ءوز ويىمىزدى ارىدەن باستاعاندى ءجون كوردىك. اسەم قالانىڭ كوگالداندىرۋ تاريحى 1868 جىلدان باستاۋ العانى, ياعني ەڭ العاش كۋرسك وبلىسىنان قونىس اۋدارعاندار باق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا باستاعانى كوپشىلىككە ءمالىم. ۆەرنىي قالاسى كوگالداندىرۋ جۇمىسىنىڭ تەز قارقىنمەن جۇرۋىنە گەنەرال-گۋبەرناتور كولپاكوۆسكيدىڭ دە ەڭبەگى ءسىڭدى. سول ۋاقىتتاردا كوشە بويىنا ارىقتار قازىلىپ, تەرەكتى تەز وسەتىن اعاش رەتىندە تاڭداعان سياقتى.
ال 1874 جىلى ە. رەدكو دەگەن قونىس اۋدارۋشى شارۋا ادام رەسەيدىڭ ورتالىعىنان المانىڭ كوشەتىن اكەلىپ, ونى جەرگىلىكتى جابايى المامەن بۋدانداستىرادى. ناتيجەسىندە, اتى الەمگە ايگىلى اپورت پايدا بولىپ, قالانىڭ اتى الما-اتا بولىپ وزگەرتىلەدى.
20-شى جىلداردىڭ باسىندا, ياعني 1918-1919 جىلدارداعى قىستا بولعان قاتتى سۋىقتىڭ اسەرىنەن وبلىستاعى باق شارۋاشىلىعىنىڭ جارتىسى ءۇسىپ كەتەدى. سونىمەن قوسا, اسىعىس قابىلدانعان ءىس-شارالار دا بوي كورسەتىپ, وتىرعىزىلعان توعايلار, تۇقىمباقتار, باقتار تاركىلەنىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭەستىرۋ رەتىندە, قايتا ءبولىپ بەرىلەدى. ناتيجەسىندە الماتى قالاسى مەن ىرگەلەس اۋداندارداعى باق شارۋاشىلىعىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى پارمەندى ءجۇرىپ جاتتى.
قالانىڭ باس سىزباسىن جاساۋ بارىسىنداعى «الماتىباسجوسپار» ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنەر بولساق, 1980 جىلدىڭ سوڭىندا بارلىق ساناتتاعى القااعاشتاردىڭ جالپى اۋدانى – 5704 گا, ياعني قالانىڭ جالپى اۋدانىنىڭ 30%-ىن الىپ جاتتى. جالپى پايدالانۋداعى القااعاشتار – 719 گا نەمەسە ءبىر ادامعا شاققاندا 50,4 م2 كوگەرىشتەن كەلگەن.
كوگالداندىرۋدىڭ باس جوسپارىنىڭ نەگىزىندە جاسىل القااعاشتار دامۋىنىڭ نەگىزگى كونتسەپتسياسى جاسىل قوردىڭ ەكولوگيالىق جانە رەكرەاتسيالىق فۋنكتسيالارىنا باسا كوڭىل ءبولۋ بولىپ تابىلدى. وسىعان بايلانىستى كوگالداندىرۋدىڭ تورلانعان جۇيەسى ۇسىنىلدى. ماماندار كوگالداندىرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى رەتىندە وزەندەردى ساياباق, تىنىمباقتار مەن بۋلۆارلاردىڭ ەندەس ورنالاسۋىمەن ۇيلەستىرە ءبىلدى, اقىرىندا تىكبۇرىشتى ورنالاسقان تورلار – كوگالداندىرىلعان كوشەلەر پايدا بولدى. نەگىزگى ماگيسترال بويلارىنا جاسىل جەلەكتەرى تىعىز ورنالاسقان, جاپىراعى مول, بيىك اعاشتارمەن (ەمەن, قاراعاش تۇرلەرى, تەرەك) قوسا, ۇيەڭكى, شاعان جانە بۇتالى وسىمدىكتەردىڭ كەيبىر تۇرلەرىن (جوكە, ۇشقات, قىزىل بۇتا) 2-3 قاتارلاپ وتىرعىزىلدى. بۇل جۇيە تاڭەرتەڭگىلىك تاۋدان سوققان سامال جەلدىڭ كوشە بويىمەن كەدەرگىسىز وتۋىنە جانە كەشكە سولتۇستىكتەن, ياعني الماتىنىڭ تومەنگى جاعىنان كەرى قايتۋىنا ىقپال ەتىپ, اۋا اينالىمىن جاقسارتۋعا اسەرىن تيگىزدى. ال وسى ۇلكەن كوشەلەردى كولدەنەڭىنەن قيىپ جاتقان كىشىرەك كوشەلەردىڭ بويىنا جەلەكتەرى سەلدىر ورنالاسقان قايىڭ, قارمالا, قاراعان, ت.ب. اعاش-بۇتالى وسىمدىكتەر ەگىلدى. ءسويتىپ, وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە باعىتتالعان جەلدىڭ وڭعا-سولعا كەدەرگىسىز ەنۋىنە جاعداي جاسالدى.
بۇرىنعى الماتىنىڭ اۋاسىنىڭ تازا بولۋى, بىرىنشىدەن, بيىك ۇيلەر قۇرىلىسىنىڭ جۇيەگە سايكەس دۇرىس جوسپارلانۋىنان, ەكىنشىدەن, جاسىل القااعاشتار اسسورتيمەنتىنىڭ دۇرىس تاڭدالىپ, جۇيەلى تۇردە وتىرعىزىلۋىنان, ۇشىنشىدەن, كولىكتەردىڭ, جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىنداردىڭ, ت.ب. كوپ بولماعاندىعىنان دەپ ويلايمىز. ال قازىرگى تاڭدا اۋانىڭ لاستانۋى بويىنشا قالا الدىڭعى قاتاردا تۇر, ارينە, بۇل وكىنىشتى. باستى سەبەپ, بۇرىنعى تىكبۇرىشتى ءتۇزۋ ماگيسترالداردىڭ ورنىن قيسىق كوشەلەر مەن داڭعىلدار باسىپ, ورنالاسۋى بويىنشا نورماعا سايكەس كەلمەيتىن, قالاي بولسا سولاي بوي كوتەرگەن بيىك ۇيلەر اۋا اينالىمىن بۇزۋدا. سوندىقتان, قالانى قويۋ قارا ءتۇتىن باستى, وعان كۇن ساناپ ءوسىپ جاتقان اۆتوكولىكتەر سانىنىڭ ارتۋى قوسىمشا سەبەپ بولۋدا. وسىنداي پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىنىڭ ءبىرى – قالاداعى ساياباقتاردىڭ, تىنىمباق, بۋلۆارلاردىڭ, توعايلاردىڭ سانىن كوبەيتۋ.
جاسىل جەلەكتەر, ونىڭ ىشىندە اعاش-بۇتالى وسىمدىكتەر, گۇلدەر, كوگال-شوپتەر – بارلىعى اۋاداعى شاڭ-توزاڭ, كولىكتەن شىققان ۋلى گازداردى بويىنا ءسىڭىرىپ, قورشاعان ورتانى تازارتىپ تۇراتىنى بارشامىزعا ءمالىم. ايتكەنمەن, القااعاشتارىمىزدىڭ قازىرگى جايى سىن كوتەرمەيتىن جاعدايدا تۇر. XX عاسىردا وتىرعىزىلعان جاپىراقتى اعاشتار, اسىرەسە, قاراعاش, تەرەكتەر قارتايعاندىقتان, ءسال جەل بولسا قۇلاپ, ادامدارعا قاۋىپ ءتوندىرىپ جاتقانى راس. اتالعان اعاش تۇرلەرىنىڭ ورتاشا تىرشىلىك ۇزاقتىعى, الماتى جاعدايىندا, 60-80 جىل دەپ ەسەپتەۋگە بولادى, ال بۇلاردىڭ ءدال قازىرگى كەزدەگى جاسى ءبىر عاسىرعا تاياپ قالدى. اعاشتاردىڭ تەز قۋراۋىنا دەر كەزىندە كۇتىم بولماۋى دا اسەرىن تيگىزبەي قويعان جوق.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قالانىڭ كوشەلەرى مەن داڭعىلدارىندا نەمەسە قالا سىرتىنداعى الماتى – قورعاس, الماتى – تالعار كۇرە جولدارىنىڭ جيەگىندە ءوسىپ تۇرعان اعاشتار بولسىن, ولاردىڭ قارتايعاندارىن, كوشەگە قاراي قيسايىپ ءوسىپ, كولىككە نەمەسە جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە, سول ماڭداعى ورنالاسقان ۇيلەرگە, باعدارشامدارعا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان, دىڭدەرى اۋرۋعا ۇشىراعان اعاشتاردى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇبىمەن كەسىپ تاستاۋ قاجەت. بۇلاردى ستاندارتقا ساي كەلەتىن, بيىكتىگى 3 مەتردەن كەم ەمەس, جاپىراقتى اعاشتاردىڭ ءىرى كوشەتتەرىمەن الماستىرۋ كەرەك.
ۇلكەن اعاشتاردى الىپ تاستاپ, ورنىنا سول مەزەتتە ءىرى كوشەت وتىرعىزسا, كۇندەلىكتى كوز ۇيرەنگەن قالا تۇرعىندارىنا دا اسا بايقالمايدى, ولار دا دۇرىس قابىلدايتىن بولادى. ايتپەسە, اعاشتاردى قىرقىپ, وتاپ جاتىر دەگەن سياقتى تۇسىنبەۋشىلىكتەن تۋىندايتىن قاتە ويلار قالىپتاسۋى مۇمكىن. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, قىرقۋدى جاقسى كوتەرەتىن اعاش تۇرلەرىنىڭ (قاراعاشتىڭ بارلىق ءتۇرى) جاسىل جەلەگىن تۇزۋلەپ نەشە ءتۇرلى پىشىندە قيۋلاستىرۋعا دا بولادى.
كوشەت تۇرلەرىن تاڭداۋدا قاتەلىك جىبەرىپ جاتاتىن تۇستار كەزدەسەدى. وعان مىسال, ورتالىق كوشە سانالاتىن فۋرمانوۆ كوشەسى بويىنا (ساتباەۆتان اباي داڭعىلىنا دەيىن) كادىمگى قاراعايدى وتىرعىزعان. بۇل اعاشتى, نەگىزىنەن ساياباقتاردا توپتاستىرىپ نەمەسە شيپاجايلاردىڭ, اۋرۋحانالاردىڭ اۋماعىنا قاتارلاپ وتىرعىزعان ءجون. سەبەبى, ونىڭ قىلقاندارىنان بولىنەتىن ۇشقىش زات (فيتونتسيد) قىدىرىستاپ, دەمالىپ جۇرگەن ادامداردىڭ وكپەسىنە پايداسىن تيگىزەدى, ميكروبتاردى جويادى. ال كوشە بويىنداعى قاراعايلار كولىكتەن شىققان گازدارمەن تۇنشىعىپ, ءوز فۋنكتسياسىن اتقارا الماي, دىڭدەرى جالاڭاش, سيديىپ, كورىكسىز بولىپ تۇر. ونىڭ ورنىنا, جاپىراقتارى شاڭدى جاقسى ۇستايتىن, گازعا ءتوزىمدى, جاسىل جەلەگى شۋدى باساتىن, جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە جازدا كولەڭكە بولاتىن اعاشتار (قارمالا, اتباستالشىن, شىنار ءتۇستi ۇيەڭكi, ت.ب.), سونداي-اق, كەيبىر قىلقاندى اعاش تۇرلەرىن (كادىمگى شىرشا, تىكەنەكتى شىرشا, سىبىرلىك بالقاراعاي, ءدارىارشا, كۇنباتىس تۋيا, ت.ب.) جانە بىرقاتار بۇتالاردى (ۇشقات, جۇپارگۇل, يتمۇرىن, شاڭكiش, سكۋمپيا, فورزيتسيا, ىرعاي, ت.ب.) وتىرعىزۋ قاجەت.
جالپى, قالا جاعدايىنداعى جاسىل القااعاشتاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كۇتىم جاساۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەتىن قىرقۋ, كەسۋ جۇمىستارىن بىرنەشە تاسىلدەرمەن اتقارۋعا بولادى. بىراق, بۇل ىرىكتەي ادىسىمەن, بىرتىندەپ, كەزەكپەن, ياعني قارتايعان, قۋراعان, ت.س.س. اعاشتاردىڭ ورنىن نەعۇرلىم باعالى جانە كورىكتى اعاش تۇرلەرىمەن الماستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت.
بولات مۇقانوۆ,
«قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عزي» جشس باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
باعيلا مايسۋپوۆا,
جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
