– بولاتبەك بيمەندە ۇلى, ەلىمىزدە ءمامس جۇيەسىن ەنگىزۋدەگى باستى ماقسات پەن ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن قىسقاشا ءتۇسىندىرىپ وتسەڭىز...
– نەگىزگى ماقسات – مەملەكەت پەن جۇمىس بەرۋشى جانە جۇمىسشى اراسىنداعى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىكتى, ىقپالداستىقتى قالىپتاستىرۋ. بۇل الەمدەگى وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە بار. قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋدىڭ ءۇش جۇيەسى بار دەسەك, ونىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك جۇيە. ماسەلەن, قازاقستانداعى الەۋمەتتىك سالانىڭ, ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى ماسەلەنىڭ بارلىق اۋىرت-
پالىعىن مەملەكەت موينىنا الىپ, قارجىلاندىرۋ تەك بيۋدجەت ەسەبىنەن شەشىلىپ كەلدى. اۋىرعان جاعدايدا تەگىن مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنەدى. دەمەك, حالىق تاراپىنان دا, جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان دا ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك بولعان جوق. ەكىنشى جۇيە – ساقتاندىرۋ كومپانياسى. ساقتاندىرۋدىڭ جەكە تۇرىندەگى جۇيەسى امەريكادا قولدانىلادى. قازىرگى تاڭدا امەريكادا 30 ملن-عا جۋىق حالىقتىڭ تەگىن كومەك الۋ ماسەلەسى كۇردەلى جاعدايدا. ويتكەنى, ساقتاندىرۋ ءپوليسىن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى جوق. وسى قيىندىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ, كوپتەگەن ەلدەر مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزىپ, وعان مەملەكەتتى دە, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىن دا قاتىستىرعان. ەلىمىزدە 2018 جىلدان ەنگىزىلگەلى وتىرعان جۇيە – وسى.
– بۇل جۇيە حالىققا نە بەرەدى, قاجەتتىلىگى قانشا؟
– بىرىنشىدەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قارجىلاي تۇراقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سول ارقىلى حالىققا مەديتسينالىق كومەكتىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ قولجەتىمدىلىگى ارتادى جانە ءتۇرلى تەتىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسى كوتەرىلەدى. وسىلايشا, بولاشاقتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ تيىمدىلىگى, ناتيجەلىلىگى ارتادى. ەكىنشىدەن, ءار ادام قالتاسىنان ءوز دەنساۋلىعىنا تولەم تولەيتىن بولسا, دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى, مادەنيەتى جوعارىلايدى. سونداي-اق جارنا تولەۋشى ەمدەۋ ورنىنان ساپالى قىزمەت كورسەتۋدى تالاپ ەتۋگە قۇقىلى. قۇقى بولعاننان كەيىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە, مەديتسينا ۇيىمدارىنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيەدى ءارى ەمدەۋ مەكەمەلەرى اراسىندا باسەكەلەستىك پايدا بولادى. ۇشىنشىدەن, قازىر مەديتسينا ءبىر ورنىندا تۇرعان جوق, جاڭا يننوۆاتسيا جولعا قويىلىپ, وتە كوپ وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. ەسەسىنە ونداي جوعارى مامانداندىرىلعان كارديوحيرۋرگيا, ترانسپلانتاتسيا, تراۆماتولوگيا سالالارى قوماقتى قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. اسىرەسە, زەرتتەۋ, دياگنوز قويۋ اپپاراتتارى, ءدارى-دارمەك, قۇرالدار وتە قىمبات. جاڭا زامانعا ساي عيماراتتار كەرەك. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ورتالىق عيماراتىنىڭ 65 پايىزىنىڭ توزىعى جەتكەن. ونىڭ ءبارىن سالۋعا مەملەكەتتىڭ جاعدايى جوق. سوندىقتان وسى جۇيە ارقىلى بۇل سالاعا قوسىمشا قاراجات تارتىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
– جۇيەنىڭ الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ اتانۋى قانداي دا ءبىر وزگەرىس اكەلەدى مە؟
– ارينە, بۇل جەردە الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ماسەلە جاتىر. ماسەلەن, بۇل جولدى الەمنىڭ قانشاما ەلى تاڭداپ وتىر. سەبەبى, ولار الەۋەتى جوعارى ادامدار ەسەبىنەن الەۋمەتتىك ادىلدىكتى شەشۋدى كوزدەيدى. ول ءبىزدىڭ قوعامدا دا بار. بىزدە دە وتە تومەنگى مولشەردە جالاقى الاتىندار بارشىلىق. دەمەك, الەۋەتى جوعارى ازاماتتاردىڭ جارناسى ەسەبىنەن الەۋەتى تومەندەردى, ساۋ ادام اۋرۋ ادامدى ەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
– قانداي جاعدايدا بۇل جۇيەنىڭ جۇزەگە اسپاۋىنا قاۋىپ تۋى ىقتيمال؟
– نەگىزىنەن تولەمدەر ۋاقىتىندا تۇسپەي جاتقان جاعدايدا. بەس جىلدىڭ ىشىندە ۇكىمەت ءوز موينىنا الىپ وتىرعان قازىرگى ون ميلليون ادامنىڭ كولەمى ازايادى. تەگىن كورسەتىلەتىن كەپىلدەندىرىلگەن كومەكتىڭ كولەمى دە كەمي باستايدى. ويتكەنى, ۋاقىت ءوتىپ, جۇيە قالىپتى جۇمىس ىستەگەن سايىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ناۋقاستار ءمامس جۇيەسىنە وتە باستايدى. بۇل جەردە باقىلاۋ تەتىكتەرى جاقسى ۇيىمداستىرىلۋى قاجەت. ول ءۇشىن قوردا حالىقتى ەمدەۋگە ءتيىستى قاراجات بولۋى ءتيىس. ويتپەگەن جاعدايدا حالىقتىڭ دەر كەزىندە مەديتسينالىق كومەك الۋعا مۇمكىندىگى بولماي, سەنىمسىزدىك تۋادى.
ارينە, 90-شى جىلدارداعى ەكونوميكالىق احۋالدى قازىرگى جاعدايمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. وندا جالپى ەل ەكونوميكاسى دا, مەديتسينا سالاسى دا جاڭاشىل رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا تولىق دايىن ەمەس ەدى. ەڭ باستىسى, تولەمدەر تۇسپەدى. كوپتەگەن كاسىپورىندار كۇردەلى قارجىلىق قيىنشىلىققا, باسىم بولىگى بانكروتقا ۇشىرادى. وعان دا جيىرما جىلداي ۋاقىت ءوتتى. بۇگىنگى جاعدايىمىز مۇلدەم باسقاشا. بۇگىندە جۇيەنىڭ تۇراقتى قىزمەت ەتۋىنە قاتىستى العىشارتتار قالىپتاسقان. بارلىق مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ مارتەبەسى بەلگىلەندى. اقىلى كومەك كورسەتەتىن, باسقا دا كوممەرتسيالىق مارتەبەلەر ايقىندالدى. ءار اۋرۋدىڭ ءوز ءتاريفى, باعاسى دا بەلگىلەنىپ, ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. كومپيۋتەرلىك جۇيەمىز بار, حالىقتى ەمدەۋ ماسەلەسى – كىمگە ۇكىمەت تولەيدى, كىمگە جوسپارلى كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن كومەك شەڭبەرىندە مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلەدى, كىمگە جۇمىس بەرۋشى تولەيدى, بارلىعى جۇيەلەندى. بۇل كومەكتى باقىلايتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسىن باقىلاۋ جانە مەديتسينالىق قىزمەت اقىسىن تولەۋ كوميتەتتەرى جۇمىسقا كىرىسۋگە دايىن.
– جەكە مەنشىك ەمدەۋ ورىندارىن قاتىستىرۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل قالاي جۇزەگە اسادى؟
–سوڭعى كەزدە ەلىمىزدە جەكە تۇلعالارعا مەديتسينالىق مەكەمەلەردى جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەسىنە قاتتى كوڭىل بولىنۋدە. ويتكەنى, ۇكىمەتتىڭ سونشاما مەكەمەنى ۇستاپ تۇرۋى قيىن. قازىرگى مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 75, قۇرال جابدىقتارمەن جاراقتانۋى 45 پايىزعا تەڭ. ونىڭ ءبارىن جاقسارتۋعا ۇكىمەتتەن 1 تريلليونعا جۋىق تەڭگە قاجەت. ازىرگە, بۇل مۇمكىن ەمەس جاعداي. سوندىقتان جەكەشەلەندىرۋگە بەرىلەتىن, بەرىلمەيتىن نىسانداردى بەلگىلەۋدە مۇقياتتىلىق قاجەت. ونىڭ ءوز تالاپتارى بولادى. ماسەلەن, جەكە تۇلعاعا بەرىلگەن جاعدايدا جالپى بەلگىلەنگەن ءپروفيلدى ساقتاۋعا مىندەتتى. ويتكەنى, حالىق ەرتەڭ ودان جاپا شەكپەۋى ءتيىس. ءار اۋرۋدىڭ ءوز كوەففيتسيەنتى بار, سوعان قاراي اقشا تولەنەدى. ەرتەڭ كاسىپكەر «ماعان مىنا اۋرۋدى ەمدەۋ ءتيىمسىز. بەرىپ جاتقان قاراجاتتارىڭ شىعىندى وتەمەيدى, بولماسا ءتيىستى ءتاريفتى كوبەيتىڭدەر» دەۋى مۇمكىن. سوندا ول اۋرۋ قايدا بارادى؟ وسىنداي جاعدايلار الدىمىزدان شىقپاس ءۇشىن جەكەشەلەندىرۋگە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك.
– كوپشىلىكتى اۋرۋحاناعا جاتىپ ەمدەلۋدىڭ ءتارتىبى قىزىقتىرادى. پورتالدىق جۇيە ساقتالا ما؟
– ءيا, پورتالدىق جۇيە قالادى. بۇل دۇنيە جۇزىندە بار تاجىريبە. قاي مەملەكەتتە دە جوسپارلى كومەك الۋدا كەزەك بولادى. ويتكەنى, پورتالسىز ناۋقاستاردى رەتتەپ جاتقىزۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر ۇتىمدىسى, ادام ءوز كەزەگىن تىزىمنەن كورىپ, كەلەڭسىز فاكتىلەر كەزدەسسە ارىزدانىپ, تەكسەرتە الادى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ مۇمكىندىگى جىلىنا 3,5 مىڭ ادام. ال قاجەتتىلىك 5-7 مىڭعا جەتسە شە؟ مۇنداي جاعدايدا كەزەك كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. بولماسا باسقا ەمدەۋ مەكەمەلەرىندەگى ستاتسيونارلىق كومەكتىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە, سونداي-اق وبلىس ورتالىقتارىندا جوعارى مامانداندىرىلعان كومەك كورسەتۋگە جاعداي جاساۋ كەرەك. ال نەگىزگىسى ءارى باستىسى, ەمحانالىق-امبۋلاتوريالىق جاعدايدا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدى جولعا قويۋ كەرەك. قازىر ەمحانالارعا ۇلكەن كوڭىل بولىنۋدە, بىراق ونداعى قىزمەت ءتۇرى ءوز دەڭگەيىندە بولماعاندىقتان, حالىقتىڭ سەنىمدىلىگى تومەندەۋ. ويتكەنى, ەمحانا جاعدايىندا دارىگەرلەر جەتىسپەۋشىلىگى ورىن العان. بار دارىگەرلەرگە جۇكتەمە كوپ. ماسەلەن, شەتەلدە جالپى تاجىريبەلىك دارىگەرگە ءبىر جارىم پاتسيەنتتەن كەلسە, بىزدە ءۇش مىڭنان اسادى. سوندىقتان اۋرۋدى دەر كەزىندە انىقتاۋعا مۇمكىندىك تومەن. سودان دا شىعار, حالىق بىردەن ستاتسيوناردا جاتىپ ەمدەلۋگە وتە ىقىلاستى. ەندى كەلەسى جىلدان ەنگىزىلەتىن ءمامس جاعدايىندا وسى جۇيەنى جۇيەلى جولعا قويۋ – ەمحانالارعا ماماندار تارتۋ, سونىمەن قاتار ەمحانالىق كومەكتى مۇمكىندىگىنشە ناۋقاستارعا جاقىنداتۋ, ستاتسيونارلىق كومەكتى ءۇي جاعدايىندا الۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىنە باستى كوڭىل ءبولىنۋ كوزدەلگەن. ەگەر وسىنىڭ ءبارى ەسكەرىلىپ, ەمحانالىق-امبۋلاتوريالىق قىزمەت ءوز دەڭگەيىندە قالىپتى جۇمىس ىستەيتىن بولسا, وندا حالىقتىڭ 50 پايىزعا جۋىعىنا ستاتسيونارعا بارماي-اق ەمدەلۋگە مۇمكىندىك تۋماق.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
