سودان ميشىعىمىزدىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن «قازانىڭا تاس ءتۇستى مە ءسوزى قايدان شىققان؟» دەگەن ساۋال باس كوتەرىپ, مازا بەرمەي قويعانى. دەرەۋ ىندەتە ىزدەي باستادىق. اۋەلى جۇگىنەتىمىز الەۋمەتتىك جەلى عوي. اقتارىپ كورسەك, ء«سۇت تاسىپ كەتپەۋ ءۇشىن قازان بەتىنە اعاش قاسىق قويىپ قويىڭىز, بىراق قاسىعىڭىز تەز ىستەن شىعادى» نەمەسە «قازان تاسىماسىن دەسەڭىز, ىدىستىڭ سىرتىن مايلاپ تاستاڭىز» دەگەن ساقاۋلانعان «جاۋاپتان» وزگە جارىتىمدى ەشتەڭە تاپپادىق.
«قازانعا تاس سالۋ» دەگەننىڭ سورابىمەن وسى كۇنى ۇمىتىلا باستاعان «تاسقورىقتى» دا توڭىرەكتەپ كورگەنبىز. ونىڭ دا قيسىنى جوق ءتارىزدى. ويتكەنى, ول مالتا تاستى وتقا ابدەن قىزدىرىپ الىپ, ىدىستاعى سۇتكە سالىپ قايناتۋ, ءسۇتتى تەز ءپىسىرۋ. سونى بابالارىمىز «قورىق» نەمەسە «تاسقورىق» دەپ اتاعان. ال بۇل جەردە قايناماۋ, قايناتپاۋ ايتىلىپ تۇر عوي.
اقىرى, الىستان ىزدەگەن جوعىمىز جاقىننان تابىلدى. بىردە ءشاي ىشە وتىرىپ: «وسى قازانىڭا تاس ءتۇستى مە؟» دەگەندى نە ءۇشىن ايتادى؟» دەپ انامنان سۇراپ قالىپ ەدىم, ول كىسى وپ-وڭاي ايتا سالدى. سويتسەك, بابالارىمىز ىدىستاعى ءسۇتتى قايناتۋ ءۇشىن دە, قايناتپاۋ ءۇشىن دە تاستى قولدانىپتى عوي.
انام ايتادى: «باياعى اجەلەرىمىزدىڭ كورگەنىنىڭ ءبارى بەينەت قوي. ول كەزدە جەر وشاقتىڭ باسىندا الىنباستاي قىلىپ ورناتاتىن جالعىز قازان تۇرادى. ەت تە سوندا, ءسۇت تە سوندا پىسەدى. سۋدى دا الگى قازانعا قايناتادى. قازاق قاتىنىنىڭ كوپ كۇنى وت باسى, وشاق قاسىندا قازان تازالاۋمەن وتەر ەدى عوي.
اۋىل-ءۇي بولعان سوڭ ايەلدىڭ قازان-وشاقتان باسقا دا قىرۋار شارۋاسى بار ەمەس پە. مىسالى, وتتى جاقسىلاپ جاعىپ, قازانعا قۇيعان ءسۇتى ەندى ءپىستى-اۋ دەگەندە ءۇي جاقتان شارىلداپ بالاسى جىلايدى, اقىرىپ بايى شاقىرادى, نە تاعى, سونداي تۇرا جۇگىرەتىن جۇمىس شىعا قالادى. نە ىستەۋى كەرەك؟ تاستاپ كەتسە ءسۇت تاسىپ, توگىلىپ وتتىڭ باسى كوڭىرسىپ كەتەدى. بارماۋعا امالى جوق. مىنە, سونداي كەزدە قازانعا تاس سالا سالىپ, بەتىن جاۋىپ كەتە بەرۋ – قازاقتا اتام زاماننان بار ءادىس. ەرتەرەكتە ءار وشاقتىڭ باسىندا ون جاسار بالانىڭ جۇدىرىعىنداي جۇمىر تاستار دايىن جاتادى. الگىندەي قىسىلتاياڭ كەزدە سول تاستى ء«بىسميللا» دەپ, سۋعا ءبىر شايىپ جىبەرىپ قازانعا تاستاي سالادى. سودان ءتىپتى ءبىر ساعاتتان سوڭ اينالىپ كەلسە دە, بەتى جابىق قازان بۇلكىلدەپ قايناي بەرەدى. تاسىپ-توگىلىپ كەتۋ دەگەن جوق. بۇل تاستى تەك ءسۇت قانا ەمەس, كوبىگىن ءبىر قالقىپ العان سوڭ ەتتى اسىقپاي ءپىسىرۋ ءۇشىن دە قازانعا سالىپ قويادى. مۇنى جاس كەزىمىزدە ءوزىمىز دە تالاي كوردىك. مىنە, الگى «قازانىڭا تاس ءتۇستى مە؟» دەگەننىڭ ءمانىسى وسى».
ءسويتىپ, جاسى سەكسەنگە تاياعان انام ويدا جوقتا كوپتەن تاپپاي جۇرگەن جوعارىداعى ءسوزدىڭ جۇمباعىن شەشىپ بەرە سالعانى. سول ساتتە مەكتەپتە وقۋ وزاتى اتانىپ جۇرگەن نۇرلىم قىزىم: «اجە ول فيزيكا زاڭدىلىعى عوي. فيزيكا دەگەنىمىز – تابيعاتتىڭ الۋان ءتۇرلى قۇبىلىستارى مەن تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن عىلىم. جاڭاعى ايتقانىڭىز نيۋتون زاڭدارىندا باياعىدان بار. ەگەر سۇيىقتىققا تەمىر شاريك سالىپ قويسا, ول بەلگىلى ءبىر گرادۋستان اسىپ قاينامايدى» دەپ زۋىلداتىپ, تەرموديناميكانىڭ, تەرموستاتتىڭ «قاسيەتتەرىن» ءبىرتالاي ايتىپ تاستادى. نەمەرەسىنىڭ ءسوزىن سوڭىنا دەيىن تىڭداپ العان انام: «اجەلەرىمىز فيزيكانى بىلمەسە دە, قازاندى قالاي تاسىتپاۋدى, قازان-وشاقتىڭ باسىن تازا ۇستاۋدى ءنۇيتونىڭنان ارتىق بىلگەن», دەپ ءبىر-اق قايىردى. اڭگىمەمىزدى وسى تۇستان تۇيىندەۋدى ءبىز دە ءجون كوردىك.
تولەگەن جاكىتاي ۇلى
سۋرەتتى تۇسىرگەن ايگەرىم بەگىمبەت
