ءداستۇر ساباعى

بۇل – قازاقستان كولەمىندە باستالىپ, ءالى دە جالعاسىپ كەلە جاتقان رەفورمالاردى تولىق جۇزەگە اسىرۋعا قاجەت شارالاردىڭ ءبىر بولىگى جانە ماڭىزدىسى. قاشان دا جاڭالىقتى جاڭا ادام عانا جاساي الادى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, رەفورماشىل جاڭا ادام سىرتتان كەلمەيدى, ءوز ادامدارىمىزدىڭ سانا-سەزىمىن, تۇسىنىگىن, ۇعىمىن جاڭارتىپ, ونى زامان وزگەرىسىنە لايىقتى بەينەدە قالىپتاستىرۋ قاجەت. بۇل ۇدەرىستە ۇلتتىق داستۇرگە سۇيەنۋ, قازاق تاريحى مەن ۇلتتىق سالتتاردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن وركەندەۋدىڭ بەرىك دىڭىنە اينالدىرۋ, سول نەگىزدە بولاشاققا قاراي نىق قاداممەن ىلگەرىلەۋ – پرەزيدەنت قالاۋى ەكەنى تۇسىنىكتى. 
ءداستۇر دەگەنىمىز – ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرىپ, قالىپتاسقان حالىقتىق تاربيە مەن ءتارتىپ. ونىڭ ءوزى ارقيلى. جاڭا ويعا نەگىز بولىپ, ءارى قاراي دامۋعا لايىقتىلارى مەن كۇنى وتكەن, قازاقتىڭ ەسكى ۇعىم-تۇسىنىگىنەن تۋعان ءومىر ۇزىكتەرى دە از ەمەس. ەلباسى بىزگە جاڭاعا نەگىز بولاتىن داستۇرلەر مەن ونى جاڭعىرتۋدىڭ جولىن كورسەتىپ وتىر. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان كەزدەرىمىزدە عانا اشىلىپ (بۇرىنعى بيلىك ەسكىرگەن دەپ شىعارىپ تاستاعان), مادەني مۇرا قاتارىنا كىرگەن قۇندىلىقتار دا وسى ويلارعا, جاڭعىرتۋعا نەگىز بولارى انىق. سول ارقىلى ەلباسى قازاقتىڭ تالانتتى ەل ەكەنىن, ول جاساپ, بەكەرگە وعان جالا بوپ جابىلعان تاريحتاعى قايعىلى كەزەڭدەردى اقتاپ, ەسكە العان. «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاي ءبىلۋ» دەگەندى دە ول تەگىن ايتپايدى. جاڭا مەملەكەت, جاڭا ادام بۇگىنگى ادامدى ساپالىق جاعىنان وزگەرتە وتىرىپ, سول ادامنىڭ قولىمەن جاسالاتىن رەفورمانى ىسكە اسىرۋى كەرەك. ۇلتتىق كود – سول قازاقتىڭ جاقسى ماعىناداعى بەينەسى, حالىقتىڭ جاڭاعا بەيىمدىلىگى, جاڭاشىلدىقتى بويىنا سىڭىرگەن ءومىرى, ۇعىم-تۇسىنىگى, شىعارماشىلىعى, ياعني بۇكىل وسى كۇيدە قالىپتاسقان ۇلتتىق تۇتاستىعى. «ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى», – دەيدى ەلباسى. ۇلت ادامىنىڭ بويىنا ءححى عاسىرعا لايىق قاسيەتتەردى دارىتۋ, جاڭالىقتىڭ جارشىسى ەتىپ شىعارۋ ءبىزدىڭ ۇلتتىق كودىمىزدى تولىقتىرادى, جەتىلدىرەدى. ول ىزدەنىس ۇستىندە ۇيرەنە ءجۇرىپ, جاڭارادى. «ناعىز قازاق – دومبىرا» (قادىر اقىن) دەگەندەي, ناعىز قازاقتار سونداي ۇلتتىق كودقا يە بولىپ شىعادى. 
وسىنداي تۇلعانىڭ ناعىز ۇلگىسى – ەلباسىنىڭ ءوزى. ول – جاڭاشىل, كۇرەسكەر ادام. قوعامدى جاڭارتۋ, ادامنىڭ سول جاعدايعا وراي جاڭعىرۋى, تاۋەلسىز ەلدىڭ بەلسەندىلىكپەن ىلگەرى باسۋىنىڭ نەگىزگى باعدارىن انىقتاپ, ۇيىمداستىرىپ وتىرعان, جاس مەملەكەتتى الدىڭعى قاتارلى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسقان, ەندى وسىنداي 30 ەلدىڭ ءبىرى ەتۋگە ۇمتىلىپ جۇرگەن قايراتكەر. ءبىز ىسكە اسىرىپ جاتقان تىنىمسىز رەفورمالار – سول كىسىنىڭ وي-ءورىسىنىڭ جەمىسى. وسى تيپتەگى جاڭاشىل ادام عانا ەل كەلەشەگىنە بەلسەندى قىزمەت ەتە الماق. 
ۇلتتىق كودتى انىقتايتىن, سونى جاڭعىرتۋعا كومەكتەسەتىن سالا ەسەبىندە ەلباسى ءبىلىم مەن عىلىمدى اتايدى. قازىرگى زاماندا بىلىمگە قۇشتار حالىق قانا جاڭارا الادى. ول دۇنيەدەن ءوز ورنىن تاۋىپ, الەۋمەتتىك, تەحنيكالىق وزگەرىستەرگە قاتىسادى. بۇل سالاداعى جاڭا مىندەتتەر قاتارىندا ەلباسى ۇزدىك ءجۇز وقۋلىقتى شەت تىلدەرىنەن ساۋاتتىلىقپەن اۋدارۋ, تەحنيكا ءتىلى ەسەبىندە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ, الەمدىك مادەنيەتكە جول اشقان ورىس ءتىلىن جەتىك ءبىلۋ, قازاق ءتىلىن جاقسى مەڭگەرۋ, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ, ت.ب. شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ كورسەتەدى. 
رۋحاني جاڭعىرۋدا قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ورنىن ەلباسى ەرەكشە باعالايدى. قوعامنىڭ رۋحاني تىرشىلىگى, حالىقتىڭ اقىل-ويى, كوزقاراسى, يدەيا مەن تەوريالىق بايىبىنىڭ بايلىعى, كوڭىل-كۇيى, سەزىمى سول قوعامدىق سانانى قۇرايتىنى بەلگىلى. جەكە ادام بويىنداعى سانالىلىقتىڭ كورىنىستەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ول تولىعىپ, جەتىلىپ الىپ, جەكە ادامنىڭ ءوزىن تاربيەلەۋگە ىقپال جاسايدى. قوعامدىق سانا جەكە ادامنىڭ ساناسى ارقىلى بايىپ داميدى. جەكە ادام مادەنيەتى حالىقتىڭ, قوعامنىڭ مادەنيەتىن قۇرايدى. ونى جاڭعىرتۋدا حالىقتىڭ سانا-سەزىمى ەرەكشە ءرول اتقارادى. بۇل ماسەلەنى ءتۇسىنۋدىڭ جولى جان-جاقتى. وتانشىل بولۋ, تۋعان ەلىڭ مەن جەرىڭدى ءسۇيۋ, قوعامدى قۇرمەتتەۋ جانە سىيلاۋ, سولار ارقىلى ادام بويىندا تۋاتىن پاتريوتتىق سەزىمدەر, ت.ب. – ءبارى دە ساناڭدى اشادى, جەتىلدىرەدى, ادامدى ەسكى ۇعىم-تۇسىنىكتەن تازارتادى. وسىلار تۇتاسا كەلىپ, ۇلى دالا ەلىنىڭ رۋحاني كەيپىن قالىپتاستىرادى. ونى تۇسىنۋگە, قۇرمەتتەۋگە نەگىز بولادى. 
پراگماتيزم, ءوزىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان وشاعىڭدى تازا ۇستاۋ, قۇرمەتتەۋ, ونى لاس­­تاماي, ۇنەمدى پايدالانۋ, تاپ­قان تابىسىڭدى دا ىسىراپ ەتپەي, قاناعات­شى­لىقپەن ءومىر ءسۇرۋ – بارلىعى دا جاڭا ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتەدى. ەڭبەك ەتۋ, ەڭبەكشىلدىكتى باعالاۋ, ەڭبەكپەن تاپقان تابىسىڭدى قۇرمەتتەۋ دە مادەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى. قىسقاسى, پرەزيدەنت ايتقانداي, «العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ كەرەك». 
پرەزيدەنت ءبىر نارسەنى ەرەكشە ەس­كەر­­تەدى. ول – قازاقتىڭ ىشكى ماسەلەسى عانا ەمەس, ونىڭ الەممەن بايلانىسىن رەتتەۋگە كومەكتەسەتىن, حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاعى قازاقتىڭ ورنىن انىقتايتىن ماسەلە. بۇگىندە رەۆوليۋتسيالار ءوڭىن وزگەرتىپ, ۇلتتىق, ءدىني, مادەني, سەپاراتيستىك پەردە جامىلدى. بىراق ءبارى دە, تۇپتەپ كەلگەندە, قانتوگىسپەن, ەكونوميكالىق كۇيرەۋمەن اياقتالاتىنىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان, الەمدەگى وقيعالاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, قورى­تىندى جاساۋ – قوعامنىڭ دا, سايا­سي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ دا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دە اۋقىمدى دۇنيە­تا­نىمدىق, رۋحاني جۇمىسىنىڭ ءبىر بولىگى», – دەيدى ول. 
ءبىز – بىرقاتار ءومىر كورگەن ادامدارمىز. سوندىقتان وسى ءسوزدىڭ شىندىعىن دا جانىمىزبەن تۇسىنەمىز. رەۆوليۋتسيالار قولدا باردى قيراتۋمەن اياقتالىپ, جاڭانى قايتا جاساۋ ۇلكەن, اۋىر ءىس بولاتىنىن تالاي كوردىك. الەم دە مۇنى باسىنان از كەشكەن جوق, تۇسىنەتىن دە ۋاقىت بولدى. سوعان قاراماستان, دامۋدىڭ رەۆوليۋتسيالىق جولىن جاقتاۋشىلار ءالى دە بار. پرەزيدەنت بەيبىتشىلىك تۇسىن­دا جاسالعان دۇنيەنى, ادال ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىن ساقتاۋدى قالايدى. ونىڭ ەسكەر­تۋى ءبىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ادال نيەت­تى, بەيبىتشىلىكسۇيگىش حالىق ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ارقيلى جاسىرىن ۇيىمدارعا قاتىسىپ, شەتەلدىك مۇسىلماندار قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلاتىن جاستار مۇنى ءتۇسىنۋى كەرەك. تەك ەۆوليۋتسيالىق دامۋ عانا ۇلتتىڭ ور­كەن­دەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. 
تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەرگە ەلباسى قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدى, گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ بار­لىق باعىتتارىن دامىتۋدى, «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» باعدارلاماسىن, قازاق­ستان­داعى قاسيەتتى ورىندار, كيەلى جەرلەر ۇعىمىن اركىمنىڭ بويىنا ءسىڭىرۋدى, مادەنيەتتىڭ دە باسەكەلىك قابىلەتىن ارتتىرۋدى, ۇلت ماقتانىشى دەگەن ۇعىمدى تەك وتكەندەگى باتىر, داناگوي بابالارىمىزبەن شەكتەمەي, بۇگىنگى زاماننىڭ تاريحىنا كوڭىل اۋدارۋدى قوسادى. مۇنىڭ ارقايسىسى جەكە-جەكە اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى بولۋعا لايىق. مۇنىڭ بارلىعى اركەزدە-اق قوزعالعان, بىراق ءبىر ايتىلۋمەن بىتپەيتىن نارسە. ول – ۇنەمى وزگەرىپ, دامىپ وتىراتىن, زامان اعىمىنا سانالى تۇردە بەيىمدەلۋگە ءتيىس ۇعىم. قوعامدى جاڭا, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ رولىندە جاڭعىرتۋعا جول اشىلىپ وتىرعان جاعدايدا بولاشاققا قاراي ۇمتىلۋ, ىزدەنۋ ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ نەگىزگى قاعيداسى بولۋى كەرەك. ءبىز سۇيەنەتىن, جاڭارتىلاتىن ۇلتتىق ءداستۇر قازاقتا اسا مول. ەندەشە, ولاردان الاتىن ۇلگى دە, تاربيە دە از بولماق ەمەس. ءداستۇر ساباعى جاستار ءۇشىن, اسىرەسە, كەرەك. كەشەگى ەلىمەن بىرىگىپ, ۇلتتىق ءبىر مۇددەنى كۇيتتەگەن ەل باسشىلارى, وتانى ءۇشىن باسىن باسكە تىككەن باتىرلار, داناگوي قاريالار – ەلدىڭ جاس پاتريوتتارى ءۇشىن قاشان دا ۇلگى, ونەگە. جاستار وتان سۇيۋشىلىكتى سوزبەن ەمەس, ىسپەن دالەلدەۋى كەرەك. ولاردىڭ تاربيەسىمەن جۇيەلى تۇردە شۇعىلدانۋ قاجەت. ارعى جاعىن سانامالاپ جاتپاي-اق, ءبىز قاتار ءومىر سۇرگەن ۇرپاقتىڭ ىشىنەن ن.نازارباەۆ, ج.تاشەنوۆ سياقتى ەرجۇرەك باسشىلاردى, س.نۇرماعامبەتوۆ, ر.قوشقارباەۆ, ب.مومىش ۇلى, ق.قايسەنوۆ ءتارىزدى سوعىس باتىرلارىن, بابالار سوز­دەرىن قۇرعاق جاتتاماي, ومىرمەن, بۇگىنگى شىندىقپەن بايلانىستىرا سويلەيتىن, اقىلدى شەشەندىك, كوسەمدىك ءسوز ۇلگىسىن ۇستاعان م.جولداسبەكوۆ پەن ءو.بايگەلدي سياقتى قاريالار جاس ۇرپاق ىشىنەن شىقسا, قۇبا-قۇپ. 
وسىلاي رۋحاني جاڭعىرۋ ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ وزىعىنان جيرەنبەي, ونى جاراستىقتى تۇردە جالعاستىرۋدى كوزدەيدى. ءسويتىپ, ەلباسى ايتقانداي, «ۇلتتىق سانانىڭ پوليۋستەرىن قيىننان قيىستىرىپ, جاراستىرا الاتىن قۇدى­رەتى­مەن ماڭىزدى. بۇل – تارلان تاريح­تىڭ, جاسامپاز بۇگىنگى كۇن مەن جارقىن بولا­شاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباق­تاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى» بولىپ شىعادى. 
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني – جاڭ­عى­رۋ» – ۇلى دالا ەلىنىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن باعدارلاما. شيرەك عاسىر بۇرىن عانا تاۋەلسىزدىك الىپ, بۇگىن الەم­نىڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدان ۇمىتكەر ۇلتتىق مەملەكەتىمىز قازىردىڭ وزىندە-اق باعىت-باعدارى ايقىن, ۇستانىمى بەرىك, دارقان دالاداي ءورىسى كەڭ ەل ەكەنىن مويىنداتۋدا. سونىڭ ايقىن ءبىر مىسالى – استانادا ءوتىپ جات­قان حالىقارالىق ۇلكەن كورمە – ەكسپو-2017. بۇل كورمە ءبىزدىڭ رۋحاني جا­ڭارۋعا شىنداپ بەت العانىمىزدى تانىتۋدا. ەل ونى ىقىلاسپەن قابىلداپ, تانىسۋدا. ەكسپو-نىڭ اشىلۋىنىڭ العاشقى ءساتىنىڭ وزىندە-اق ول جالپى حالىقتى تەبىرەنتىپ جىبەردى. قوناقتارىن قابىلداپ, جۇگىرىپ جۇرگەن, كەيدە قوناقتار مىنگەن ماشينا رۋلىندە ءوزى وتىرعان پرەزيدەنتىمىزدىڭ قوناقجاي كەيپى دە, ىشتەي تولقۋى دا كوزگە ۇرىپ تۇردى. كوپ ادامنىڭ كوزىنە جاس كەلگەنىن كوردىك. ەلى ءۇشىن, ەلباسىنىڭ ءىسى مەن ابىرويىنا قاناعاتتانعان ەل قۋانىشىنىڭ جاسى. ءۇش اي بويى قازاقستان جاسامپازدىق پەن جاڭعىرۋدىڭ رۋحىنا بولەنىپ, بيىكتەي تۇسەرى كامىل. 
ۇلى دالا ەلى قازىر ءسات سايىن وزگەرۋدە. الەم اسپانىندا سول دالانىڭ رۋحى ەسەدى. ول ارقاۋى ۇزىلمەگەن ەر تۇرىكتىڭ باتىرلىق, جاسامپازدىق سالت-داستۇرلەرىن جالعاستىرىپ, جار سالىپ تۇرعانداي. دۇنيە جاڭعىرۋ ۇستىندە. وسىنىڭ قىزىعىن كورۋ ءۇشىن اللا تاعالا كوز جاسىمىزدى ءيىپ, ءومىرىن, ەڭبەگىن ايانباي, حالقىنىڭ باقىتىنا جۇم­ساپ وتىرعان ەلباسىمىزعا ۇزاق ءومىر بەرسىن دەپ تىلەيمىز. تىلەك قابىل بولسىن! توقساننان وتكەن اقساقالدىڭ تىلەگى, باتاسى حالىق­تان دا قولداۋ تابادى دەپ سەنەمىن.

سەرىك قيراباەۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
الماتى