قازاقتىڭ قاراپايىم اۋىلىنان شىعىپ, اقىلى ءھام پاراساتىمەن الاشتى تاڭداندىرعان اياۋلى انالار بەينەسى تاريحىمىزداعى قىمبات تا قاستەرلى بەتتەردىڭ ءبىرى. ءوزى دۇنيەگە اكەلگەن پەرزەنتىن اتانىڭ ەمەس, ادامنىڭ بالاسى بولۋعا باۋلىعان ۇلكەن جۇرەك پەن كىرشىكسىز كوڭىلدىڭ كورىنىسى ۇلتتىڭ باعىنا تۋعان ازاماتتاردى قالىپتاستىرۋدا, تاربيەلەۋدە تەڭدەسسىز ءرول اتقاردى. سونداي اياۋلى انالاردىڭ قاتارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اناسى ءالجان انا دا بار.
جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنا قاراستى قاسىق دەيتىن اۋىلدا اتى اڭىزعا اينالعان انا دۇنيەگە كەلگەن. عاسىردان استام تاريحى بار اۋىلدىڭ تابيعاتى ءبىر بولەك, قاسيەتى ءبىر باسقا. اۋىلدىڭ باتىسىندا اعىپ جاتقان شۋ وزەنى دە كەرىمسال دالانىڭ كوركى. شۋ وزەنىنىڭ شۇعىلاسىنا شىنار شاعىنان شومىلىپ وسكەن ءالجان انا دالالىق دەگدارلىقتى, ۇلتتىق تەكتىلىكتى بويىنا ءسىڭىردى. اكەسى بۇقارباي مەن اناسى ءدۇريانىڭ دا بولمىسى بولەك, رۋحى بيىك جاندار بولعان. ال اعاسى بولەگەن كەزىندە سول قاسىق كولحوزىن باسقارعان ەكەن. ول كىسىنىڭ اۋىلعا مادەنيەت ءۇيى مەن مەكتەپ سالدىرعان جاقسىلىعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل جادىندا. سونداي-اق, ۇلتتىڭ باسىنا ناۋبەت تونگەن اشارشىلىق جىلدارى دا ەلگە ادال ەڭبەك ەتىپ, جوقشىلىق تاقسىرەتىن تارتقاندارعا كومەك كورسەتىپ, ازاماتتىق جاسايدى. مىنە, وسىنداي ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قاسىق اۋىلى بۇكىل وداق كولەمىنە بەلگىلى بولادى. كەيىننەن جەرگىلىكتى پارتيا ۇيىمى بولەگەن بۇقارباي ۇلىن اۋەلى كراسنوگور اۋدانىنداعى ۆوروشيلوۆ كولحوزىنا پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ەتىپ قىزمەتكە جىبەرەدى. ودان سوڭ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. بىراق, زامانا اعىمى ءبىر ورنىندا تۇرماي, ءداۋىر تىنىسى تارىلعانداي ۋاقىت كەلەدى دە, ەلدىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ قاتارىندا بولەگەن كىسى دە «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالامەن ۇستالادى. بۇل وتە ءبىر قيىن كەزەڭدەر ەدى. وسىنداي تاۋقىمەتتى تاعدىردى باستان كەشكەن ءالجان انا شامالعانعا كەلىپ, سول جەردە جول سالۋشىلاردىڭ بريگاديرى بولىپ جۇرگەن ءابىش نازارباەۆپەن تانىسادى. ءار نارسەنىڭ قادىرىن بىلەتىن ازاماتتار تاعدىر توعىستىرىپ, قىزىلشا مەن بيداي ەگەدى. ءسويتىپ, ءناسىبىن ادال ەڭبەكپەن ايىرعان وتباسى قازاقى قالىپتان, ۇلتتىق ۇستانىمنان اينىماي عۇمىر كەشەدى.
ەلباسى جايىندا تۇسىرىلگەن «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» كوركەم فيلمىندە ءابىش اقساقالدىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن كىسىلىگى, وزگەگە قامقورلىعى ايرىقشا كورىنەدى. اسىرەسە, تاعدىردىڭ جازۋىمەن جەر اۋىپ كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە تۋعانىنداي قامقورلىق جاساۋى دا ازاماتتىقتىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. اكەنىڭ وسى ءبىر ابزال قاسيەتى كەيىننەن ۇرپاعىنىڭ بويىندا جاڭعىرىپ, جاڭاشا قۋات الدى. اكە مەن انادان دارىعان ەڭبەك تۋرالى ءتامسىلدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ «ادىلەتتىڭ اق جولى» كىتابىندا ورنەكتەپ جازادى. «سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ, قىرقىنشى جىلداردىڭ اياعى مەن ەلۋىنشى جىلداردىڭ باس كەزى. انام كولحوزدان كۇتىپ-باپتاۋعا ءبىر گەكتار قىزىلشا الادى. كوكتەمنەن باستاپ العاشقى قار تۇسكەنگە دەيىن ءبىر تولاستامايتىن ازاپ ەڭبەك. تۇقىم سەپكەننەن كەيىن مي قايناتقان ىستىق كۇن استىندا بەل جازباي ءجۇرىپ, وسىناۋ گەكتارداعى ەگىستى سيرەتىپ قولمەن جۇلۋدى ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. بۇل عۇمىر بويى ەستە قالادى. ال اقىرىندا قىزىلشا تامىرلاپ, پىسكەن كەزدە ونى ۇلكەن پىشاقپەن تازالاپ, تيەپ, وتكىزىپ, سودان سوڭ بورالداي قانت زاۋىتىنا بارىپ, ءبىر جارىم قاپشىق قانت الۋ ءۇشىن كولحوزدان بەرىلەتىن انىقتاماعا قول جەتكىزۋ كەرەك. ەڭبەككۇنىڭە الاتىنىڭ سول عانا, ال اقشالاي سوقىر تيىن دا تولەنبەيتىن» دەگەن ەستەلىكتەن ەسەلى ەڭبەك پەن بەس باتپان بەينەتتىڭ ناق ءوزىن كورۋگە بولادى.
ابىز تۋعان, اڭىز تۇنعان ولكەدە ءسوز ونەرىنە ق ۇلىقسىز بولۋ مۇمكىن ەمەس. ءالجان انا دا اقىندىعىمەن, شەشەندىگىمەن, تاپقىرلىعىمەن حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن جان بولىپتى. تاعدىردىڭ ءتۇرلى سىناقتارىنا تاپ كەلسە دە مويىماعان قايسار جاننىڭ بۇل قاسيەتى قازاق قىزدارىنا ءتان تەكتىلىك پەن يماندىلىقتى كورسەتەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىر سۇحباتىندا انا تۋرالى تولعانىسىن ء«وزى قاراپايىم, ساۋاتى جوق ادام بولسا دا ومىردەن ۇيرەنگەنى, كورگەن-بىلگەنى كوپ انام ءار ۋاقىتتا كوز الدىمدا, جۇرەگىمدى ەلجىرەتىپ تۇرادى. قيىن شەشىمدەر قابىلدار كەزدە تۇسىمە كىرىپ, اقىل بەرىپ كەتەدى», دەگەن جۇرەكجاردى سوزدەرمەن جەتكىزەدى.
ءالجان انانىڭ قاسيەتى مەن وسيەتى جايىندا دا ەل اراسىندا تاعىلىمدى ەستەلىكتەر ساقتالعان. قورداي اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءبىرجان الىمبەت ءالجان انا تۋرالى ويىن «اقىن دا, باتىر دا, جىرشى دا شىققان قاسيەتتى قورداي جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن ءالجان انا راسىندا تەگىن جان ەمەس ەدى. سول كەزدەرى ء«ان تىڭداساڭ قاسىققا بار, قىز الساڭ قاسىقتان ال» دەگەن ءسوز شىققان. ول كىسى ءاندى ناقىشىنا كەلتىرە ورىندايتىنى ءوز الدىنا, ازىلگە ۇستالىعىمەن, ايتقىشتىعىمەن, شەشەندىگىمەن, تاپقىرلىعىمەن اۋىلداستارىنىڭ اراسىندا ەرەكشە قۇرمەتكە بولەنگەن, جانى جايساڭ, مىنەزى جايدارلى جان بولعان ەكەن. ەلىنىڭ باعىنا بىتكەن بالانى ومىرگە اكەلۋ انا ءۇشىن قانداي باقىت دەسەڭىزشى. وسىنداي انالاردى قالاي قۇرمەتتەسەك تە جاراسادى», دەپ ساباقتادى. ال قاسىق اۋىلىنان شىققان تاعى ءبىر ازامات, ون سەگىز جىل شوپان, جيىرما ەكى جىل فەرما باسقارعان تۇرعانبەك تۇرىسباەۆ وتكەن كۇنگە شەگىنىس جاساپ, ەستەن كەتپەس ەستەلىگىمەن ءبولىستى. «1956 جىلى وقۋ ءبىتىرىپ, الماتىعا كەلدىم. بىراق وقۋعا تۇسە الماعان سوڭ, شامالعانداعى قۇرىلىس تەحنيكۋمىنا وقۋعا قابىلداندىم. سوندا شامالعانعا اتاقتى ءبيشى شارا جيەنقۇلوۆا كەلىپ, ءبىر ادەمى ونەر كەشى بولعان. تەحنيكۋمدا وقىپ جۇرگەنىمدە, اۋىلدا تۇراتىن يۆان ايداپكەلوۆ دەگەن جىگىت ماعان «شامالعاندا مەنىڭ تۋىستارىم تۇرادى. اپكەمنىڭ اتى ءالجان. نۇرسۇلتان دەگەن جيەنىم بار. قالاساڭ, سول ۇيگە بارىپ تۇرۋىڭا بولادى» دەدى. سودان شامالعانعا كەلگەن سوڭ, ءالجان اپكەيدى ىزدەپ, اقىرى ۇيىنە باردىم. ول كەزدە حالىقتىڭ جاعدايى ناشار ەدى. سوعىستان كەيىن ەلدىڭ وڭالا قويماعان شاعى. بىراق سوعان قاراماي ءالجان اپكەمىزدىڭ ايران بەرگەنى ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتپەيدى. ول كىسىنىڭ قولىنان تالاي ءدام تاتتىم. وتە جاقسى ادام ەدى. ۇيدەن كەتەرىمدە نۇرەكەڭ ماعان ءوزىنىڭ سۋرەتىن سىيلادى. سۋرەتتىڭ سىرتىنا «قىمباتتى دوسىم تۇرعانبەككە شىن دوسى نۇرسۇلتاننان!» دەپ جازىپتى. بۇل سۋرەت مەندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى. كورگەن سايىن جۇرەگىم ەلجىرەپ, كوڭىلىم وسەدى. كەيىننەن مەن نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن ءۇش رەت كەزدەستىم. ماعان ەستەلىككە ساعات سىيلادى», دەيدى بۇل كۇندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسىپ وتىرعان اقساقال.
جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى. قۇرىلعالى بەرى قاسىق دەپ اتالىپ كەتكەن اۋىلدىڭ نە سەبەپتى بۇلاي اتالعانى جايىندا ناقتى ايتا قويۋ قيىن. بىراق تالاي جاقسى مەن جايساڭدى دۇنيەگە كەلتىرگەن ەلدىڭ يەسى, جەردىڭ كيەسى ەكەنى انىق. بۇگىندە ەل قۇرمەتتەگەن ازاماتتاردىڭ اتىندا اۋىلدان باستاپ كوشە, مەكتەپتەر بار. حالىق ءوزى توپىراعىندا تۋىپ, تامىرىن تارتقان تۇلعالارعا دەگەن ءىلتيپاتىن وسىلاي بىلدىرسە كەرەك. ەندىگى جەردە اۋىل تۇرعىندارى دا قاسىق اۋىلىن ءالجان انا اۋىلى دەپ اتاساق دەگەن ويلارىن جەتكىزدى. اياۋلى انانىڭ دۇنيەگە كەلگەن جەرى دە ايبىندى, اجارلى. جانە قازاقتىڭ قايراتكەر ۇلىن دۇنيەگە اكەلىپ, تاربيەلەگەن ارداقتى انانىڭ ەسىمى ءاردايىم ەل ەسىندە.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
