ولار ءۇشىن وتانشىلدىق يدەياسى قوعامنىڭ رۋحاني ومىرىندە عانا ەمەس, ونىڭ قىزمەتىنىڭ بارلىق ماڭىزدى سالالارىندا – مادەنيەت, يدەولوگيا, ساياسات, ءداستۇر-سالت باعدارلى دەڭگەيلەردە ەرەكشە ورىن الادى. ەندىگى جاڭا دەموكراتيالىق بەتبۇرىستا بيلىك وكىلەتتەرىنىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىكتەر مەن ءتيىستى اراسالماق قۇرۋ; تۋعان جەر مەن وتانعا دەگەن تەڭگەرىم بىرلىك پەن ءبىتىم تۇتاستىعىندا ەكەنىن ءتۇسىنۋ, دايەكتى تۇسىنۋشىلىككە دەمەۋشىلىك ەتۋ مىندەتتەرى ماڭىزدى. كىمدە-كىم ساياسي جۇيەنىڭ تۇتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىن كوزدەسە, دىتتەگەن باعدارعا پاراسات پەن ەرىك-جىگەردى جۇمىلدىرۋعا بەيىمدەلسە, ول ىرگەلى دە اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ سەبەپ-سالدارىن ايقىنداي الاتىن مامان-پاتريوت.
قازىر قازاقستاندىق وتانشىلدىق تاربيەسى تۋرالى, وسى ۇعىمنىڭ ءمان-ماعىناسى, ونىڭ نەگىزگى قاعيدالارى قانداي دەگەن ماسەلەلەر ءجيى, ارقالاي تالقىلانۋدا. ونىڭ سەبەپتەرى الۋان. الدىمەن وتانشىلدىق ۇعىمىنىڭ استارى تەرەڭدە, ونىڭ ارقاۋىن, ءمان-ماعىناسىن تولىق باعالاۋ قيىن دا كۇردەلى ەكەنىن ەسكەرەلىك. وتانشىلدىق سەزىم – بۇل قاسيەتتى دە تۇلعالى سەزىم. كەڭەستىك تاربيەدە ءوسىپ قالىپتاسقان ۇرپاق تاۋەلسىزدىك پەن داۋىرلىك وزگەرىستەردى كەلتە كەسىپ قايىرعان تۇسىنىكتەردى, قىسىمداردى باستان كەشىردى. ال بۇگىندە مەملەكەتتىلىكتىڭ ۇلتتىق تۇجىرىمدامالارىن قۇراستىرۋ قاجەتىن ۇعىنۋشىلىق ءار قالىپتا وربۋدە. دەسەك تە, جادىندا ۇلگى ۇستاعان, تالاپتىعا قولداۋ تۇستاعان – شىن قاعيداعا اينالۋدا.
وزىق يدەيا مەن تاجىريبەگە جۇگىنۋ, ناقتى ۇسىنىستاردى ساۋاتتى ساراپتاۋ – وتاندىق, ازاماتتىق بورىشتان, كاسىبي جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋىندايدى. ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك دەموكراتيانىڭ ەلدە ورنىعۋىنا ىقپال ەتەتىن شەشۋشى فاكتور. جاڭا تالاپ كاسىبيلىكتەن, تيىمدىلىكتەن, ادىلدىكتەن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ارەكەتتەردەن تۋىندايدى. پرەزيدەنتتىك تۇعىر, وسى ۇستانىمدا. رۋحى بيىك ازاماتتاردىڭ باعى سونبەگەن, ال رۋحى جوعارى ەل ءوز ەرلەرىن قورعاعان. ازاماتتىق جاڭا دەڭگەيدە ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتەر تۇتاستانىپ شىڭدالادى, قوعام شارتتارىنا ەنۋدىڭ ءوتىمدى تەتىكتەرى ۇسىنىلادى. ويتكەنى, جادىندا قۇندىلىق ساقتاعان, ءوزىن ساباقتاپ باپتاعان.
تاربيەنىڭ ماڭىزدىلىعى – الدىمەن ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى جيناقتاعاندا, حالىقتىڭ وزىق تاجىريبەسىن ىرىكتەگەندە, ادامگەرشىلىكتى جۇرەكتە جاڭعىرتقاندا بىلىنەدى. جاس ۇرپاقتىڭ وسىنداي ىزگى قاسيەتتەرى ءوز بويىنا سىڭىرگەن, ومىرگە دەگەن ءوتىمدى كوزقاراسىنان, ورتاداعى قارىم-قاتىناسقا ساي مىنەز-ق ۇلىقتى قالىپتاستىرۋدان بىلىنەدى. ەڭبەكتەنۋدىڭ كوزگە كورىنبەس, بىراق ويدان شىقپاس تىنىمسىز تۇرلەرى, ءسىرا, مۇنىمەن شەكتەلمەس. قازاق حالقىنىڭ تالىمدىك قازىناسى – تاربيەلى توقتامنىڭ باستاۋىندا, حالىقتىڭ رۋحاني مۇراسىندا. قازاق حالقىنىڭ ءمانى زور وي-تولعانىستارى بەسىك جىرى, ايتىس, تەرمە, ماقال-ماتەلدەردە كوپتەپ كەزدەسەدى. رۋحاني قۇندىلىقتاردى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ادەپتىلىكپەن, سىيلاستىقپەن, ادىلەتتىلىكپەن جەتكىزۋ – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ جۇيەسىن قۇرايدى.
«قازاقستاننىڭ جولى – 2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنداعى: «تولىق وركەنيەتتى ەل بولۋ ءۇشىن الدىمەن ءوز تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى بويىمىزعا ءسىڭىرىپ, سودان كەيىن وزگە دۇنيەنى يگەرۋگە ۇمتىلعانىمىز ءجون» – دەگەن ۇستانىم دۇرىس ايتىلسا دا, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە ءالى دە تولىق ەسكەرىلمەۋدە. ءار سالاداعى كاسىبي ماماننىڭ مىندەتى, ماقساتى, تالاپتارى دەر كەزىندە ءدوپ ەسكەرىلمەسە, رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسپاسا, وندا پاتريوتتىق, ۇلتتىق تاربيەنىڭ قادىرى ارتپايدى. وزىنە سەنەتىندەر وزىق تاجىريبەنى تەز يگەرەدى, ونى ءوز مىندەتىنە وراي وڭ وزگەرىسكە قولدانۋدان تارتىنبايدى. ىنتالىلار ساياسي-مادەني جاڭارۋعا دايىن, وڭ تاجىريبەنى ارتاراپتاندىرۋعا بەيىم.
ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى يگەرۋ – الدىمەن قازاقتىڭ وزىنە عانا ءتان مىنەزدى, ءجۇرىس-تۇرىسىن, سالت-ساناسىن, ۇلتتىق ءداستۇر مەن تاربيە نىساندارىن يگەرۋ, ياعني وتاندىق تاريح پەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تاجىريبەسىن جاقسى ءبىلۋ, ولاردىڭ ۇستانىمدارىن ۇلاعات تۇتۋ. سوندا عانا قازاقتىڭ قادىر-قاسيەتتەرى, دۇنيەتانىمى ونىڭ رۋحاني تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق بولمىسىنىڭ قاينار كوزىنە اينالىپ, ۇرپاق ساناسىن باۋراي تۇسەدى. ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ دۇنيەتانىمى ارقىلى تاريحي دامۋ كەزەڭى مەن ويلاۋ جۇيەسىن زەردەلەيدى. ۇلتتىق دۇنيەتانىم سىرەسىپ قاتىپ-سەمىپ قالعان جالاڭ ۇعىم ەمەس, ول حالىقتىڭ ءومىر سالتىنىڭ باعدارشامى, مادەني زەردەسى. قۇبىلمالى الەمدە ادامداردىڭ ناقتى قوعامدىق قاتىناستا قالىپتاساتىن ويلاۋ جۇيەسى, ويلاۋ سالتىنىڭ رۋحاني جەمىسى, ادەت-عۇرىپتاردىڭ جۇرەكجاردى جەڭىسى ورىستەرىن كەڭەيتكەن سايىن, ەلدىك سانادا بەرىك ورنىققان سايىن, مۇنداي جاسامپازدىق ۇلتتىق دۇنيەتانىمنىڭ قالىپتاسۋىنا, وزگەرۋىنە ايرىقشا ىقپال ەتەتىنى بەيمالىم ەمەس. سوندىقتان, كەمشىلىكتىڭ بولماعانى – زور تابىس, ال كەمشىلىكتى ەلەمەۋ – باردان قالىس ەكەنىن ۇمىتپالىق.
قالىستاردىڭ ويىنا كرەاتيۆتى باستاۋلار, يننوۆاتسيالىق قارقىن جەتىسپەيدى. وندايدا تۇلعالىق ارەكەت پەن تاربيەلىك ءىس توقىرايدى, ادامنىڭ جەكە قاسيەتى مەن شىعارماشىلىق قاسيەتتەرى اراسىنداعى بايلانىس ۇزىلەدى, ادامنىڭ كىسىلىك قاسيەتتەرى عىلىمي دەڭگەيدە كەم تالقىلانادى. جالاڭ ۇراندا – ادامنىڭ رۋحانيلىعى قىسىمعا توسقاۋىل بولا المايدى; رۋحاني جاڭعىرۋ تولىققاندى بولمىستىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ كوزى, سارالانعان سانالى ءتالىمنىڭ اياسى ەكەنىن دايەكتەي, دالەلدەي الماي قالامىز.
قازاقتىڭ دانالىق رۋحى – ونىڭ جاراستى دۇنيەتانىمى, قازاق ءومىرىنىڭ بولمىسىمەن, شارۋاشىلىقتاعى تۇرمىس جاعدايىمەن, ساياسي قىزمەت احۋالىمەن, حالىقتىڭ بويىنا بىتكەن ءتالىم-تاربيەسىمەن, حالقىمىزدىڭ كەرەمەت باي, ءارى تەرەڭ ويلى اسىل تىلىمەن, ۇلى مۇرالارىمەن تىعىز بايلانىستى. ۋاجدىلەر ىسكە ادال, اماناتقا بەرىك, ومىردە مويىماس ادال سەرىك. ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىقتى, مەيىرىمدىلىك پەن قايىرىمدىلىقتى, قاناعات پەن راحىمدى, سانالىلىق پەن ىزدەنىمپازدىقتى, ەڭبەكقورلىق پەن ونەرپازدىقتى بولمىسىمىزدا ارقاۋ ەتە العاندا, جاس-تاردى عىلىم-بىلىمگە, ەڭبەككە, قايرات-جىگەرگە, سۇيىسپەنشىلىككە, ۇلتتىڭ اسىل قاسيەتتەرىن قادىرلەپ-قاستەرلەۋگە ۇيرەتكەندە رۋحىمىزدى اسقاقتاتا الامىز. ۇلى ويشىلدار عيبراتتى سوزدەرىن ۇنەمى جاس ۇرپاقتىڭ ادامگەرشىل, ۇلتتىق قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋعا ارناۋىمەن, جەكە باسىنىڭ ۇلگىسىمەن ۇلاعاتتى بولعان.
رۋحاني جەتىلگەندەر سىرتقى دۇنيەدەگى وزىنە ۇقساس قوعامدىق ولشەمدەردى ىشكى قاجەتتىلىكتەرگە جاراتىپ, ۇلتتىق ءدىل نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىكتەر اشقان. وسىدان دۇنيەتانىمنىڭ نەگىزگى ءمانى تەك دۇنيەنى تانۋ عانا ەمەس, ونىڭ ادامدار اراقاتىناسىنىڭ ادامگەرشىلىك نەگىزدە قۇرىلۋىندا دەگەن تىڭ تۇسىنىك تارالدى. قازىرگى تۇسىنىككە ۇلتتىق سيپات بەرۋ – ۇلت بولاشاعىن ويلاۋدان تۋعان دارالىق. قازاق مادەنيەتىندە, ەلىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاربيەدە ادامي-رۋحاني قۇندىلىقتار الەمىن جۇيەلەۋدىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن جاڭا زاماندا بار بولمىسىمىزبەن ۇعا باستادىق.
ۇلتىنىڭ ۇلىلىعىن بويىنا سىڭىرگەندەر عانا تۇلعالىق قادىرگە جەتتى. ولاردىڭ مادەنيەتى الۋان تۇرلىلىگىمەن تارتىمدى. ۇلتتىق مادەنيەتىن مەڭگەرگەن ادام ادامزات پەن ءتول مادەنيەتتىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن, قازاقتانۋدى جەتىلدىرەدى. بۇل – تاربيەلى بولۋدىڭ, ءتۇزۋ ءجۇرۋدىڭ, ۇسىنىلعان يدەيا مەن قاعيدالاردىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋدىڭ, ءوز تۇسىنىگىن ءدال پايىمداپ, كوزقاراسىن ۇعىندىرا ءبىلۋدىڭ, تىڭداۋشىلارعا جاعىمدى ىقپال ەتە وتىرىپ, ولاردىڭ تالعامىنا وڭ ىقپال ەتۋدىڭ ايعاعى.
ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى – ادامي قۇندىلىقتاردى – ءبىلىمدى, بىلگىرلىكتى, بىرلىكتى, ءبىتىمدى, ەركىندىكتى, ىقپالداستىقتى جاقتاۋدا, جاڭا ۇرپاقتىڭ رۋحاني سەرپىلىسىندە, پاتريوتتىق سەزىمىنىڭ ولشەمدەرىندە, بولاشاعى زور جاڭعىرۋدىڭ الەۋمەتتىك ورىسىندە.
ۇلتتىق قۇندىلىقتaردىڭ ومiردeگi ءرولi aدaم مeن قوعaم اراسىنداعى ۇيلەسىمدى قاتىناستاردا مaزمۇندaلعaن, ادامدىق قۇلشىنىستا – تۇلعالىق كۇشكە, الeۋمeتتiك قارقىنعا, ءمادeني ولشەمگە اينالعان. بۇل ءۇش بىردەي ادامدىق قۇلشىنىستا رۋحاني جاڭعىرۋ – ازاماتتىڭ جاسامپاز ىسىندە, ىلگەرىلەۋدىڭ ۇلگىلەرىندە, ىزگىلىكتى قوعامعا جەتكىزەر امال-ارەكەتتە, ادامنىڭ بويىندا ومىرشەڭ يدەيانى وياتۋدا, يننوۆاتسياعا جول اشۋدا, مۇراگەرلىكتى ۇيىمداسا, ۇجىمداسا يگەرۋدە ومىرشەڭ قولداۋ تاپپاق دەمەكپىز.
جاقان مولدابەكوۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ى. التىنسارين اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى
الماتى
