– مينامي سان, عالامتورداعى پاراقشاڭىزدى العاش كورگەندە, ءسىزدى قازاق دەپ ويلاعانىم راس. ءتىپتى قازاق ونەرپازىنىڭ باس كيىمىنىڭ ويۋ-ورنەگىن دە سۋرەتتەپ جازادى ەكەنسىز. كۇنشىعىس ەلىندە, ساكۋرا ساياسىندا وسكەن قىزدىڭ دومبىرا سازىنا ەلتۋىنە نە سەبەپ بولدى؟
– ءيا, قازاقتىڭ ونەرىنە قاتتى قىزىعامىن. قازاقستاندى كورمەسەم دە, قازاق ءتىلىن جاقسى بىلمەسەم دە, كۇن سايىن كوشپەندىلەر مادەنيەتى تۋرالى اقپاراتپەن ويانىپ, دالا حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءان-كۇيىن تىڭداپ بارىپ, ءتاتتى ۇيقىعا كەتەمىن. ەشكىم مەنى «سەن قازاقتى ءسۇي!» دەپ ۇگىتتەگەن ەمەس. قازاق ونەرىنە تابىنۋ جۇرەك قالاۋىمنان تۋعان.
قازاقتىڭ ونەر الەمىنە دەگەن قۇشتارلىعىم ستۋدەنت كەزدە, 2005 جىلى باستالعان. تەلەديداردان جىبەك جولى تۋرالى دەرەكتى فيلم كورسەتىلىپ جاتتى. سونىڭ ىشىندە قىتايداعى شىنجاڭ ولكەسىن مەكەندەيتىن كوشپەندىلەر ءومىرى ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. اينالاسى تۇنعان سۇلۋلىق, جازيرالى كەڭ دالا, جاسىل القاپ. موڭعولدىڭ ۇيىنە ۇقساس كيىز ۇيدە توپ كىسى وتىر. بۇلار موڭعول ەمەس, قازاق ەكەنىن جۇرگىزۋشى حابارلادى. مەن ومىرىمدە العاش رەت عاجايىپ مادەنيەتتىڭ يەسى قازاق دەگەن ۇلتتىڭ بار ەكەنىن ءبىلدىم.
– سوندا ءبىر-اق ءبىلدىم دەيسىز عوي...
– جىبەك جولى تۋرالى فيلمىنەن كيىز ۇيدەگى قازاقتاردى كورگەندە «جاپوننان اۋمايدى ەكەن-اۋ» دەپ ويلادىم. جانە ءبىر بايقاعانىم, قازاقتىڭ قىزدارى دا, جىگىتتەرى دە شەتىنەن سۇلۋ. ەرەكشە اسەر ەتكەن ەكىنشى كورىنىس, تەك جاستار عانا ەمەس, قاريالارعا دەيىن ات قۇلاعىندا ەركىن وينايدى. قازاقتىڭ ەر-توقىمىنان باستاپ, ات ابزەلدەرى تۇگەل كۇمىسپەن زەرلەنگەن, ەرەكشە كوركەم. ۇشىنشىدەن, دەرەكتى فيلمدەگى قوس ىشەكتى دومبىرادان توگىلگەن عاجايىپ كۇي مەنى باۋراپ الدى. وسى اسپاپتىڭ جانعا جاعىمدى ءۇنىن تىڭداي بەرگىم كەلەدى. قازاقتى جاقسى كورۋگە ىقپال ەتكەن تاعى ءبىر كورىنىس, ول قىزدىڭ سالتاناتى جاراسقان ۇكىلى ساۋكەلەسى ەدى.
– ال قازاقتىڭ مۋزىكا الەمىنە دەگەن قۇشتارلىققا نە تۇرتكى بولدى؟
– ەكىنشى كۋرستا ۇيدە ەرىگىپ, عالامتوردان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىن شارلاپ وتىرعانمىن. كەنەت بۇرىن تەلەديداردان كورگەن دومبىرا ەسىمە ءتۇسىپ, اسپاپتىڭ سۋرەتىن ىزدەۋگە كوشتىم. ىزدەۋ جەلىسىنە «dombra» دەپ جازىپ ەدىم, ءبىر توپ سۋرەت شىعا كەلدى. ودان سوڭ مۋزىكا جازىلعان جەلىگە اۋىستىم. ءارى قاراي دومبىرا ءۇنىن بارىنشا شىعارىپ, بەرىلە تىڭدادىم. قيالىم كوككە سامعاپ, كوكىرەگىمدى ءبىر ساعىنىش سەزىم كەرنەدى. دومبىرانىڭ عاجاپ ءۇنىن ەلتي تىڭداعان مەن كوز جاسىما ەرىك بەردىم. ەگەر بۇعان دەيىن ءومىرىم سۇرعىلت, ءمانسىز بولسا, دومبىرا ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىمدى وياتتى. سول ساتتە مەن بۇل دۇنيەدە تىرشىلىك كەشۋدىڭ باقىت ەكەنىن ۇقتىم. سودان باستاپ كۇن سايىن قازاق مادەنيەتىنە, ءداستۇرلى ۇلتتىق مۋزىكاسىنا قاتىستى دۇنيەلەردى عالامتوردان ىزدەپ, كۇن سايىن تاماشالايتىن بولدىم.
– ماماندىعىڭىز ونەرمەن بايلانىستى ما؟ ءوزىڭىز قانداي مۋزىكالىق اسپاپتا وينايسىز؟
– ۋنيۆەرسيتەتتە اعىلشىن ءتىلى بويىنشا ماماندىق الىپ شىقتىم. كىشكەنتاي كەزىمدە ەلەكتروندى پيانينودا ويناۋدى ۇيرەندىم. كلاسسيكالىق دارەجەگە جەتپەسەم دە, الەم حالىقتارىنىڭ ءتۇرلى اۋەندەرىن, زاماناۋي تۋىندىلاردى ەركىن مەڭگەردىم. پيانينو جان قالاۋىم ەمەس ەدى, سوندىقتان جوعارى دەڭگەيدە ءبىلىم العانىم جوق. بىراق بۇل اسپاپ الەم حالىقتارىنىڭ سان الۋان سازىن تىڭداپ, مۋزىكانى تۇسىنۋگە دەگەن تۇيسىگىمدى وياتتى.
– قازاقتىڭ ءداستۇرلى اندەرى مەن كۇيلەرىن جاپونياعا ناسيحاتتاپ جۇرگەن ءانشى تاكاحاشي ناوكيدى بىلەتىن شىعارسىز؟
– تاكاحاشي سانمەن 2008 جىلدان بەرى ارالاسامىن. ونى العاش رەت عالامتوردان كورىپ, «نەتكەن مىقتى جاپون» دەپ ويلادىم. سودان عالامتور ارقىلى حات جازىسىپ, دوستاسىپ كەتتىك. تاكاحاشي سانعا جولىعىپ, دومبىرا تارتۋدى ۇيرەندىم, بىراق ءارى قاراي كۇي شەرتۋ دارىستەرىنە قاتىسا المادىم. ويتكەنى, ەكەۋمىزدىڭ ءۇيىمىزدىڭ اراسى الشاق. مەنىڭ ۇيىمدە, توردە ءبىر دومبىرا تۇر. ونى جەكە ءومىرىمنىڭ بولشەگى دەپ بىلەمىن. بولاشاقتا قازاق كۇيلەرىن جاقسىلاپ مەڭگەرىپ السام دەگەن نيەتىم بار.
– مۋزىكادان حاباردار ەكەندىگىڭىز قازاقتىڭ ءانشى-كۇيشىلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى جازعاندارىڭىزدان-اق كورىنىپ تۇر عوي. سىزگە قاي ونەر ادامىنىڭ شىعارماشىلىعى كوبىرەك ۇنايدى؟
– نۇرعيسا تىلەنديەۆ. ۇلى كومپوزيتور عاجايىپ كۇيلەردەن بولەك, قانشاما سىرلى سازدى اندەر جازدى دەسەڭىزشى! كومپوزيتوردىڭ فيلم, پەسالارعا, وركەسترگە ارنالعان مۋزىكالىق شىعارمالارى دا تىڭداۋشى جانىنا ايرىقشا اسەر ەتەدى. نۇرعيسا تىلەنديەۆ تۋىندىلارىنىڭ قايسىسىن تىڭداساڭىز دا درامالىق پافوس, جانعا جاعىمدى اۋەزىمەن ادامدى ەلتىتەتىن, عاجايىپ الەمگە بويلاتاتىن كۇشكە يە, تىڭداعان سايىن كەرەمەت اسەرگە بولەنەسىز. تىلەنديەۆ الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلى تۇلعا.
نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «القيسسا», «اتا تولعاۋى», «اققۋ», «سارجايلاۋ», «قۇستار ءانى» سياقتى تۋىندىلارى جادىمدا جاتتالىپ قالدى. «قۇستار ءانىن» 1983 جىلى جاپوننىڭ اتاقتى ءانشىسى يتسۋكي حيروشي جاپون تىلىندە ورىنداعان. كومپوزيتوردىڭ «اقساق قۇلان» اڭىزىنىڭ جەلىسىمەن جاسالعان فيلمگە جازعان مۋزىكاسى عاجاپ قوي! دۇنيەجۇزى كومپوزيتورلارىنىڭ ىشىندە نۇرعيسا تىلەنديەۆتى بارىنەن بيىك قويامىن.
– عالامتورداعى قازاق مادەنيەتى, ونەرپازدارى جايلى تۇشىمدى پىكىرلەرىڭىزدى وقىپ ءجۇرمىز. كوشپەندىلەردىڭ مادەنيەت الەمى تۋرالى ايتقاندا كوسىلە سويلەيتىن ساناۋلى جاپوننىڭ ءبىرى ءسىزسىز. ال قازاقتىڭ ۇلتتىق مىنەزى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– مەن ەلىمىزدەگى وتەتىن قازاق ءداستۇرلى ونەرىنە قاتىستى ءىس-شارالارعا ۇزبەي قاتىسامىن. جاپونياداعى قازاق مۋزىكاسىنىڭ كونتسەرتتەرى مەن كورمەلەرىنە اتا-انامدى دا ءتىپتى دوستارىمدى دا ەرتىپ بارامىن.
جاپونياعا كەلگەن قازاقتارمەن كەزدەسۋ مۇمكىندىگى تۋسا جىبەرىپ الماۋعا تىرىسامىن. قازاقتارمەن تىلدەسە كەلە ۇققانىم, ولار كوپشىل, العاش كەزدەسكەندە-اق ىشىندەگىسىن جاسىرماي ايتاتىن اقكوڭىل. تاعى ءبىر ۇققانىم, ساعاتپەن مەجەلەۋ, ۋاقىتپەن مولشەرلەۋ دەگەن قازاققا جات. كەزدەسۋگە كەشىگىپ بارساڭ دا رەنجىمەيدى. الدىن الا بەلگىلەنگەن قاتاڭ جوسپارمەن جۇرگەندى ۇناتپايدى. ويتكەنى, قازاق دەگەن شەكتەۋلى شەڭبەر, تار ايانى قالامايتىن, ەركىندىك سۇيگىش ەل. مەنىڭشە, قازاقتار ساۋداعا اسا ەپتى ەمەس, ويلى, سابىرلى كەلەدى. قازاق ءۇشىن ساۋدا جاساپ, پايدا تاپقاننان گورى ساتىپ الۋشىمەن جاقىنىراق تانىسىپ, دوستاسقان ارتىق. بۇل قازاقتى جاپوننان ەرەكشەلەپ تۇرعان باستى قاسيەت دەسەك بولعانداي. قازاقتار دوستىققا ادال, مەن بۇنى اركەز بايقاپ جۇرەمىن. ماعان قازاقتىڭ بويىندا جاپوندا جوق دانالىق جاسىرىنىپ جاتقانداي كورىنەدى...
– سۋرەتتەرىڭىزدە اتپەن تۇسكەن ساتتەر كوپ ەكەن...
– ءيا, جىلقى دەگەن ءمۇسىنى سۇلۋ جاراتىلىس قوي. ءوزىم اتقا مىنگەندى دە, جال-جايا جەگەندى دە جاقسى كورەمىن. قازاق جاپوننان گورى تۇلپارعا ءبىرتابان جاقىن حالىق. وسى تۇرعىدان سىزدەرگە قاتتى قىزىعامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
شارافات جىلقىباەۆا
