توقىما ءىسى توقىراۋدان شىقتى ما؟

جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ءبىر تارماعىنا جاتاتىن كىلەم ءوندىرىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى توقىراۋعا ۇشىراعانى بەلگىلى. ەل ەندى ەس جيىپ جاتقان ەلەڭ-الاڭ شاقتا ءوندىرىستىڭ قاي سالاسىندا بولماسىن وسىنداي تۇيتكىلدى پروبلەمالار ۇشىراسىپ وتىردى. شيكىزات تاپشىلىعى, بىلىكتى ماماندار مەن كاسىپورىنداردىڭ  ازدىعى سياقتى بىرقاتار ماسەلەلەر بۇل سالاعا دا سالقىنىن تيگىزبەي قالعان جوق. كەشەگى كەڭەس تۇسىندا ءداۋىرى دۇركىرەپ تۇرعان «الماتى كىلەم» فابريكاسى ەلىمىزدەگى كىلەم ونەركاسىبىنىڭ كوشباسشىسى بولعان ەدى. الايدا, قاتال نارىقتىڭ قىسپاعى اتالعان فابريكانى دا اينالىپ وتپەدى. وسىلايشا, سول كەزدەگى ەل اۋماعىنداعى جالعىز فابريكا جابىلىپ تىندى. بازارلارمەن ساۋ­دا ورىندارىندا كىلەمدەردى كوتەرمە باعامەن ساتاتىن ورتالىقتار كوبەيدى. يران مەن تۇركيا, پاكىستان اسىپ كەلگەن كىلەمدەردىڭ باعاسى تىم قىمباتقا سوقتى. باعاسى تومەندەۋ دەگەندەرىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەدى. وسى ساتتە وتاندىق تۇتىنۋشىلاردى ساپالى ونىممەن قامتي الاتىن وتاندىق ونىمدەر اۋا­داي قاجەت ەدى. زامان جىلجىپ, ۋاقىت سىرعىعان مەزەتتە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پايدا بولىپ كىلەم توقۋدىڭ جاڭا قوندىرعىلارى دۇنيەگە كەلدى. اۆتوماتتى توقىما ماشينالارمەن جەلىمگە وتىرعىزىپ توقۋدىڭ نارىققا ەنگەنىنە دە از ۋاقىت بولعان جوق. تازا ءجۇن مەن جىبەكتەن توقىلاتىن تابيعي كىلەم­دەردىڭ ورنىن حيميالىق زاتتاردان, مۇناي-گاز قالدىقتارىنان جاسالا­تىن اكريل, پوليپروپيلەن, اعاش قال­دىقتارىنان جاسالعان ۆيسكوزا سياقتى جىپتەر الماستىرا باستادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا مۇنداي شي­كى­زاتتاردان جاسالعان كىلەمدەردىڭ دە توزىم­دىلىگى جامان ەمەس. سالماعى جەڭىل, كىر كو­تەرىمدى, وڭاي تازالانادى ءارى ءوڭى ادەمى.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت تارا­پى­­نان جەڭىل ونەركاسىپتىڭ ورگە با­­سۋىنا كوپ قولداۋ جاسالۋدا. مەم­لەكەتتىك باعدارلامالار ىس­كە اسىپ, تىڭ جوبالار قولداۋ تاپ­­­تى. سولاردىڭ ءبىرى 2011 جى­لى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى ايا­سىندا «وڭتۇستىك» ارنا­يى ەكو­نو­ميكالىق ايماعىندا قۇ­رىل­عان «بال تەكستيل» جشس وتاندىق ال­­عاش­قى كىلەم توقىما فابريكاسى. اتالعان ءوندىرىس وشاعى 2013 جىل­دىڭ قازان ايىنان باستاپ ءوز ءونى­مىن شىعارا باستادى. فابريكا قۋ­اتتىلىعى قازىرگى تاڭدا جىلىنا 5 ملن شارشى مەتر كىلەم جانە كى­لەم ونىمدەرى مەن 4 000 توننا پوليپروپيلەندى ءجىپ ونىمدەرىن قۇ­رايدى. 2000-عا جۋىق كىلەم دي­زاي­نى بار كومپانيا از ۋاقىتتىڭ ىشىن­دە حالىقارالىق ساپا كونكۋرستارىنان جۇلدەلى ورىندار يەلەنىپ ۇل­گەردى. بۇگىنگە دەيىن فابريكا 4 865,5 مىڭ شارشى مەتر كىلەم جانە كىلەم ونىمدەرىن شىعارسا, ونىڭ 30 پايىزى ەكسپورتتالعان. 
– وندىرىستىك كىلەم ونىمدەرى قازاقستاننىڭ بارلىق ايماق­تا­رىن­دا, وبلىس قالا جانە اۋدانداردا حا­لىققا قولجەتىمدى باعامەن ساتى­لۋدا. وتاندىق ونىمدەرىمىزدىڭ سا­پاسى شەتەلدەردەن كەلەتىن كى­لەم­دەردەن ەشقانداي تومەن ەمەس. فاب­ريكامىز 2014 جىلى «التىن ساپا-2014» رەسپۋبليكالىق ساپا كونكۋرسىنىڭ «حالىق تۇتىناتىن ۇزدىك تاۋار» نوميناتسياسىندا 2-ءشى دارەجەلى ديپلوم يەگەرى, 2016 جىلى شۆەيتساريانىڭ جەنەۆا قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق كونۆەنتسيادا ۇزدىك ساپا نوميناتسياسى بويىنشا ISAQ جۇلدەسى – «التىن جۇلدىز» يە­گەرى اتاندى. شيكىزاتتاردىڭ با­س­ىم بولىگىن شەت مەملەكەتتەردەن, ناقتىراق ايتساق بانگلادەش, تۇركيا, يران ەلدەرىنەن اكەلەمىز. قو­لىمىزدان كەلگەنىن ءوزىمىز ون­دى­رەمىز. باستاپقى كەزدە قيىن بول­عا­نىن جاسىرمايمىز. كەيىننەن شا­رۋامىزدى دوڭگەلەتىپ اكەتتىك. ونىم­دەرىمىز وتاندىق نارىقتى تول­ىق جاۋلاپ الماسا دا, جوعارى دەڭ­گەيدە سۇرانىسقا يە. ياعني, ءبىز­دىڭ كىلەمدەردى ەلىمىزدىڭ كەز-كەل­گەن نۇكتەسىندەگى ساۋدا ورىندا­رىنان تابۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, قىرعىزستان, رەسەي, ازەر­باي­جان, تاجىكستان, فرانتسيا جانە شۆەتسيانىڭ ەڭ ۇلكەن ساۋدا جەلىسى – يكەا ارقىلى ۇلىبريتانيا مەن گەرمانيا مەملەكەتتەرىنە ونىم­دە­رىمىزدى ەكسپورتتادىق. مەملەكەت تا­را­پىنان ۇلكەن قولداۋ كورىپ وتىر­­مىز. جەر سالىعى, م ۇلىك سا­ل­ىعى, كورپوراتيۆتىك سالىق سي­ياقتى سالىق تۇرلەرىنەن بو­سا­تىل­دىق. ماقساتىمىز – وتاندىق كى­لەمدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارت­تىرىپ, الەمگە ايگىلى ەتۋ. وتان­داس­تارىمىزدى ءوز ونىمىمىزبەن قامتۋ, – دەيدى 240-تان استام ادام جۇمىس ىستەيتىن «بال تەكستيل» كىلەم فابريكاسىنىڭ ديرەكتورى تالعات يسحاحوۆ. 
ەلىمىزدەگى تاعى دا ءبىر وتان­دىق كىلەم توقىما فابريكاسى – «نازار تەكستيل» دە ءدال وسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ورنالاسقان. ياعني, ەلىمىزدەگى كىلەم ءىسىنىڭ كوشىن العا سۇي­رەپ جۇرگەن وسى اتالعان ەكى فابريكا. 
تالعات مىرزا تىلگە تيەك ەت­كەن­دەي, وتاندىق كاسىپكەرلەردى قول­داۋ مەن ونەركاسىپ سالاسىن ور­كەندەتۋگە مەملەكەت تاراپىنان كوپتەگەن كومەك كورسەتىلۋدە. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى بەرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق ەل اۋماعىندا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا شىعارىلعان ونىمدەردىڭ جالپى تابىس كولەمى 23,9 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. اسىرەسە, توقىما ونىمدەرىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ەرەكشە بايقالادى. ەكسپورتقا شىعارىلعان تاۋار كولەمى – 72,8 ملن دوللار. بۇل دەگەنىڭىز, الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەكسپورت كولەمىنىڭ 5 پايىزعا وسكەنىن اڭعارتسا كەرەك. ەلىمىز بويىنشا 984 كاسىپورىن بار دەسەك, ونىڭ توقسان بەسى – 13 مىڭ ادامدى جۇ­مىسپەن قامتىپ وتىرعان كىشى كا­سىپورىندار. وتكەن جىلى عانا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دارلاماسى اياسىندا قۇنى 5ملرد 94 ملن تۇراتىن 35 جوبا قولداۋ تا­پ­قان. 
ال ەلىمىزدەگى «دامۋ» كا­سىپ­­­كەرلىكتى قولداۋ قورى دا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى ءبىراز جوبالاردى قارجىلاندىرعان. قور باسشىسى عابيت لەسبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا ءبىر عانا 2015 جىلدىڭ وزىندە جەڭىل ونەركاسىپ بويىنشا 109 جوبا ماقۇلدانىپ, جالپى سوماسى 23 199 ملن تەڭگە نەسيە بەرىلگەن. تولەنگەن سۋبسيديا كولەمى 422,9 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. ايماقتىق بولىكتە سۋبسيديالاۋ كەلىسىمى بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 19, الماتى قالاسىندا 11, جامبىل وبلىسىندا 10, پاۆلودار وبلىسىندا 9, اقمولا وبلىسىندا 9 جوباعا قول قويىلعان. بۇل سا­لالىق بولىنىستە سۋبسيديالانعان جو­بالاردىڭ باسىم بولىگى توقىما ءون­دىرىسى. ياعني, 2015 جىلدىڭ كور­سەتكىشى بويىنشا جالپى قۇنى 3 034,8 ملن تەنگە تۇراتىن 66 جوبا قارجىلاندىرىلعان. بۇل بەل­گى­لى كەزەڭدەردە عانا كورسەتىلگەن كو­مەكتەر تىزبەگى. جالپى سانداردى سا­رالار بولساق جەڭىل ونەركاسىپ سا­لاسىنا, ونىڭ ىشىندە ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كىلەم توقىما وندىرىسىنە از قولداۋ كورسەتىلىپ جاتپاعانىن اڭعارۋىمىزعا بولادى. 
كىلەم جانە توقىما ونەركاسىبى ەلى­مىزدەگى مۇناي, گاز, باسقا دا سالالارعا قاراعاندا تومەن با­سە­كەلى بلوكقا جاتادى. دەگەنمەن, بۇل سالانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى اينا­لىم قاراجاتتارىنىڭ اينال­ما­لىلىعىندا. بۇل وندىرىستە ىشكى نا­رىقتى تولىعىمەن قانا­عات­تان­دىراتىن وندىرىستىك قۋات­تى­لىقتار قالىپتاسىپ كەلەدى. سا­لا­نىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى عىلىمي-وندىرىستىك پو­تەنتسيال جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ساق­تال­عان. ەلىمىزدەگى ىرگەلى ساۋدا ورىن­دارىنىڭ قاي-قايسىسىنا بارا قال­ساڭىز دا كىلەمنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ايگىلى يران كىلەمدەرىنەن باستاپ تۇركيا, پاكىستان, قىتاي ونىمدەرى دە سامساپ تۇر. ولاردىڭ اراسىنان وزىمىزدە وندىرىلگەن كىلەمدەردى دە كوپتەپ كەزدەستىرەسىز. اسىقپاي تاڭداۋ جاساۋعا مۇمكىندىك مول. باعا ايىرماشىلىعىندا بالەندەي الشاقتىق جوق. تەك, قول­مەن توقىلعان كىلەمدەر كور­كەمدىك ونەرگە جاتاتىندىقتان ءارى توقۋدا كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتە­تىن­دىكتەن جوعارى باعالانادى. جا­ڭاعى ءوزىمىزدىڭ ونىمدەر دەگە­نى­مىزدىڭ باسىم بولىگى جوعارىدا ايت­قان «بال تەكستيل» مەن «نا­زار تەكستيلدىڭ» ونىمدەرى. 
كىلەم ءوندىرىسى ماسەلەسىندە قور­دا­لانىپ جاتقان جايتتار دا از ەمەس. وندىرىسكە قولدانىلاتىن شي­­كىزاتتاردىڭ قازىرگى زامانعا بەي­ىمدەلگەن تۇرلەرىنىڭ كوبىن وزگە مەملەكەتتەردەن تاسىمالدايمىز. سەبەبى, ءوز ەلىمىزدە وندىرىلمەيدى. «وسى پروبلەمانى جولعا قويۋ ءۇشىن شي­كىزاتتار شىعاراتىن زاۋىتتار ىسكە قوسىلسا» دەيدى ماماندار. بۇل ماسەلەلەر ۋاقىت وتە كەلە رەتىن تاۋىپ تۇزەلە جاتار. ەڭ باستىسى, سوڭعى 5-6 جىل كولەمىندە ەلىمىزدە ەكى بىردەي ىرگەلى كىلەم فابريكاسى بوي كوتەرىپ ۇلتتىق كىلەم توقۋ ءىسىن ورگە سۇيرەپ كەلە جاتقانى كوڭىل قۋانتادى.

ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى