بۇگىندە ول – بىلىكتى مامان رەتىندە, كانادانىڭ مەملەكەتتىك ۆيننيپەگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءوزىنىڭ كاسىبي ماماندىعىن ۇزبەي ۇشتاپ, ۇنەمى تەرەڭدەتىپ كەلە جاتقان الەمگە تانىمال عالىم. اشىق اقپارات كوزدەرىنەن بايقالىپ وتىرعانداي, فرانك البونىڭ قالامىنان تۋعان «گەرمەتيكالىق كود» («Hermetic Code») اتتى مونوگرافياسى, عىلىمي قۇندىلىعى جاعىنان, ساناۋلىلاردىڭ ساناتىنا قوسىلعان زەرتتەۋ جۇمىسى ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇر.
ەندى مىنە, تاياۋدا عانا ايتۋلى عالىمنىڭ «استانا: ارحيتەكتۋرا. ميف جانە تاعدىر» («Astana: Architecture. Myth & Destiny») اتتى جانە ءبىر ساليقالى تۋىندىسى جارىق كوردى. عىلىمي تانىم تۇرعىسىنان تاعىلىمى تەرەڭ ءارى ۇلكەن تيراجبەن شىعارىلعان بۇل مونوگرافيانىڭ العاشقى باسىلىمى كانادالىق وقىرماندار سەنىمىنە بىردەن يە بولىپ, دەمدە ساتىلىپ كەتكەن.
ايتسا ايتقانداي-اق, اۆتوردىڭ جاڭا كىتابىندا ساۋلەتى مەن داۋلەتى جاراسقان استانانىڭ, العاشقى قازىعى قاعىلعان ساتتەن باستاپ, بۇگىنگە دەيىن ەكپىندى ورىستەپ كەلە جاتقان ديزاينەرلىك, سونداي-اق, ارحيتەكتۋرالىق ەرەكشەلىكتەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, جاسامپاز قالا كەلبەتىندەگى بايىرعى سيمۆولدار مەن ميفولوگيالىق پاراللەلدەردىڭ دە كەرەمەتتەي ۇيلەسىم تاپقانى وتە نانىمدى باياندالعان. اۆتور الگى شەندەستىرۋلەردىڭ بۇگە-شىگەسىن ساراپتاپ قانا قويماي, ولاردى زەردەلەۋ بارىسىندا ءوزى تۇيگەن تۇشىمدى دا تەرەڭ پىكىرلەرىن ناقتى فوتوگرافيالىق دايەكتەرمەن وتە شەبەر دالەلدەپ وتىرادى.
تۋما تالانت يەسى, پروفەسسور فرانك البونىڭ جاڭا تۋىندىسىنىڭ استاناداعى العاشقى تانىستىرىلىمى ماۋسىم ايىنىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىنەن باستاپ, كۇللى الەم نازارىن وزىنە تارتىپ العان جاھاندىق ەكسپو-2017 كورمەcىنىڭ كەزىندە دە, سول سياقتى الگى ءىرى شارانىڭ اياسىندا وتكەن حالىقارالىق كىتاپ كورمە-جارمەڭكەسىندە دە ۇيىمداستىرىلدى. بۇل شارالار تۋرالى قىسقا دا نۇسقا تانىمدىق حابارلارمەن ەلىمىزدىڭ ورتالىق اقپارات قۇرالدارى, ونىڭ ىشىندە, تەلەارنالار دا بار, وقىرمان مەن كورەرمەن قاۋىمدى دەر كەزىندە قۇلاقتاندىرىپ ۇلگەردى.
وقىرمان رەتىندە جاڭا كىتاپتىڭ ىشكى مازمۇنىمەن ءسال ەرتەرەك تانىسۋىما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاناداداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى كونستانتين جيگالوۆ سەبەپشى بولدى. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, بۇرىن اتىن دا بىلمەيتىن بەيتانىس عالىم تۋرالى ەلشى سىرتتاي ءمالىم ەتكەن كەزدە, پلانەتانىڭ سوناۋ قيىر سولتۇستىگىندە جاتقان الىپ كانادانىڭ ايتۋلى عالىمى ەلوردامىز استانا تۋرالى قالام تارتىپ جۇرگەنىنە ءىشىم جىلىپ قالعانىن جاسىرمايمىن. فرانك البوعا بىردەن ينتەرنەت ارقىلى حابارلاسىپ, سۇحباتتاسا كەتكەندە, ونىڭ اشىق-جارقىن ازامات ەكەنى انىق بايقالدى. سوسىن, كانادالىق قالامگەر ماقسات-مۇددەلەرىنىڭ ءمان-جايىن قىسقاشا ءتۇسىندىرىپ قانا قويماي, جوباداعى كىتابىنىڭ كەيبىر فراگمەنتتەرىن ماعان الدىن الا سالىپ جىبەرگەن-ءدى. ەندى مىنە, حالىقارالىق كورمە بارىسىندا وقىرمان قاۋىمعا اتالمىش شىعارمانىڭ اعىلشىن تىلىندەگى تولىق نۇسقاسى دا تانىستىرىلدى.
سالماقتى عىلىمي تۋىندىمەن جەتە تانىسا كەلە, الەمدىك ارحيتەكتۋرا تاريحىنىڭ بىلىكتى مامانى فرانك البونىڭ قازاقستان مەن استانانى بەكەر تاڭداماعانىنا ءتانتى بولاسىڭ. جاڭا كىتاپتا كەز كەلگەن وقىرماندى قىزىقتىرىپ قانا قويماي, تاڭداندىراتىن دۇنيەلەر دە جەتكىلىكتى.
بىرىنشىدەن, اتالمىش مونوگرافياسىن جازۋ ءۇشىن كانادالىق عالىم قازاقستانعا بىرنەشە مارتە كەلىپ, تەك استانا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بايىرعى تاريحى تۋرالى دا ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپتى. الماتى وبلىسىنداعى تامعالىنىڭ سىرىن زەردەلەپ, ونداعى جارتاس بەتتەرىنە سالىنعان كونە پەتروگليفتەر مەن كانادانىڭ مانيتوبا پروۆينتسياسى اۋماعىندا ەسكى داۋىرلەردە ءومىر سۇرگەن بايىرعى «ۇندىستەردىڭ» جارتاستارعا تاڭبالاعان ونەر تۋىندىلارىنىڭ اراسىنداعى عاجاپ ۇقساستىقتاردى بايقاپ, تاڭدانعانىن جاسىرمايدى.
ەكىنشىدەن, فرانك البو قاراعاندى وبلىسى اۋماعىنداعى كونە داۋىردە تۇرعىزىلعان پيراميدا قيراندىسىنىڭ اپ-ايقىن بەينەسى مەن قوستاناي وبلىسى اۋماعىنداعى جەر بەتىنە ويىپ سالىنعان سيرەك گەوگليفتىڭ, ناقتىراق ايتقاندا, قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ وزدەرى دە بىلە بەرمەيتىن, ەرەكشە سۆاستيكانىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى فوتوگرافيالارىن ىزدەپ تاۋىپ, ونى دا ءوز تۋىندىسىنىڭ وزەگىنە ادەمى ورە بىلگەن.
ۇشىنشىدەن, الەمدىك ارحيتەكتۋرا تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمنىڭ نازارىنان استانا قالاسىنىڭ العاشقى باس جوسپارىنىڭ اۆتورى كيسە كۋروكاۆا دا, قالا ارحيتەكتۋراسىنا ۇلكەن ۇلەسىن قوسقان وزگە تۇلعالار دا, عارىشتان تۇسىرىلگەن استانانىڭ بەينەسى دە, ەلوردا جۇرەگىندەگى «بايتەرەك» مۇناراسى (بۇل ءسوزدىڭ التايلىقتاردا ساقتالعان بايىرعى ماعىناسى – كيەلى تەرەك) دا, حالىق اراسىندا «اقوردا» اتانىپ كەتكەن پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى مەن بريتاندىق اتاقتى ارحيتەكتور نورمان فوستەر جوبالاعان «حان شاتىر» مەن بۇل كۇندە جەر شارىنىڭ ءار تارابىنداعى بارشا ەتنوستار مەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرىنە دوس قۇشاعىن اشاتىن «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارايى» – پيراميدا جانە پرەزيدەنت كىتاپحاناسى دا; «قازاق ەلى» مونۋمەنتى مەن «وتان-انا» مەموريالى, «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالى, «استانا وپەرا» تەاترى, سونداي-اق, ەلورداداعى زاماناۋي ۇلتتىق مۋزەي مەن سول الىپ عيماراتتىڭ قارسى الدىنا ورناتىلعان سۋبۇرقاقتى عاجايىپ ميفولوگيالىق «بەرەل مونۋمەتىن» دە, ءتىپتى, ەلوردادا كۇنى كەشە عانا اشىلعان (الەمگە ايگىلى ارحيتەكتورلار ادريان سميت پەن گوردون ءدجيللدىڭ (Adrian Smith+Gordon Gill) 2013 جىلعى جوباسى بويىنشا سومدالعان جاھاندىق ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ تاڭداي قاقتىرار ساۋلەتتى كەشەندەرى سەكىلدى ونداعان ايتۋلى عيماراتتار لەگى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى گەوگرافيالىق ايماقتارىندا كيەلى سانالاتىن ءارى سۇلۋ كوركىمەن جاناردى جاۋلاپ الاتىن گەوگرافيالىق نىساندار: الماتى وبلىسىنداعى ءحانتاڭىرى, ءۇش قوڭىر القابى, تامعالى پەتروگليفتەرى, ب.ز. 150 جىل بۇرىن اسىل تاستارمەن كومكەرىلىپ, التىنمەن اپتالعان ايگىلى جادىگەر – «قارعالى ديادەماسى», الماتى ماڭىنداعى ەسىك وزەنىنىڭ سول جاق جاعالاۋىنداعى تەمىر داۋىرىنە ءتان ساق وباسىنان تابىلعان ءارى قازاق ەلى ەگەمەندىگىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان «التىن ادام»; وڭتۇستىك قازاقستانداعى اتاقتى اقسۋ شاتقالى; ورتالىق قازاقستانداعى «تەرەكتى اۋليە» پەتروگليفتەرى; ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى جەراستى «سۇلتان ەرە» مەشىتى; سىرداريا بويىنداعى «قورقىت اتا» مونۋمەنتى; كەڭەستىك ءداۋىردىڭ جاساندى ەكولوگيالىق الاپات اپاتىنىڭ سالدارىنان سۋى تارتىلىپ قالعان ارال تەڭىزىنىڭ قۇم ارناسىندا قايرانداپ, قاڭىراپ تۇرعان بالىقشى كەمەلەرىنىڭ قاڭىراعان قاڭقالارى, 1953 جىلى سەمەي پوليگونىندا كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس وداعى جارعان العاشقى تەرمويادرولىق تاجال سىناق كەزىندە پايدا بولعان الاپات-جويقىن بۋداق-بۇلتىنىڭ سۇراپىل بەينەسى دە, كيەلى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى دە تىس قالماعان.
تورتىنشىدەن, زەردەلى عالىم, فرانك البو ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاڭعىرۋدىڭ وزەگىنە رۋحاني جاڭعىرۋدى ىرگەتاس ەتىپ ورگەن, 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ ساناتىنا قوسىلىپ قانا قويماي, ماڭگى ەل بولۋدى دا نىساناعا العان ۇلى دالا ەلىنىڭ الەمدىك گەوساياساتتاعى شەشۋشى رولىنە دە ايرىقشا ءمان بەرەدى. بۇل تۋرالى ءوزىنىڭ تۇشىمدى پىكىرىن كورەگەن عالىم تەرەڭ ءتۇيسىنىپ, تۇيىندەيدى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ ماڭدايىنا الەم بەيبىتشىلىگىنىڭ جارشىسى جانە تۇراقتىلىعىنىڭ ورتالىعى بولۋمەن قاتار, زاماناۋي وزگەرىستەرگە يكەمدى قابىلەتتىلىك پەن پلانەتا قاۋىپسىزدىگىنىڭ ىرگەتاسى بولۋ دا جازىلعان.
بەسىنشىدەن, اتالمىش كىتاپتىڭ اۆتورى الەمدەگى ادامي, مادەني جانە ءدىني قۇندىلىقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن دە پاش ەتەدى. سوسىن, ءوز شىعارماسىنىڭ تەك قازاقستاننىڭ ساۋلەتتى جاڭا استاناسى مەن كۇننەن-كۇنگە نىعايىپ كەلە جاتقان جاڭا مەملەكەتتىڭ سيمۆولدىق بايانى عانا ەمەس, الەم ارحيتەكتۋراسىنىڭ بەيبىت كەلەشەگىنىڭ دە جول كارتاسى ەكەنىنە دە اۆتور تيتتەي كۇمان كەلتىرمەيدى.
التىنشىدان, كىتاپتىڭ سوڭعى نۇكتەسىن دە فرانك البو ۇلكەن سەنىمدىلىكپەن تۇيىندەيدى. ول قازاقستاننىڭ بايسالدى ليدەر رەتىندە الەم تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنە اسا قاجەتتى ءۇش باعىتتى بەرىك ۇستانىپ وتىرعانىن, اتاپ ايتقاندا, ءدىني ەكسترەميزممەن كۇرەسكە, يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋعا جانە كۇللى الەمدە ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ۇلكەن باسىمدىق بەرىپ وتىرعان جالعىز مەملەكەت ەكەنىن اشىپ ايتادى. عالىم, سونىمەن قاتار, الگى اتالعان تاقىرىپتاردىڭ ۇشەۋى دە استانانىڭ بولاشاقتا مىندەتتى تۇردە جەمىس بەرەتىن ىرگەتاس ميفتەرىنەن تامىر الاتىنىن جانە ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ باسىمدىق بەرىپ وتىرعان مۋلتيكۋلتۋراليزم, ەتنوسارالىق ۇيلەسىم جانە دىنارالىق تاتۋلىق سەكىلدى ازاماتتىق جاڭا قوعامنىڭ نەگىزىن قالايتىن قاعيدالارىمەن وزەكتەس ەكەنىن ۇلكەن سەنىمدىلىكپەن پاش ەتەدى.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى
