اتىراۋدا ازعىر دەگەن اۋىلدىق وكرۋگ بار. رەسەيمەن شەكارالاس سول ازعىرعا وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا «وڭتۇستىك سەيسميكالىق ەكسپەديتسياسى» اتوم سىناقتارىنىڭ تەحنيكالىق بازاسى ورنالاستى. ءسويتىپ, قاننەن قاپەرسىز ءتورت ت ۇلىگىن ءوسىرىپ, ءۇرىم-بۇتاعىن ءوربىتىپ وتىرعان اۋىلدا 17 جەراستى اتوم سىناعى جاسالدى. جارىلىس اسەرىنەن كولەمى 1,2 ملن تەكشە مەترگە جەتەتىن قاۋىپتى توعىز جەراستى شۇڭقىرى پايدا بولدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن عانا پوليگون جابىلدى. ال جەرگىلىكتى جۇرت سول كەسەلدىڭ زاردابىن ءالى دە از تارتىپ وتىرعان جوق.
2012-2014 جىلدارى ايماقتىڭ ەكولوگيالىق مارتەبەسىن انىقتاۋ ماقساتىندا پوليگون ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەرگە كەشەندى باقىلاۋ جۇرگىزگەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى «ازعىرداعى جەراستى سۋى تازا, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعى جاقسى» دەگەن قورىتىندى بەرىپتى. قۇجاتقا قاتتالعان ول دەرەكتەرگە ءبىر كۇن اۋرۋ, ءبىر كۇن ساۋ اۋىل حالقى سەنبەيدى. جارىلىستان كوز اشپاعان دالانى مەكەندەگەن ەل گەوەكولوگيالىق جاعدايدىڭ الدەقايدا كۇردەلى ەكەنىن جاقسى بىلەدى. مۇنى سول كەزدە ازعىر عىلىمي-وندىرىستىك راديولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ مالىمەتى دە انىق كورسەتكەن. ەل ءىشىپ وتىرعان سۋدا سترونتسي, باري, مارگانەتس, تەمىردىڭ شەكتى مولشەردەن الدەقايدا كوپ ەكەنى انىقتالىپ ەدى. يادرولىق جارىلىس بولعان 11 الاڭنىڭ قورشاۋلارى قۇلاپ, مالعا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانى بولەك اڭگىمە...
تاپسىرما نەگە ورىندالمادى؟
ودان بەرى ون جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. 2008 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ەلباسىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنا ساپارى كەزىندە «ازعىر» جانە «كاپۋستين يار» پوليگوندارىنىڭ زارداپتارى تۋرالى ماسەلە قارالدى. ارنايى جوسپار دا جاسالىپ ەدى. جوسپاردىڭ 7-تارماعىندا «ازعىر» مەن «كاپۋستين يار» پوليگوندارىنىڭ اسەرىنەن زارداپ شەككەن حالىقتى ساۋىقتىرۋ جانە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق سالاارالىق باعدارلاما دايىنداۋ تاپسىرىلعان. سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى 2009 جىلدىڭ 5 اقپانىندا اتالعان سىناق پوليگوندارىنىڭ اسەرىنەن زارداپ شەككەن حالىققا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن باعدارلاما دايىنداۋ بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى وكىمگە قول قويادى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى باستاعان قۇرامىندا 18 ادام بار جۇمىس توبى قۇرىلدى. ولارعا باعدارلاما دايىنداۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى ءبىر اي مەرزىمدە ازىرلەپ, ۇكىمەتكە ەنگىزۋ تاپسىرىلعان. «وكىنىشكە قاراي, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ وكىمى سول كۇيى ورىندالماي قالدى», دەيدى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ. قىزمەتىنە كىرىسكەنىنەن باستاپ سەناتور ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارىنا, ۇكىمەت كەڭسەسىنە حات جولداپ, اقپارات سۇراعان. 2009 جىلدىڭ 23 شىلدەسىندە ۇكىمەت كەڭسەسىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ع.ءابدىراحىموۆتىڭ توراعالىعىمەن وسى ماسەلە قارالدى. حاتتامالىق شەشىمگە سايكەس «2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان ەكولوگياسى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى جازىلعانىمەن, بۇل شەشىمنەن دە ەشتەڭە شىقپادى.
2010 جىلى سەناتوردىڭ ارالاسۋىمەن عانا قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن جۇمىس توبى قۇرىلدى. «جاسىل دامۋ» سالالىق باعدارلاماسى بەكىتىلدى. باعدارلامادا 2011 جىلدىڭ 11 اقپانىندا «كاپۋستين يار» جانە «ازعىر» پوليگوندارىنىڭ اۋماقتارىن توتەنشە ەكولوگيالىق جاعداي نەمەسە ەكولوگيالىق اپات ايماعى ەتىپ ايقىنداۋ تۋرالى ءىس-شارالار وتكىزۋ بويىنشا ۇكىمەتكە ۇسىنىس ەنگىزۋ جوسپارلانعان. 2011 جىلعى 15 شىلدەدە پوليگون اسەرىنەن زارداپ شەككەن تۇرعىنداردى ساۋىقتىرۋ جانە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ بويىنشا ۇكىمەتكە ۇسىنىس دايىنداۋ تاپسىرىلعان بولاتىن. سول جىلى ءبىر توپ مينيسترلىك وكىلدەرى سەناتورمەن بىرگە ازعىر وڭىرىنە كەلىپ, حالىقتىڭ جاعدايىمەن تانىستى. سول جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 2013 جىلدان باستاپ ازعىر وڭىرىندەگى ءبىرىنشى توپ مۇگەدەكتەرىنە 2 اەك, ەكىنشى توپ مۇگەدەكتەرىنە 1,5 اەك, ءۇشىنشى توپ مۇگەدەكتەرىنە 1 اەك, 18 جاسقا دەيىنگى مۇگەدەكتەرگە 2 اەك مولشەرىندە اي سايىن الەۋمەتتىك كومەك تاعايىندالدى. الىستاعى اۋىل ءۇشىن ول دا بولسا ءبىراز قولداۋ بولىپ, ەل-جۇرت ءبىر قۋانىپ قالعان. بيىلعى العاشقى جارتىجىلدىقتا ازعىر وڭىرىندەگى 244 مۇگەدەككە 4 ملن 478 100 تەڭگە كولەمىندە الەۋمەتتىك كومەك تولەندى.
شالعايدا ورنالاسقان ءوڭىردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق تۇرەر ادام بولسا, ماسەلە كوپ. 2013 جىلى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ «پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنا 2008 جىلعى 22-23 قىركۇيەكتەگى ساپارى بارىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ 7-تارماعىن ورىنداۋ بويىنشا جول كارتاسىن» بەكىتتى. ول قۇجاتتا پوليگون ايماعىنا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ, مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتكىزۋ سىندى 25 ماڭىزدى ءىس-شارا قاراستىرىلعان. ورىندالۋ مەرزىمى 2017 جىلدىڭ 15 قاڭتارى دەپ كورسەتىلىپتى. ول كۇن دە ءوتتى. نە وزگەردى؟ سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ ازعىر وڭىرىنە ساپارى بارىسىندا وسى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋداردى. وزىمەن بىرگە اتالعان «جول كارتاسىنا» جاۋاپتى جەتى مينيسترلىكتىڭ تورتەۋىنىڭ وكىلىن جانە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەن قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ اكىمىن ازعىرعا بىرگە اپاردى. ورتالىق مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگانداردىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسكەن اۋىل حالقى بىرقاتار پروبلەمالاردى ورتاعا سالدى. ەندى سوعان توقتالايىق.
شەكارادان ءوتۋ مۇڭ
تالاي مىنبەردە ايتىلىپ, تالاي ماجىلىستە تالقىلانعان ءبىر ماسەلە ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. ول بالقۇدىق-قارابايلى شەكارا بەكەتىنە بايلانىستى. وبلىس ورتالىعىنان – 600, اۋدان ورتالىعىنان 300 كم الىستاعى بالقۇدىقتىڭ حالقىنا كەرەك-جاراعىن الىستان اربالاماي-اق, 60 شاقىرىمدا عانا تۇرعان رەسەيدىڭ قارابايلى اۋدانىنان العان ءتيىمدى. الايدا, كوز ۇشىندا تۇرعان شەكارادان ءوتۋ وڭاي بولماي وتىر. ازعىرلىقتار قارابايلىعا بارۋ ءۇشىن الدىمەن اۋدان ورتالىعىنا, ودان ءارى كوتياەۆكا شەكارا بەكەتى ارقىلى استراحانعا اسۋعا ءماجبۇر. قازىرگى ەرەجە بويىنشا بالقۇدىق-قارابايلى وتكىزۋ بولىمشەسىنەن وتكىسى كەلگەن ادام اتالعان اۋىلدىڭ عانا تۇرعىنى بولۋى كەرەك جانە قارابايلىدان ءارى قاراي رەسەيدىڭ باسقا قالالارىنا شىعا المايدى. ءۇش كۇننەن ارتىق كورشىنىڭ جەرىندە بولسا, زاڭ بۇزدى دەپ جاۋاپقا تارتىلاتىنى تاعى بار. تاماعى مەن كيىمىن قارابايلىدان تاسيتىن حالىقتى شەكارادان 35 كەلىدەن ارتىق جۇك الىپ جۇرۋگە بولمايتىنى تاعى قينايدى. سوندىقتان دا ازعىر ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى شەكارانى كەسىپ ءوتۋ ورنىنىڭ مارتەبەسى وزگەرۋىن كۇتىپ وتىر. وسى باعىتتا سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆتىڭ ءبىراز جۇمىس اتقارعانىن ايتا كەتۋ قاجەت. وتكەن جىلى ماسكەۋدە بولعان ەكى ەل اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا وتىرىسىندا كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جايى قارالدى. ونىڭ ىشىندە بالقۇدىق-قارابايلى باعىتىندا ەكى جاقتى اۆتوكولىك بولىمشەسىن اشۋ ماسەلەسى دە بار. «بيىلعى ماجىلىستە دە ءسوز بولعانىمەن, كوميسسيانىڭ شەشىمى ءبىزدىڭ قولايىمىزعا كەلمەي وتىر, – دەيدى ۇقك شەكارا قىزمەتi شەكارالىق باقىلاۋ وڭiرلiك باسقارماسىنىڭ باستىعى دانيار مالچۋباەۆ. – رەسەيدىڭ كولىك مينيسترلىگى بۇل ۇسىنىسقا قولداۋ كورسەتتى, بىراق فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى قارسىلىق تانىتتى. شەكارادان وتۋشىلەر سانى از, سول سەبەپتى ونىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق, دەپ وتىر كورشىلەرىمىز». جاقىندا اتىراۋدا پارلامەنت سەناتى مەن رف فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا دا وسى ماسەلە قارالدى. ەندى الدا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, رەسەي ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قاتىساتىن ۇكىمەتارالىق كوميسسيا وتىرىسى بار. ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن شەكارالىق ايماقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى جونىندەگى كەزدەسۋدەن دە ازعىرلىقتار ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر. ازعىرداعى جيىنعا قاتىسقان ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى كولىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سامات عيلىموۆ تا بۇل ۇسىنىس جۇزەگە اسسا, حالىقتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەر ەدى دەگەن ويدا.
«نەگە بىزدەر ۋ ىشەمىز سۋاتتان؟»
ازعىرلىقتار قوياندى توپتىق سۋ قۇبىرى ارقىلى بەرىلەتىن جەر استى سۋىن تۇتىنادى. بۇعان قول جەتكىزۋ دە ۇزاق حيكايا بولدى. 2012 جىلدىڭ ساۋىرىندە ازعىردا بولىپ, ماسەلەنىڭ شىنىمەن قيىن ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى يسلام ابىشەۆ سەناتوردىڭ ۇسىنىمەن بۇل جولى تاعى دا اۋىلعا كەلدى. «قوياندى توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى ءبىراز ىزگە تۇسكەنىمەن, كۇرمەۋلى تۇستار ءالى دە بار», – دەيدى يسلام ابىشەۆ. – مىسالى, ءبىر شاقىرىمنىڭ ۇستىندەگى ەلەكتر باعانالارى رەسەي جەرىندە قالىپ قويعان. ول جەرلەردەگى ەلەكتر جەلىسىندە اقاۋ بولعان كەزدە قيىندىقتار تۋىندايدى. سۋعا قاتىستى پروبلەمالار جىل سوڭىنا دەيىن شەشىمىن تابادى. قۇرمانعازى بولىمشەسىنە ءبىراز تەحنيكالار قاجەت ەكەن. ۇشتاعان مەن اسان اۋىلدارىنا سۋ تارتۋعا اۋدان اكىمدىگى قاجەتتى قۇجاتتار دايىنداسا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرۋعا جۇمىستانامىز».
اۋىل حالقى سوڭعى كەزدەرى سۋدىڭ ءدامى مەن ءتۇسىنىڭ بۇزىلىپ كەتكەنىنە الاڭدايتىندارىن ايتادى. بالقۇدىق اۋىلىندا تۇراتىن ساعىنعالي ساقيبيدەنوۆ ازعىردىڭ گەوەكولوگيالىق جاعدايىنا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىلسە, سۋ مەن توپىراق, اۋانىڭ تازالىعىنا كوڭىل بولىنسە دەيدى. قانشا دەگەنمەن, بۇل ايماقتا 17 جەراستى جارىلىسى بولعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك... ءبىر جاقسى جاڭالىق – جىل سوڭىنا دەيىن ازعىر وڭىرىنە تابيعي گاز بەرىلەدى. ءسويتىپ, قىستا قي جاعىپ, تەزەكپەن ءۇي جىلىتاتىن اۋىل ءبىر ازاپتان قۇتىلادى.
ازعىرداعى جيىنعا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى زۇلفىقار جولداسوۆ, ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى تىلەۋعازى بەسپالينوۆتار دا قاتىستى.
ءتۇيىن
قازاق جەرىنىڭ ءبىر بۇرىشىنداعى ازعىر وڭىرىندە 7 مىڭعا جۋىق حالىق تۇرادى. «بۇگىنگە دەيىن 73 وتباسى كوشىپ كەتتى. جىلىنا كەم دەگەندە 10-15 ءۇي قاڭىراپ بوس قالادى, – دەيدى اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى مانسۋر قۋانشاليەۆ. – جول شالعاي, جاعداي قيىن بولسا دا, اتاكۇلدىگىنەن الىستاعىسى كەلمەيتىن اعايىننىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا كوڭىل بولىنسە دەيمىز».
ءيا, كورشى ەلمەن بارىس-كەلىس جولعا قويىلىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى شەشىم تاپسا, ازعىرلىقتاردىڭ ەل اۋا كوشۋگە ق ۇلىقتارى دا جوق. ولار ءۇشىن اتا-بابالارىنىڭ قانى تامعان جەر قاسيەتتى. XXI عاسىردا, وركەنيەتتەن الىستاۋ قونىستا وتىرعان ەلدىڭ ەرلىگىنە ءبىز دە لايىقتى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس شىعارمىز. اۋىلدى توزدىرىپ, شەكارانى جالاڭاش تاستاۋ جاقسىلىق ەمەس...
باقىتگۇل باباش,
«ەگەمەن قازاقستان»
اتىراۋ
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەركىن بوزجىگىتوۆ
