن ءتۇزۋ.
لاتىن الىپبيىنە كوشكەندە قازاق ءتىلى, انا ءتىلى, مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ قاجەت. مەنىڭ ويىمشا, بالاباقشادا, باستاۋىش مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلىن مۇلدە وقىتپاۋ كەرەك. لاتىن جازۋىنا نەگىزدەلگەن قازاق سوزدەرىن ساۋاتتى جازىپ, وقىپ داعدىلانا قويماعان بالاعا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋگە بولمايدى. تىلدىك سانادا اعىلشىن ءتىلىنىڭ ارىپتەرى ساقتالىپ قالعان بالالار كەيىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەن كەزدە ول تاڭبانىڭ باسقاشا دىبىستالاتىنىن قابىلداي الماي, شاتاستىراتىن بولادى. بالا باستاۋىش مەكتەپتە قازاق ءتىلى بويىنشا ساۋاتتى جازىپ, ابدەن داعدىلانعان سوڭ عانا شەت تىلدەردى ۇيرەتۋگە بولادى. مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بالا انا تىلىندە عانا سويلەۋى كەرەك. بالا باستاۋىشتا ورىس تىلىندە دە ەمەس, اعىلشىن تىلىندە دە ەمەس, تەك قانا انا تىلىندە وقۋى كەرەك. ءۇش ءتىلدى بىردەن وقىتقاندا بالانىڭ انا ءتىلى بولمايدى. انا ءتىلى بولماعان ادامنان ەشقانداي اقىن دا, جازۋشى دا, سۋرەتشى دە شىقپايدى. عالىم شىعار, مامان شىعار, ءتىپتى اتاقتى ادام دا شىعار. بىراق وندا ەشقانداي مادەني ازىق بولمايدى. اعىلشىن تىلىندە تاماشا جازسىن, ورىس تىلىندە ولەڭ شىعارسىن, بىراق ول – انا ءتىلى ەمەس. سوندىقتان ۇكىمەت, باسشىلار, وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعىلار قازاق مەكتەبىن قولعا الىپ, قامقورلىق كورسەتۋى كەرەك. قازاق مەكتەبىن كوبەيتۋ كەرەك. بالا انا ءتىلىن باستاۋىش مەكتەپتەن مەڭگەرىپ, كەيىن باسقا ءتىلدى قوسۋ كەرەك. اينالاسىن انا تىلىندە تانىپ, ءار زاتتىڭ قازاقشا اتاۋىن بىلگەن سوڭ عانا ونىڭ ورىسشاسىن, اعىلشىنشاسىن ۇيرەنۋى وڭاي. قازاق حالقىنىڭ ساقتالۋى ءتىلىنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى. جاھاندانۋ زامانىندا انا ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعىنا, تازالىعىنا ەرەكشە ءمان بەرۋىمىز قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
