ەڭ اۋەلى اقجار اۋىلىنىڭ قاق ورتاسىندا ۇلى ابايدىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ سالتاناتتى ءوتتى. سالتاناتتى راسىمگە اۋدانعا ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتتارمەن قاتار ۇلىلار مەكەنى - اباي ەلىنەن ارنايى كەلگەن قوناقتار اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلدار ورازالين مەن قالامگەر اسەت مىرزاقاسىم قاتىستى.
«الاشتىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ اقىنىنا اينالعان اباي ەسكەرتكىشى پاريجدە بار, ماسكەۋدە بار, بەيجىڭدە بار. جالپى, ۇلى اقىنعا ەلىمىزدىڭ قاي قالاسىنا, قاي اۋدانىنا, قاي اۋىلىنا ەسكەرتكىش قويساق تا ارتىقتىق ەتپەيدى. ويتكەنى, اباي – بارشا قازاقتىڭ ابايى», - دەدى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اكىمى دىلدابەك ورازباەۆ ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا.
بيىكتىگى تۇعىرىمەن قوسا العاندا 7 مەتردى قۇرايتىن ەسكەرتكىشتىڭ اۆتورى – تارباعاتايدىڭ تۋماسى, ەسىمى ەلگە بەلگىلى سۋرەتشى الىبەك شوقانوۆ. «بۇل – مەنىڭ تارباعاتاي اۋدانىنداعى ەكىنشى ابايىم. بىلتىر اقسۋات اۋىلىندا ھاكىمنىڭ ءمۇسىنى قويىلعان بولاتىن. ەسكەرتكىشتى سومداۋعا ەكى اي ۋاقىت جۇمسادىم. ارينە, وڭاي بولدى دەپ ايتا المايمىن. ۇلى اقىنعا بۇعان دەيىن قويىلعان ەسكەرتكىشتەردىڭ بارلىعىن مۇقيات قاراپ شىقتىم. دانىشپاننىڭ ويلى كەيىپتەگى بەينەسىن كورسەتۋگە تىرىستىم. جۇرەك تۇسىندا – وڭ قولى, سول قولىندا – كىتابى. سوندىقتان بۇل جەرگە كەلگەن ادام اقىننىڭ ولەڭدەرىن, قارا سوزدەرىن ەسكە الىپ, تۇلعا رۋحىنا باس يەدى دەپ ويلايمىن», - دەيدى ول.
بۇل كۇنى اقجار اۋىلىنداعى «بالاۋسا بالعىن» بالاباقشاسى اۋماعىندا ەكى بىردەي جىلىجاي كەشەنى سالتاناتتى تۇردە ىسكە قوسىلدى. قوس جىلىجاي بۇگىندە 200-دەن استام بالعىن تاربيەلەنىپ جاتقان تاربيە وشاعىنداعى بوبەكتەردى عانا ەمەس, ەلدى مەكەن تۇرعىندارىن ارزان باعاداعى قيار جانە قىزاناق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار بالاباقشا جانىنان ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرەتىن ارنايى ورتالىق پەن گۇل ساتاتىن دۇكەن اشىلىپتى. بۇل دۇكەن قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل جۇرتشىلىعىن عانا ەمەس, بۇكىل تارباعاتاي ءوڭىرىن گۇلمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان كورىنەدى. ساتىلىمعا شىعارىلاتىن گۇلدەردىڭ بارلىعى وسى جەردە وسىرىلەدى ەكەن.
وسىندا 35 جىلدان بەرى تالماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى الماگۇل قۇسايىنوۆا جىل ون ەكى اي جۇمىس ىستەيتىن جىلىجايدا جىلىنا 7-8 مارتە ءونىم الىناتىنىن, تاربيە ورنى اۋماعىندا تىگىن تسەحى دا بار ەكەنىن, الداعى ۋاقىتتا مۇندا اۋدان اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن قۇس فابريكاسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن ايتتى. «قۇدايعا شۇكىر, سوڭعى جىلدارى اۋدانىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. بارقىتبەل باۋرايىندا ەلباسىنىڭ «بالاپان» باعدارلاماسى 100 پايىزعا ورىندالىپ جاتىر دەۋگە بولادى. بارلىق اۋىلدا بالاباقشا جۇمىس ىستەيدى», - دەيدى بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى.
سونىمەن قاتار اقجاردا بەلگىلى جۋرناليست, قالامگەر, ۇزاق جىلدار وبلىستىق «رۋدنىي التاي» گازەتىندە قىزمەت اتقارعان شاكەرحان ازمۇحانبەتوۆتىڭ «ۇكىلى نايزا ۇستاعان ءۇش بايجىگىت» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. «التاي-تارباعاتاي – قاسيەت قونىپ, قۇت دارىعان ءوڭىر. بۇل ايماق ءوزىنىڭ ەل ومىرىندەگى رۋحاني ءرولىن ەشۋاقىتتا تومەندەتكەن ەمەس. تارباعاتاي – جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە ەل مەن جەرگە قالقان بولعان ولكە. وسىنداي تاريحتى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋ, تاسقا باستىرۋ – وتە جاۋاپتى ءىس. بۇل ەڭبەكتى تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ عىلىمي ەنتسيكلوپەدياسى دەۋگە دە بولادى», - دەدى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىندە ءسوز العان بەلگىلى ساياساتتانۋشى, وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى ەرلان سايىروۆ.
شارا سوڭىندا اۋدان اكىمى د.ورازباەۆ كىتاپ اۆتورىنا «تارباعاتاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى.
ء دال وسى كۇنى ماڭىراق اۋىلىندا دا بىرقاتار يگى شارالار ءوتتى. شارانىڭ ەڭ ۇلكەنى - قاراكەرەي قابانبايدىڭ نەمەرە ءىنىسى, ءارى ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعان, جەتىسۋ, تارباعاتاي, التاي ولكەلەرىن جوڭعارلاردان ازات ەتۋ جورىقتارىندا ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن داۋلەتباي باتىر مەن ءباھادۇردىڭ ۇرپاعى, اقىن ءارىمجان جانۇزاق ۇلىنا ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ قويىلۋى. «تۋعان جەرگە - تاعزىم» اكتسياسى اياسىندا بوي كوتەرگەن قوس ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا اۋداننىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ەلگە سىيلى اقساقالدار قاتىستى. «بۇگىن ماڭىراق اۋىلىندا ۇلكەن قۋانىش. اقىن بابالارىمىزعا, باتىر بابالارىمىزعا ەسكەرتكىش قويىلىپ جاتىر. بۇل - كەلەر ۇرپاققا قاجەت دۇنيە. ۇلتقا كەرەك ۇلاعاتتى ءىس. ەسكەرتكىش قويىپ, ەڭسە كوتەرىپ وتىرعانىمىز - ەلدىكتىڭ, ەگەمەندىكتىڭ ارقاسى», - دەدى ءبىرى قارۋىمەن, ءبىرى قالامىمەن ەلگە قامقور بولعان تۇلعالاردىڭ ءمۇسىنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقان تارباعاتاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىنىڭ ەكى مارتە يەگەرى باعداۋلەت قايسانوۆ اقساقال.
بۇدان كەيىن بەرەكە-بىرلىگى جاراسقان ماڭىراق اۋىلىندا جەكە مەنشىك-مەملەكەتتىك ارىپتەستىك اياسىندا بوي كوتەرگەن 100 ورىندىق بالاباقشانىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. تاربيە وشاعىن سالۋعا 20 ميلليون تەڭگە قارجىسىن جۇمساعان وسى اۋىلدىڭ تۋماسى قايرات راقىشەۆ بالاباقشا اۋەلدە 30 ورىندىق بولعانىن, كەيىننەن كەڭەيتۋگە شەشىم قابىلداعانىن, قازىر بۇل جەردە 20 ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلعانىن ايتتى.
قازىرگى ۋاقىتتا تارباعاتاي اۋدانىنىڭ 55 اۋىلىنىڭ بارلىعىندا بالاباقشا بار. مەكتەپتەردىڭ جانىندا 20-دان استام شاعىن ورتالىق جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. اۋدان اكىمى دىلدابەك ورازباەۆ كەلەشەكتە مەملەكەتتىك «بالاپان» باعدارلاماسى اياسىندا اۋدانداعى شاعىن ورتالىقتاردى ازايتىپ, مەكتەپتەر جانىنداعى جىلىجايلار سانىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن جەتكىزدى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋداندا 15 جىلىجاي بولسا, كەلەر جىلى مەكتەپتەر جانىنان تاعى دا 4-5 جىلىجاي اشۋ جوسپارلانعان. جىلىجاي بىرىنشىدەن, بالالار مەن وقۋشىلاردى قىسى-جازى كوكونىسپەن تەگىن قامتاماسىز ەتسە, ەكىنشىدەن, مەكتەپتىڭ ءوزى دە تابىس تابادى. تاپقان قاراجات مەكتەپتىڭ قاجەتىنە جۇمسالادى.
«بۇگىن وزدەرىڭىز كوردىڭىزدەر, بۇرىن اۋدان ورتالىعى بولعان اقجار وڭىرىندە ءبىر ەمەس, ءۇش بىردەي ەسكەرتكىش, ەكى جىلىجاي, ءبىر بالاباقشا اشىلدى. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا اتقارىلىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ماقالاسى شىن مانىندە ەلدەگى ازاماتتاردىڭ جىگەرىن جانىپ, ۇلكەن سەرپىن بەردى. تۋعان جەرگە دەگەن قۇرمەتىن ارتتىردى. بيىلدىڭ وزىندە اۋدانىمىزعا 200 ميلليون تەڭگەدەن استام جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيا سالىندى. كەشە عانا ەكپىن اۋىلىندا كاسىپكەر دۋلات تاستەكەەۆ 15 ميلليون تەڭگەگە ءبىر كوشەنى تولىقتاي اسفالتتاپ بەردى. ءبىر كاسىپكەر كوشەنى جارىقتاندىرىپ بەرەمىن, ەندى ءبىر ازامات مەكتەپتىڭ توبەسىن جوندەيمىن دەپ جاتىر» دەگەن اۋدان باسشىسى جاقىن كۇندەرى اقسۋاتتا «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» اتتى حالىقارالىق ايتىس ۇيىمداستىرىلىپ, ساسان بي مەن تانا مىرزاعا ەسكەرتكىش قويىلاتىنىن ايتتى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى, تارباعاتاي اۋدانى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور
