بۇگىنگى استانا – قازاقستاننىڭ تەك جاي عانا ءرامىزى ەمەس. وتكەن جىلدار ىشىندە ول ەلىمىزدىڭ ناعىز ورتالىعىنا, رەسپۋبليكانىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ تۇپقازىعىنا اينالدى. استانا الەمنىڭ مەيلىنشە تانىمال مەگاپوليسىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە كۇللى الەم كۇردەلى تۋربۋلەنتتىك احۋالدى باستان كەشۋدە. كوز الدىمىزدا استارى تەرەڭ گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق ۇدەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر.
امەريكالىق كورنەكتى كوسەمسوزشى جانە گەوساياساتكەر روبەرت كاپلان ءوزىنىڭ «مۋسسون: ءۇندى مۇحيتى جانە امەريكا ساياساتىنىڭ بولاشاعى» اتتى بەستسەللەرىندە بىلاي دەپ تۇجىرىمدايدى: «افريكا مۇيىزىنەن (سوماليدەن) باستاپ اراب تۇبەگىن جاناي ءوتىپ, يران تاۋلى ولكەسى مەن ءۇندىستان تۇبەگىنەن سوناۋ يندونەزيا ارحيپەلاگىنا دەيىن جانە ودان ءارى قاراي ۇلاسىپ جاتقان ءۇندى مۇحيتىنىڭ جاعالاۋى مەن ونىڭ سولتۇستىگىندەگى سۋ الابى قازىرگى عاسىردىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىندا ماڭىزى وتكەن عاسىر كارتاسىنداعى ەۋروپادان كەم تۇسپەيتىن ىقپالدى ايماققا اينالا الادى».
الەمنىڭ كوپتەگەن تانىمال ساياسي ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, XXI عاسىردا بۇل ەرەكشە جاھاندىق ورتالىق بىرتىندەپ ازياعا اۋىسا باستايدى. جەر شارىنىڭ وسىناۋ ۇلان-بايتاق ءارى حالىق ەڭ تىعىز قونىستانعان بولىگىنىڭ ءتۇرلى پۇشپاعىن الەمدە ءۇندى مۇحيتى بايلانىستىرىپ جاتىر.
تومەندەگى تۇجىرىم كوپ ادام ءۇشىن ءبىرتۇرلى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. الايدا, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قارقىندى دامۋ ۇستىندەگى ەلوردامىزدىڭ بۇدان ارعى تۇتاس دامۋى ءىشىنارا شىعىس مۇحيتىمەن دە (ەجەلگى زاماندا ءۇندى مۇحيتىن وسىلاي اتاعان) بايلانىستى بولماق.
تاياۋدا وتكەن شىۇ مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ تاريحي ءسامميتى جاڭا گەوەكونوميكالىق جاعدايدى ايقىنداپ بەردى. ۇيىمعا كىرەتىن ەلدەردىڭ جالپى اۋماعى ەندى ەۋرازيا اۋماعىنىڭ 60%-ىن قامتيدى. شىۇ اياسىندا 3 ميللياردتان استام ادام, ياعني پلانەتا حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى ءومىر سۇرۋدە. بۇعان قوسا, قاتارىن ءۇندىستان مەن پاكىستان تولىقتىرعان ۇيىم ءۇشىن ءىس جۇزىندە ءۇندى مۇحيتىنا توتە شىعاتىن جول اشىلدى. ال بۇل مۇحيت, كوپتەگەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, وسى عاسىرداعى الەمدىك ساياساتتىڭ باستى ساحناسىنا اينالىپ وتىر.
بۇگىنگى استانا – جاي عانا ءرامىز, ەلوردا, مەگاپوليس ەمەس. بۇگىنگى استانا – رەسپۋبليكانىڭ كيەلى قۇندىلىعى. قازىرگى ۋاقىتتا استانا ەڭ الدىمەن بۇكىل قازاقستاننىڭ بەينەسىن ايشىقتايدى. كۇللى الەم ونى سولاي تانىپ, سولاي تۇسىنەدى.
استانا ءوزىن سومداعان شەبەر تۋىندىگەردىڭ – ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقان اقيقاتقا اينالدى. قازىرگى قازاقستان – ەلباسى كوشىن باستاعان دارىندى ءارى ەڭبەكسۇيگىش حالىقتىڭ اقىل-ويى مەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
بۇگىنگى ناقتى شىندىق – تابىستى دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قالىپتاسۋى قاسيەتتى قازاق توپىراعىنىڭ ءوز حالقىنا جانە جاھان جۇرتىنا XXI عاسىردىڭ كورنەكتى پاسسيونارى – نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بەرگەندىگىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ بويىندا پاسسيونارلاردىڭ باستى قاسيەتتەرى – ۇدايى جاڭالىققا قۇشتارلىق, پەرفەكتسيونيزمگە دەگەن پەرمانەنتتى ۇمتىلىس بارىنشا توعىسقان.
XX عاسىردىڭ تاماشا تاريحشىسى جانە گەوگرافى لەۆ گۋميلەۆ ۇسىنعان پاسسيونارلىق قۋات دەگەن ۇعىم بار. ول پاسسيونارلىقتىڭ ەتنيكالىق جۇيەسىندەگى ەتنوستى قۇرايتىن ادامدار سانىنا بولىنگەن مولشەر ارقىلى انىقتالادى.
جاراتۋشى قۇدىرەتتىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا جيىنتىق پاسسيونارلىق قۋاتتىڭ ءساتىن تاۋىپ, ەلباسىنىڭ بويىنا توعىسقانى انىق. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبارىمىز ونىڭ ۇلى ىستەرىنىڭ كۋاگەرى جانە ول باستاعان ىستەرگە بەلسەنە اتسالىسۋشى بولىپ وتىرمىز.
وسى ورايدا ءبىز ءوز ويىمىزشا ەڭ باستى پاسسيونارلىق جوبالار بولىپ سانالاتىن بىرنەشە جوبانى ەرەكشە اتاپ وتكىمىز كەلەدى. بۇل رەتتە ولاردى جاسامپاز جوبالار جانە وقيعالىق جوبالار دەپ جىكتەگەن ورىندى دەپ بىلەمىز.
ارينە, پرەزيدەنتتىڭ ەڭ ماڭىزدى جاسامپاز پاسسيونارلىق جوباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى. ءبىزدىڭ ەل بۇگىندە تانىمال, بەدەلدى, سونىمەن قاتار مەرەيلى, قالىپتاسقان مەملەكەت رەتىندە بۇكىل الەمگە مويىندالدى.
مۇلدە ەرەكشە ەكسكليۋزيۆتى جوبا – قازاقستاننىڭ جارقىراعان جاقۇتى – ەۋرازيالىق مەگاپوليس استانانىڭ بوي كوتەرۋى بولدى. بۇگىنگى استانا – ەلدىڭ اسقاق رۋحى جانە ۇلتتىق ماقتانىشى.
ەلباسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى سارا جولىندا وڭىرلىك جانە جاھاندىق كونتينيۋم كونتەكسىندەگى ءتۇرلى پاسسيونارلىق جوبالار ۇشتاسىپ جاتىر.
قيراپ قالعان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى تمد-نى قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. وسى قادامنىڭ ارقاسىندا بىرەگەي مادەني-اقپاراتتىق كەڭىستىك ءارى قاراي ءومىر ءسۇرۋىن جالعاستىردى.
دوستاستىققا جاڭا ءومىر سىيلاعان ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. قازىرگى تاڭدا 180 ميلليون ادامنان تۇراتىن حالقى بار بۇل ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى اسا ماڭىزدى ويىنشىعا اينالىپ وتىر.
كۇش-قۋاتىن كۇن ساناپ ارتتىرىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى ماڭىزدى جاھاندىق جوبانىڭ تاعى ءبىرى – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى. بۇل دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قحر-دىڭ بۇرىنعى توراعاسى تسزيان تسزەمينمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرعان جاسامپاز يدەياسى. بۇگىندە شىۇ دەگەنىمىز – جەر شارىنىڭ تەڭ جارىمى دەگەن ءسوز.
ەندى وقيعالىق سيپاتتاعى پاسسيونارلىق جوبالارعا قاتىستى ءسوز قوزعار بولساق, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل قاتارعا تومەندەگى جوبالاردى قوسۋعا بولادى.
داۋ جوق, مۇنداي جوبانىڭ ءبىرى – استانادا 2010 جىلى وتكەن ەقىۇ ءسامميتى. ول 11 جىلعا سوزىلعان ۇزىلىستەن كەيىن وتكىزىلگەن ەدى. سامميت جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى استانا دەكلاراتسياسى بولدى, ول ءۇش باعىت – اسكەري-ساياسي, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق جانە ادامزاتتىق ولشەم بويىنشا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستىڭ جالعاسىن تاباتىندىعىن دايەكتەپ بەردى. الەمدىك ساياسي ءسوز قورىندا بىرلىك پەن جاسامپازدىقتى ايشىقتايتىن «استانا رۋحى» دەگەن تىڭ ۇعىم-تۇجىرىم پايدا بولدى.
قازاقستاننىڭ تاعى ءبىر تابىسى 7-ءشى قىسقى ازيادانى وتكىزۋى بولدى. ازيا ويىندارىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت وليمپيادا الاۋىنىڭ ەستافەتاسى ۇيىمداستىرىلىپ, ول 20 كۇننىڭ ىشىندە 1000-نان استام الاۋگەردىڭ قاتىسۋىمەن ەلدىڭ بارلىق ءوڭىرى ارقىلى ءوتىپ شىقتى. جالپىكوماندالىق بىرىنشىلىكتە ەلىمىز 1-ءشى ورىن الىپ, 70 مەدال, سونىڭ ىشىندە 32 التىن ۇتىپ الدى. بۇل – ءسوزسىز كەرەمەت جەتىستىك!
بيىلعى قىستا ءبىزدىڭ ەل قىسقى ۋنيۆەرسيادا وتكىزدى. وعان الەمنىڭ 57 ەلىنەن 2000 سپورتشى قاتىستى. قازاقستان قورىتىندى ەسەپ بويىنشا ەكىنشى ورىن الىپ, جەر شارىنىڭ 55 مەملەكەتىنەن وزىپ شىقتى. ءبىز الەمدىك اۋقىمداعى ءىرى جارىستاردى لايىقتى وتكىزىپ قانا قويماي, ولاردىڭ بارىسىندا ايقىن جەڭىستەرگە جەتە الاتىنىمىزدى دا جاھان جۇرتىنا تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدىك.
ال ءدال قازىر كوزىمىز كورىپ وتىرعان عالامات ماڭىزدى ۇلتتىق جوبانىڭ ءبىرى – استانا ەكسپو-2017 كورمەسى. بۇل – تمد جانە شىعىس ەۋروپا اۋماعىندا العاش رەت وتكىزىلىپ وتىرعان مامانداندىرىلعان كورمە. وعان 115 ەل مەن 22 حالىقارالىق ۇيىم قاتىسۋدا. وسى جاھاندىق فورۋمدى اشقان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە: «بۇل – ءبىزدىڭ ەلدىڭ جانە «قازاقستان» اتتى ۇلتتىق برەندتىڭ جاھاندىق كەڭىستىكتەگى ىلگەرىلەۋىنىڭ جاڭا بەلەسى. «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىن جاريالاي وتىرىپ, ءبىز عىلىمي پروگرەستىڭ ناق ورتاڭعى وزەگىنەن ورىن الامىز دەپ سەنەمىز», دەدى.
كورمەدە ەلدەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ 130-دان استام ەكسپوزيتسياسى نازارعا ۇسىنىلۋدا. ەكسپو اياسىندا بىرقاتار اۋقىمدى حالىقارالىق ءىس-شارالار وتكىزۋ جوسپارلانعان. بۇگىنگە دەيىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسى ءوتتى. كۇزدە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ ءسامميتى ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى. جالپى 6 مىڭنان استام ءىس-شارا وتكىزىلمەك.
اتاپ ايتساق, ماسەلەن, ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ باعىتى بويىنشا كورمە اياسىندا تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا «ايەلدەر بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن قولدايدى» اتتى حالىقارالىق فورۋم وتەدى, وعان الەمنىڭ ءتۇرلى مەملەكەتتەرىنەن 300-دەن استام دەلەگات قاتىسپاق. قاتىسۋشىلار قاتارىندا شىۇ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ورتالىق ازيا, تمد جانە الىس شەتەلدەردەن كەلەتىن كوشباسشى ايەلدەر, ەنەرگيا تيىمدىلىگى جونىندەگى يننوۆاتسيالار اۆتورلارى, «جاسىل ەكونوميكا» سالاسىنداعى الەمدىك كورنەكتى عالىمدار, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قازاقستاننىڭ ايەلدەر قاۋىمىنىڭ وكىلدەرى بولادى.
فورۋمدا مەملەكەت, بيزنەس جانە ازاماتتىق قوعام سەرىكتەستىگى نەگىزىندە بالامالى ەنەرگەتيكا جانە «جاسىل ەكونوميكا» سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى ىلگەرىلەتۋدەگى ايەلدەردىڭ ءرولى مەن ۇلەسى كەڭىنەن تالقىلانادى.
ايەلدەردىڭ بالاما ەنەرگەتيكا جانە «جاسىل ەكونوميكا» سالاسىنداعى جاڭا جەتىستىكتەرى تانىستىرىلادى, سونداي-اق «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋعا, بۇۇ-نىڭ «بارشاعا ارنالعان ورنىقتى ەنەرگيا» تاقىرىبىنداعى جاھاندىق باستامالارىن جانە «جاسىل كوپىر» اتتى سەرىكتەستىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن تارتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ جوسپارلانۋدا.
جەر شارى ايەلدەرىنىڭ تەك بەيبىت ماقساتقا قولدانىلاتىن بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن قولدايتىنىن فورۋمنىڭ باستى تەزيسى رەتىندە ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. جاڭا ەنەرگيانى پاتسيفيزم قاعيداتتارىنا ساي قولدانۋ – قازاقستاننىڭ ايەلدەر قاۋىمىنىڭ ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايەلدەردىڭ بىتىمگەرشىلىك ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋى جونىندەگى باستاماسىن بەرىك قولداۋىنىڭ كورىنىسى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلدەگى ايەلدەر قاۋىمىنىڭ جاھاندىق ايەلدەر قوعامداستىعىنا ولاردى بىتىمگەرلىك شارالارىنا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىراتىن ماڭىزدى ۇندەۋى.
بۇگىندە الەم جاڭا داۋىرگە – كيبەرفيزيكالىق جۇيەلەردى وندىرىسكە جاپپاي ەنگىزۋدى بىلدىرەتىن 4.0 يندۋسترياسى كەزەڭىنە قادام باسىپ وتىرعانى بەلگىلى.
باستالىپ كەتكەن جاڭعىرتۋ ءىسىنىڭ قۇرامداس بولىگىنىڭ ءبىرى – جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە (جەك) كوشۋ. بۇل رەتتە الەمدە قانداي احۋال ورىن الىپ وتىر؟
جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانىڭ الەمدىك ەنەرگيا تەڭگەرىمىندەگى ۇلەسى قازىردىڭ وزىندە 24%-عا جەتتى. ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا, بۇل كورسەتكىش 40%-عا دەيىن وسەدى.
2015 جىلعى جاعداي بويىنشا 170-تەن استام مەملەكەت وزىنە جەك-تى دامىتۋ جونىندە مىندەت قويدى. بىرقاتار ەلدەردە بۇكىل ەنەرگيا ءوندىرىسى جەك-قا تيەسىلى, مىسالى, لەسوتودا ول – 100%, نەپالدا – 99,4%, يسلانديادا – 99,9%. جەك ۇلەسى ەلەۋلى بولىپ كەلەتىن ەلدەردىڭ ەڭ كوبى افريكا مەن وڭتۇستىك امەريكادا ورنالاسقان. ال تاياۋ شىعىستا جەك ناشار دامىعان. جەل جانە كۇن ەلەكتر ستانسالارى ەۋروپالىق وداق پەن اقش-تا ايتارلىقتاي ماڭىزدى ۇلەسكە يە, ال گيدروەنەرگەتيكانىڭ مەيلىنشە كوبىرەك ۇلەسى افريكا مەن وڭتۇستىك امەريكاعا تيەسىلى.
2015 جىلى جەك ەنەرگياسىن تۇرلەندىرۋگە ارنالعان مەيلىنشە مول قۋات ورتالىقتارى ورنالاسقان نەگىزگى ەلدەر قاتارىنا ەو, اقش جانە قىتاي ەندى. ولارعا 72%-عا جۋىق كۇن ەنەرگياسى ءوندىرىسى, 84% جەل ەنەرگياسىن تۇرلەندىرۋ ۇلەسى, 46% گەس قۋاتى, بيوماسسا ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن گەنەراتورلاردىڭ 64%-ى, گەوتەرمالدىق قۋاتتىڭ 42%-ى جانە سۋدىڭ كوتەرىلۋىنەن قۋات الاتىن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ 54%-ى تيەسىلى.
قازاقستان بيىل باستى ءمانى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلاتىن ءۇشىنشى جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسكەنى ءمالىم.
ەنەرگيانىڭ ەلدە وراسان مول ەكەندىگىنە قاراماستان, مەملەكەت باسشىسى تازا تەحنولوگيا مەن تازا ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ءۇشىن بەلسەندى تۇردە جەك-قا كوشۋ جونىندە مىندەت قويدى.
قازاقستان جەك-تى ەنەرگەتيكالىق كەشەندى دامىتۋدىڭ ءبىر ۆەكتورى رەتىندە قاراستىرادى. ءبىزدىڭ ەلدە جەك الەۋەتىنىڭ وتە جوعارى ەكەنى بەلگىلى.
الەمنىڭ ەڭ وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان ەلىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن قابىلدادى, وندا مەملەكەت باسشىسى بالامالى ەنەرگيانى جانە جەك-تى دامىتۋ جونىندە مىندەت قويدى. قويىلعان مىندەتكە سايكەس, ونىڭ ۇلەسى 2050 جىلعا قاراي بارلىق تۇتىنىلاتىن ەنەرگيانىڭ جيىنتىق كولەمىنىڭ 50%-ىنان كەم بولماۋى ءتيىس.
بۇل ورايدا ەلىمىز بۇگىندە تمد بويىنشا كوش باستاپ تۇر. ءبىز دوستاستىق ەلدەرى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ تۇجىرىمداماسىن, ەكولوگيالىق كودەكستى قابىلدادىق.
ناقتى ينديكاتورلار بەلگىلەندى, ماسەلەن: بالاما ەنەرگيا ۇلەسىن قازىرگى 0,8%-دان 2020 جىلعا قاراي 3%-عا, 2030 جىلى 30%-عا, 2050 جىلى 50%-عا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا قازىردىڭ وزىندە جەك-تىڭ 50 كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ مەيلىنشە ىرىلەرى – جامبىل وبلىسىنداعى قۋاتتىلىعى 50 مۆت بولاتىن «بۋرنوە» كۇن ەلەكتر ستانساسى (كەس); اقمولا وبلىسىنداعى قۋاتتىلىعى 45 مۆت بولاتىن جەل ەلەكتر ستانساسى (جەس); جامبىل وبلىسى قورداي كەنتىندەگى قۋاتتىلىعى 21 مۆت بولاتىن جەس.
استانا ەكسپو بازاسىندا رەسپۋبليكامىزدا جاسىل تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالاردى دامىتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق قۇرىلاتىن بولادى.
2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 53 جەك نىسانىن, سونىڭ ىشىندە 23 جەس, 17 كەس جانە 13 گەس نىسانىن پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
وسىنداي شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قازاقستانعا جاسىل ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ءىسى بويىنشا الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇگىندە ءوزىنىڭ قازىرگى كەلبەتى ارقىلى رەسپۋبليكانىڭ يننوۆاتسيالىق بولاشاعىن كەيىپتەيتىن استانا ەلىمىزدەگى جاسىل دامۋدىڭ درايۆەرى جانە كوش باستاۋشىسى بولىپ وتىر.
ەل ۇكىمەتى 2014 جىلدىڭ وزىندە استانانى 2050 جىلعا دەيىن الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك قالالارىنىڭ وندىعىنا كىرگىزۋ مىندەتىن قويعانى ءمالىم. قالا قازىرگى كەزدە بىرتىندەپ, جۇيەلى تۇردە سول كوزدەلگەن ماقساتقا قاراي ىلگەرىلەپ كەلەدى.
مەگاپوليس ەكونوميكاسىنىڭ جان-جاقتى دامۋىنسىز بۇل مەجەگە جەتۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا ماڭىزدى كورسەتكىشتىڭ ءبىرى – ەنەرگيانىڭ جۇمسالۋ مولشەرى.
قالا باسقارماسى بۇگىندە استانانىڭ ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ مەن ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدا. ونى ازىرلەۋ بارىسىندا كانادانىڭ, سكانديناۆيانىڭ, گەرمانيانىڭ, قىتايدىڭ, سينگاپۋردىڭ, ت.ب. ەلدەردىڭ ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سالاسىنداعى ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەرى قاراستىرىلدى.
باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى – جەك-تى دامىتۋ جانە پەرسپەكتيۆالى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ.
ەكسپو-2017 كورمەسىنە دايىندىق اياسىندا جەك-تىڭ شاعىن فورمالارىن ورناتۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىنداعى اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. وسى ماقساتپەن ءباا, اقش, قىتاي, شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وزىق تاجىريبەلەرى مۇقيات زەرتتەلدى.
بۇگىندە استانادا قازىردىڭ وزىندە جەك-تىڭ شاعىن فورماسىنىڭ 18 ءتۇرى ورناتىلعان. الىنعان ەلەكتر ەنەرگياسى كەشەنى جانە ساياباقتاردى جارىقتاندىرۋعا باعىتتالىپ, قالانىڭ جارىق بەرۋ جەلىسى مەن بيۋدجەت جۇكتەمەسىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
جاياۋ جۇرگىنشى وتكەلدەرىنىڭ جولىن جارىقتاندىرۋ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر, وسىنىڭ ءوزى قالاداعى جول احۋالىن جاقسارتۋعا قوسىلعان ناقتى ۇلەس بولىپ سانالادى.
جابىق ايالدامالاردى ولاردىڭ شاتىرىنا كۇن پانەلدەرىن ورناتۋ ارقىلى ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋ اۆتونومدى تاسىلگە كوشىرىلگەن. پانەلدەر ايالدامالاردىڭ ەلەكترمەن, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە جانە جارىقتاندىرىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى دەمالاتىن ورىنداردا كۇن ەنەرگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن, ەلەكتروندىق گادجەتتەردى قۋاتتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «پالمالار» اتتى قۇرىلعىلار ورناتىلعان.
ساياباقتار مەن گۇلزارلار اۋماعىنىڭ ءبارىن كۇن پانەلدەرىمەن جانە جەل گەنەراتورلارىمەن جابدىقتالعان شىراقتار جارىقتاندىرىپ تۇر. ولار CREE LED ماركالى چيپتەرى بار, ۇزاق ۋاقىت بويى قىزمەت ەتەتىن جانە ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەيتىن جارىقديودتى شامدارمەن جاراقتاندىرىلعان.
كوپ ادام حالىقارالىق اۋەجايدان شىعا بەرىستە كۇننىڭ جارىعىن جيناقتاپ, ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە جانە ونى قالانىڭ جارىق جەلىسىنە بەرۋگە ارنالعان «گۇل» اتتى قۇرىلعىنى بايقاعان دا بولار.
قالانىڭ ورتالىق تسيركىنىڭ ماڭىندا تىرەك-تۇعىرلارعا ورناتىلعان «بەيمالىم ۇشۋ نىسانى» پىشىنىندەگى, ءوز-ءوزىن ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتەتىن دەكوراتيۆتى شىراقتار جارقىراپ تۇر.
نەگىزگى دەمالىس ورىندارىندا جەل گەنەراتورلارىمەن جابدىقتالعان «اعاشتار», سونداي-اق «كۇن گۇلشەلەرى» اتالاتىن, بارلىعى قازاقستاندا وندىرىلگەن بۇيىمدار ورناتىلعان.
سونىمەن قاتار, تۇران داڭعىلىنىڭ, ۇلى دالا كوشەسىنىڭ بويى جەك ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن جارىقتاندىرۋ ادىسىنە كوشىرىلگەن. وسى كوشەلەردە ءوز-ءوزىن ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كۇن پانەلدەرىمەن جابدىقتالعان باعدارشامدار ورناتىلعان.
«اۋەجاي» اينالما جولىنىڭ الدىندا جەل گەنەراتورلارىمەن جابدىقتالعان «بولوتوۆ قۇرىلعىسى» جۇمىس ىستەپ تۇر, ول ءتىپتى ءالسىز جەلدىڭ وزىنەن جەتكىلىكتى مولشەردە ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرە الادى.
كەشكى مەزگىلدە قابانباي باتىر داڭعىلى بويىنداعى ستاديوندار كەشەنىنىڭ اۋدانى كۇن ەنەرگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن, سونداي-اق اۋانى سۇزگىدەن وتكىزەتىن «ەكو-شامدار» ارقىلى نۇرلانىپ تۇرادى.
قوعامدىق سپورت الاڭدارىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ, دەنە تاربيەسىمەن شۇعىلدانۋعا ارنالعان «ەكو-فيتنەس», «ەكو-جاتاق» ترەناجەرلارى ورناتىلعان. ەڭ قىزىعى سول, ولار دا ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى.
مىنە, قازىردىڭ وزىندە وسىنداي ناقتى قادامدار جاسالدى. بارلىعى جۇيەلى, رەتتى جانە ايقىن جۇزەگە اسىرىلۋدا. ال الدىمىزدا ءبىزدى بۇدان دا قارقىندى جانە تارتىمدى بولاشاق كۇتىپ تۇر. استانا الەمنىڭ ەڭ زياتكەر قالاسىنىڭ ءبىرى دەگەن مارتەبە دەڭگەيىنە قاراي جەدەل ءارى بايىپتى تۇردە ىلگەرىلەپ كەلەدى.
ءبىر كەزدە ايگىلى اعىلشىن جازۋشىسى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى رەديارد كيپلينگ باتىس پەن شىعىس ەشقاشان قوسىلمايدى دەپ تۇجىرىمداعان بولاتىن.
الايدا بارلىق نەگىزگى الەمدىك وركەنيەتتەردىڭ لەبىن بويىنا توعىستىرعان ەلباسىنىڭ ءتول پەرزەنتى – ەلوردا ءوزىنىڭ دامۋ فيلوسوفياسى, قايتالانباس ۋربانيستىك مادەنيەتى ارقىلى بۇعان مۇلدە باسقاشا جاۋاپ بەرىپ وتىر. سوندىقتان استانا بۇگىندە نيۋ-يورك, پاريج نەمەسە لوندون ءتارىزدى بەدەلدى جاھاندىق مەگاپوليستەردىڭ بىرىنە اينالدى. ۇلى دالا ەلىنىڭ ەلورداسىن كوپ جۇرت ءىرى حالىقارالىق فورۋمدار وتكىزۋ ءۇشىن ەڭ قالاۋلى ورىن دەپ سانايدى. ءبىز ءتىپتى وسىعان دەيىن باستارى قوسىلىپ كورمەگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى ءۇشىن دە ورتاق ديالوگ الاڭىن قالىپتاستىردىق.
ەلىمىزدە قازىر ءوتىپ جاتقان «استانا ەكسپو-2017» حالىقارالىق كورمەسى – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلاستىرىلعان سىندارلى, زاماناۋي مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ سالتاناتتى جەڭىسىنىڭ ايشىقتى ايعاعى; ەلباسىمىزدىڭ اسا جوعارى بەدەلىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تاعى ءبىر مارتە مويىندالۋى.
دۇنيەجۇزىلىك ءاربىر كورمە تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرى, بىرەگەي جوبالارى ارقىلى تاريحتا مىندەتتى تۇردە ءوزىنىڭ وشپەس ءىزىن قالدىراتىنى ءمالىم.
ماسەلەن, 1851 جىلى ۇلىبريتانيادا وتكەن العاشقى كورمە الەمگە تۇگەلدەي تەمىر مەن اينەكتەن جاسالعان حرۋستال سارايدى تارتۋ ەتتى. كورمە ءۇشىن 1889 جىلى ارنايى سالىنعان ايگىلى ەيفەل مۇناراسى ءپاريجدىڭ بىرەگەي بويتۇمارىنا اينالدى. ال مونرەالدا ەكسپو-67 كورمەسى ءۇشىن بوي كوتەرگەن, ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى جالعاسقان 354 تەكشەدەن تۇراتىن «حابيتات 67» اتتى عالامات تۇرعىن ءۇي كەشەنى بۇكىل كانادانىڭ كوزايىمى بولىپ سانالادى.
بىزدەگى ەكسپو-2017 كورمەسىندە بولعانىمدا مەن ونداعى ورتالىق نىسان, قازاقستاننىڭ پاۆيلونى – «نۇر الەم» بولاشاقتا استانا مەن قازاق ەلىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى الەمنىڭ ءرامىزىنىڭ بىرىنە اينالادى دەگەن ويعا كەلدىم.
ديامەترى 80 مەترلىك بۇل الىپ شار الەمدەگى تولىق سفەرا پىشىنىندەگى بىردەن-ءبىر عيمارات بولىپ سانالادى. نىسان قۇرىلىسىندا فۋتۋريستىك ديزايندى بۇزباي ساقتاي وتىرىپ, ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن ەڭ جاڭا فوتوەلەكتر تەحنولوگيالارى قولدانىلعان. جەلدىڭ باعىتى مەن ۇيىتقۋىنا تاۋەلدى ەمەس دىبىسسىز جەل گەنەراتورلارى ەلەكتر ەنەرگياسىن جەلىدەن از تۇتىنۋدى قامتاماسىز ەتەدى. «نۇر الەم» – «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» عيماراتىنىڭ ءمىنسىز ۇلگىسى, بۇل تەك كورمەنىڭ جاي عانا ايشىقتى كوركى ەمەس, تۇتاس ءبىر برەند.
مەنىڭ ويىمشا, «استانا ەكسپو-2017» جاڭا ەنەرگيانىڭ, بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىنىڭ ءرامىزى عانا بولىپ قالمايدى, ول ادامزاتتىڭ تەحنيكا مەن تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ودان ءارى ىلگەرىلەۋى جولىنداعى تىڭ پاسسيونارلىق سەرپىنىنىڭ باستاۋىن بىلدىرەدى.
قازىرگى زاماننىڭ كورنەكتى پاسسيونارى, ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىناۋ جوباسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاھاندىق وليمپ شىڭىنىڭ جارقىراعان تاعى ءبىر جاڭا بيىگىنە كوتەرىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ عالامات جوباسى – استانا ءوز ۋاقىتىنان وزعان مەگاپوليس رەتىندە بۇگىندە بۇكىل قازاقستاننىڭ پاسسيونارلىق قۋاتىنىڭ ورتالىعى بولىپ سانالادى دەپ بىلەمىن.
شىندىعىن ايتقاندا, ينكليۋزيۆتى جانە ورنىقتى دامۋ فورماتىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ءبىزدىڭ ەلدى بۇكىل الەم انتيادرولىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى رەتىندە مويىندادى. قازاقستان كوپتەگەن ماڭىزدى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق باستامالاردىڭ يەسى بولىپ سانالادى.
ءىس جۇزىندە ءبىز ازياداعى پاسسيونارلىق قۋات ورتالىعىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەمىز. كوپتەگەن ساراپشىلار XXI عاسىردى ازيانىڭ ءداۋىرى رەتىندە تانىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, قازاقستان دا جاھاندىق پاسسيونارلىق ورتالىعىنىڭ بىرىنە اينالۋدا.
ءبىر كەزدە, جاڭا ءداۋىر تۋعاندا ەۋروپادا: «Ex oriente lux» (شىعىستان نۇر توگىلىپ تۇر) دەگەن ءسوز ايتىلعان بولاتىن. بۇل شىعىستان دانالىق كەلە جاتىر دەگەندى بىلدىرگەن ەدى.
مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرى, ماڭىزدى الەمدىك باستامالارى, جاھاندىق ىنتىماقتاستىق پەن بەيبىتشىلىكتى جاقتاۋى, استانانىڭ جاھاندىق ورتالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە مويىندالۋى «Ex Astana lux» دەپ باتىل ايتۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. استانادان نۇر توگىلىپ تۇر!
كەلە جاتقان استانا كۇنى قۇتتى بولسىن, قىمباتتى قازاقستاندىقتار, ەكسپو-2017 قوناقتارى!
گۇلشارا ابدىقالىقوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى
