ساق مادەنيەتى دەگەندە ءبىزدىڭ ەسىمىزگە قازىرگى قازاق جەرىنىڭ التايى مەن جەتىسۋى تۇسەدى. ءا.اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل – تۋىستاس ساق مادەنيەتىنىڭ كەڭ جايىلعان, تايپاارالىق بايلانىستار بەرىك ورناعان «تاۋلار بەلدەۋى». جالپى, ساق مادەنيەتى, مۇراسى, ءتىپتى «التىن ادامنىڭ» اشىلۋ تاريحى دا تولىق زەرتتەلىپ ءبىتتى دەپ ايتا المايمىز. كەرىسىنشە, جىل وتكەن سايىن ولار جاڭا عىلىمي دەرەكتەرمەن تولىعا تۇسۋدە. التايدان قارا تەڭىزگە, جەتىسۋدان ارقاعا دەيىنگى ارالىقتى مەكەن ەتكەن ساق-سكيفتەر بۇگىنگى ۇرپاققا اسا باي مۇرا قالدىردى. سولاردىڭ ءبىرى التاي تاۋىنداعى پازىرىق قورىمىنىڭ بەسىنشى قورعانىنان شىققان كىلەم 1949 جىلى عالىم-ارحەولوگ س.رۋدەنكونىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلدى. ولشەمى 4,5ح6,5 مەتر بولاتىن كىلەم قالىڭدىعى 3 مم قۇرايتىن, ورتاشا دەڭگەيدە باسىلعان اق كيىزدەن جاسالعان. ول تۇرعىن ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا ىلىنگەن ساندىك بۇيىم بولعان كورىنەدى. كوسەم قايتىس بولعان سوڭ كىلەمدى جەرلەۋ سالتاناتىنا پايدالانىپ, اربا مەن ءتورت بىردەي جىلقىنىڭ ۇستىنە جاپقان. ال, زەرتتەۋشى م.گريازنوۆتىڭ پايىمىنشا, كىلەم كوسەمدى جەرلەگەنشە جاتقىزعان عۇرىپتىق شاتىردىڭ ءبىر بولىگى بولۋى ىقتيمال.
«ەسىك» قورىق-مۋزەيىنىڭ ارحەولوگتارى دا سوڭعى جىلدارى جەتىسۋ جەرىندە ءبىرشاما جاڭا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, جاڭا ولجالارعا كەز بولدى. سولاردىڭ ءبىر پاراسى – «ورنەك قورىمدارى» ولجالارى كورمە قوناقتارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلادى.
كورمەگە كەلۋشىلەر تاريح تەرەڭىنە بويلاپ قانا قويماي, وتكەننىڭ مۇراسىنان بۇگىنگى وزدەرىنىڭ دە تۇرمىس-تىرشىلىگىن كورە الادى.
