وسى گۇل جەردىڭ بەتىندە قاشان جانە قالاي پايدا بولدى ءوزى؟ الميساقتان جەتكەن اڭىزدارعا سەنسەك, شىرىنعا عاشىق بولىپ, جالعان سوزگە سەنىپ, سۇيگەنىنە قوسىلا الماي جارتاسقا سوعىلىپ ولگەن فارحادتىڭ باسىنان اققان قانىنان ءوسىپ شىققان دەسەدى. ءافسانا افسانامەن, ال عالىمدار جابايى جاۋقازىندار سولتۇستىك يراننان باستاپ, پامير تاۋلارىنان اسىپ, تيان-شانعا دەيىن سالتانات قۇرعانىن ايتادى. وسى 10-15 ميلليون جىلدا جاۋقازىن جىلجىپ وتىرىپ يسپانيادان ماروككاعا دەيىن جايقالعان. ال يران اڭىزدارىندا جاۋقازىن ايداھاردان اققان قاننان ءوسىپ شىققان دەسەدى. اعىلشىنداردىڭ كونە ەرتەگىلەرىندە جاۋقازىن قاۋىزىنا پەرىشتەلەر تۇنەيتىنى ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلادى. پارسى ادەبيەتىندە «ديۋلباش» دەگەن اتاۋعا يە گۇل تيۋربان دەيتىن شىعىس باس كيىمىنىڭ ۇلگىسىن ەسكە سالماي ما؟! كەيبىر نانىم-سەنىمدەردە سارى جاۋقازىننىڭ قاۋىزىندا بايلىق پەن باقىت جاسىرىنىپ وتىرادى-مىس.
قىزعالداقتىڭ «توركىنى» – قازاقستان
قانداي دەرەك كوزدەرىن اقتارساق تا, جاۋقازىن ءبىر زامانداردا قازاقتىڭ دالاسىنان تاراپ, باتىس ەۋروپاعا دەيىن بارىپ, قازىر گوللانديا سياقتى ەلدەردى ەن بايلىققا بولەپ وتىرعانى تۋرالى ءلام-ميم دەمەيدى. ماقالا تۇگىلى, كىتاپ جازۋعا بولاتىن اعىل-تەگىل اقپاراتتار لەگىندە «تيۋلپاننىڭ توركىنى» قازاقستان ەكەنى ايتىلمايدى-اۋ, ايتىلمايدى.
ەسەسىنە جانە ەڭ قىزىعى, 2014 جىلى ەلباسى وسى نيدەرلاند كورولدىگىنە رەسمي ساپارمەن بارعاندا, جاۋقازىننىڭ ءتۇپ وتانى قازاقستان ەكەنىن گوللاندىقتاردىڭ وزدەرى مويىنداپ, ءتىپتى گۇلدىڭ جاڭا ءبىر سۇرپىن «پرەزيدەنت نازارباەۆ» دەپ اتاعانىن بىلەمىز.
ايتقانداي, بۇرىنىراقتا ۆاشينگتوننان ىسساپارمەن كەلە جاتىپ, ۇستىنەن كۇندىز ۇشاقپەن كەلىپ قونىپ, ابستراكتسيالىق كىلەم سياقتى اسەر قالدىراتىن وسى ەلدىڭ اۋەجايىندا جارتى كۇن قامالىپ وتىرىپ, گوللاندياعا ءسوزسىز قايتادان ورالۋدى كوكسەگەنىمىز دە ەسىمىزدە. سول ترانزيتتىك جولاۋشىنى قىزىعى مەن قۇپياسىن ىشىنە بۇككەن بولەك ەلدى ارمانسىز ارالاسا دەگەن تىلەگىمىز ءتاڭىردىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, امستەردامعا دا ءبىر جول تۇسكەن-ءدى.
ءىشىن ارمانسىز ارالاعان ادام تۇگىلى, توبەدەن ۇشقان ءتۋريستى وزىنە ماگنيتشە تارتقان ەلدىڭ نە قۇدىرەتى بار ەكەنىن وسى ەلگە جولى ارنايى تۇسكەن جان بىرتىندەپ تۇيسىنەدى. بۇل گوللانديانى سۇلۋلىعىمەن كومكەرگەن جاۋقازىننىڭ قاسيەتى ەكەنى ءسوزسىز. عىلىمسىز-اق, بۇل مەملەكەتكە قۇت بولىپ كەلگەن قاسيەتتى گۇلدىڭ ءتۇبى قازاقستان ەكەنىن ىشكى تۇيسىكپەن, ەشقانداي عىلىمي دايەكسىز-اق ۇعىنۋعا بولار ەدى.
اۋەجايدان تراپقا تابانىڭ تيگەننەن-اق, ءسىزدى قۇشاق-قۇشاق جاۋقازىندار ساتىلىپ جاتقان بۋتيكتەر, جاۋقازىن كادەسىيلارى, جاۋقازىن بەينەلەنگەن كويلەككونشەكتەر قارسى الادى. كەز كەلگەن تىرلىكتىڭ ءتىلىن تاپقان وسىناۋ ەل جاۋقازىندى عالامدىق بيزنەسكە قاي زاماندا اينالدىرىپ ۇلگەرگەنىنە ءوزىڭىز دە تاڭعالاسىز.
تۋريستەر كۇن سايىن ميلليونداپ اعىلعان تاريحي كوشەلەردە جاۋقازىن تۇقىمدارىنىڭ ءتۇر-ءتۇرى ميلليونداپ ساتىلىپ جاتادى. ادەمى قاعاز قاپشىقتارعا سالىنعان تۇقىمداردىڭ ءوزى تۋريستەرگە تاپتىرمايتىن تابارىك. تانىسىڭىز بەن تۋىسىڭىزعا تۇقىمدارىن سىي رەتىندە ساتىپ الساڭىز, كۇندەردىڭ كۇنىندە باقشاسىندا جايقالىپ, ءسىزدى ءسات سايىن ەسكە الىپ تۇرارى ءسوزسىز.
جاۋقازىن بازارلارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, كەز كەلگەن سىيلىق دۇكەندەرىندە تۋريستەرگە مىڭداپ ساتىلىپ جاتقان ماتادان تىگىلگەن, اعاشتان جاسالعان جاۋقازىندار كوزدىڭ جاۋىن الادى. سۇلۋلىعىن ىشىنە بۇككەن بۇل گۇلدىڭ سۋرەتتەرى دە تاپتىرمايتىن سىيلىق. قايدا قاراساڭ دا جاۋقازىن, سومكەلەرگە سالىنعان سۋرەتتەر, شىنىدان مولدىرەتىپ قۇيعان جاۋقازىندار, تىزە بەرسەڭ تاۋسىلمايدى. بۇكىل ەلدىڭ برەندىنە اينالعان قاسيەتىڭنەن اينالايىن قىزعالداق, وسىنشاما قۇت بولارمىسىڭ! مەملەكەتتىڭ قازىناسىنا كۇن سايىن, ءسات سايىن ميلليونداپ قۇيىلىپ جاتقان بايلىقتىڭ ءبىر بولىگى وسى ەكسپورتتالعان گۇلدەردەن كەلىپ جاتقانىنا ءشۇباڭىز بولماسىن.
ال ءبىز كۇندەردىڭ كۇنىندە وسى تاقىرىپقا قالام تارتاتىنىمىزدى تۇيسىنگەن بولارمىز, جاۋقازىن دەسە ۇنەمى ەلەڭ ەتۋشى ەدىك. ءتىپتى, بالا كۇنىمىزدىڭ ەڭ جارقىن سۋرەتتەرى دە جاۋقازىنمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى ەكەن.
ءبىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەردە بالا كۇنىمىزدە «ماەۆكا» دەگەن ءۇردىس بولۋشى ەدى. 1 مامىر كۇنى جۇرتتىڭ ءبارى تاۋعا شىعادى. تاۋدان ءتۇس اۋا ۇباپ-شۇباپ كەلە جاتقانداردىڭ قولىندا قۇشاق-قۇشاق گۇل بولۋشى ەدى. «جاۋقازىن» دەپ كەيىن اسپەتتەپ ايتىپ ءجۇرمىز عوي. شىن مانىندە ونى بالا كۇنىمىزدە «قىزعالداق تەرۋگە بارۋ» دەپ بىلەتىن ەدىك. ال كادىمگى قىزعالداقتى ءبارى دە «يتقىزعالداق» دەيتىن. اۋىلدىڭ ىرگەسىندە, كەز كەلگەن اۋلادا تەز گۇلدەپ, تەز قۋرايتىن, قولجەتىم جەردەگى يتقىزعالداقتىڭ قادىرى, ارينە جاۋقازىنداي ەمەس. ول جاۋقازىنداي تاۋدىڭ بوكتەرىندە وسپەيدى.
جاۋقازىن جىلناماسى
بۇرىنىرىقتا جاۋقازىنعا قاتىستى وتە قىزىقتى دەرەك وقىعانىمىز دا ەستە. قىسقاسى, جاۋقازىن جايلى VI-VII عاسىرلارداعى پارسى ادەبي شىعارمالارىندا دا جولدار كوپ. ونىڭ بەر جاعىندا ءبىرىنشى رەت باتىس ەۋروپادا, پورتۋگاليادا 1530 جىلدارى العاشقى جاۋقازىندار وتىرعىزىلا باستاعان كورىنەدى. شيرەك عاسىر وتكەندە ءبىرىنشى جاۋقازىندار سولتۇستىك ەۋروپاعا دا جەتەدى. ايگىلى بوتانيك گەسنەردىڭ ايتۋىنشا, اۋسبۋرگكە قىزىل جاۋقازىن ىستانبۇلدان, ياكي كاپپادوكيادان بارعان. ال كەيبىر ادەبيەتتەر انتۆەرپەنگە جاۋقازىندى فلاماندىق ديپلومات ولە دە بۋيۋبەك جىبەرگەنىن دايەكتەيدى. ەلشى ولە دە بۋيۋبەك 1554-1562 جىلدارى تۇركيادا تۇرعان. سول سياقتى ۆيزانتياعا دا جاۋقازىن تۇقىمدارى مەن ۇرىقتارى اۆستريا يمپەراتورىنىڭ تۇركياداعى ەلشىسى ولە دە بۋيۋبەك ارقىلى جەتكەن. ول جاۋقازىن تۇقىمدارىنىڭ ۇلكەن پارتياسىن 1554 جىلى ۆەناعا اتتاندىرادى. ەگەر ەرتۇعرىلدىڭ ۇرپاقتارى تۇرىكتەردىڭ ءتۇپ وتانى – اتاجۇرتى قازاقستان ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا جاۋقازىنداردىڭ باتىس ەۋروپاعا, ءتىپتى بۇكىل الەمگە قالاي تاراعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
سونىمەن, باياعىدا وقىعان سول ءبىر ماقالاعا قايتا ورالىپ كورەلىك. ايتتىق قوي, جاۋقازىننىڭ ءبىز بىلمەيتىن قۇپيالارى دا, قاسيەتى دە مول. قىسقاسى, وسىدان كەيىن ەۋروپاعا جاۋقازىننىڭ ءتاج كيگەن تاڭداۋلى سۇرىپتارى دا بىرتىندەپ بارا باستاعان. قالاي بارعانىن, كىمدەر اپارعانىن تاپتىشتەپ بايانداپ وتىرۋعا باسىلىمنىڭ شەكتەۋلى جولدارى كوتەرە قويماس. الايدا, وسمان يمپەرياسىنان جەتكەن عاجايىپ جاۋقازىن تۇرلەرى ەۋروپاعا تەز تارايدى. تۇرىك سۇلتاندارىنىڭ سۇيىكتى گ ۇلىنىڭ تۇقىمدارى ۋاقىت وتە كەلە ۆاليۋتا ورنىنا جۇرگەنىن, ەۋروپاداعى قور بيرجالارىندا التىننان دا جوعارى باعالانىپ, اكتسيا رەتىندە ساتىلعانىن, عاسىر سپەكۋلياتسياسىنا اينالعانىن تاريح ۇمىتا قويماس.
كەيبىر دەرەككوزدەرگە سەنسەك, جاۋقازىننىڭ «Tulipa gesneriana» دەيتىن ءتۇرى گوللانديادا 1570 جىلى پايدا بولىپتى. ۆيزانتيادان كەيىن ايگىلى سەلەكتسيونەر ك.كلۋزيۋس باسقا دا بەلگىلى بوتانيكتەرمەن بىرگە گوللاندياعا شاقىرتىلادى دا, ول وزىمەن جاۋقازىن تۇقىمدارىنىڭ بىرنەشە ءتۇرىن الا بارادى. بۇكىل گوللاندىقتاردىڭ «تيۋلپانامانيامەن» دەرتتەنەتىن كەزى دە وسى تۇس. جاۋقازىننىڭ كەيبىر سيرەك سۇرىپتارى 2 مىڭنان 4 مىڭ فلورينگە دەيىن ساۋدالانىپ, بيرجالاردا ونىڭ باعاسى شارىقتاي باستايدى. قىسقاسى, XVI عاسىردىڭ باسىندا گوللاندىقتاردىڭ ەسىل-دەرتى جاۋقازىن تۇقىمدارىن قولعا ءتۇسىرۋ بولادى. ونىڭ باعاسى بيرجالاردا بەلگىلەنەدى. 3 جىل ىشىندە 10 ميلليون فلورعا دەيىن جاۋقازىن تۇيىندەرى ساۋدالانسا كەرەك. ءتىپتى, كوپتەگەن وندىرىسشىلەر بايىرعى بيزنەستەرىنەن باس تارتىپ, جاۋقازىن وسىرە باستايدى. ماسەلەن, امستەردامداعى ايگىلى ءبىر سىراحانا تۇگەلدەي جاۋقازىن تۇقىمىنا ايىرباستالادى. ناتيجەسىندە, تالاي ادام ءوزىنىڭ بارىنان ايىرىلادى, ەندى بىرەۋلەر ەن بايلىققا بەلشەسىنەن باتادى. جۇرتتى «جىندى قىلعان» جاۋقازىن اۋرۋىنان قۇتقارۋ ءۇشىن مەملەكەت شارا قولدانۋعا دەيىن ءماجبۇر بولعانى تاريحتىڭ ەنشىسىندە. بۇل اۋلەكىلىك تەك اعىلشىن باقتارى كەڭىنەن تاراپ, جاۋقازىن سۇرىپتارى كوبەيە تۇسكەن تۇستا تىيىلعان.
كورشىمىز – مىنا رەسەيگە جابايى جاۋقازىندار بۇرىننان بەلگىلى بولسا دا, باقشالىق جاۋقازىن تۇيىندەرى تەك ءى پەتر پاتشانىڭ تۇسىندا 1702 جىلى گوللانديادان بارعانىن ايتساق تا, كوپ جايت بەلگىلى بولار ەدى. كنياز ۆيازەمسكي, گرافينيا زۋبوۆا, پ.دەميدوۆ, گراف رازۋموۆسكيلار اۋەستەنگەن, XIX عاسىرعا دەيىن باي-باعلاننىڭ باعىندا جايقالعان جاۋقازىن تۇقىمدارى ارينە, ول زاماندا ارزان تۇرماعان.
جابايى تابيعاتتا ءوسىپ تۇرعان جاۋقازىن تۇرلەرىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ تەك XV عاسىردا قولعا الىنا باستاعان. سول كەزدە گرەكيا, يتاليادا, ودان كەيىن فرانتسيانىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە ديدە دەپ اتالاتىن ءتۇرى مەن جاسىل بولىپ گۇلدەيتىن (Tulipa viridiflora) سۇرپى تابىلعان.
پارسى اقىنى ءحافيزدىڭ جاۋقازىن تۋرالى «ونىڭ پاك كەرەمەتىمەن ءتىپتى راۋشان گ ۇلى دە تالاسا المايدى» دەيتىن جولداردان اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. كونە ءبىر جازبالاردا «بۇل گۇلدىڭ ءيسى جوق, كادىمگى تاۋىس قۇسىنداي كوركەم – ءان. ەسەسىنە جاۋقازىن ادەمى قاۋىزىمەن, تاۋىس قۇسى عاجايىپ قاناتىمەن تانىلدى» دەيتىن جولدار بار. قىسقاسى, قانشا جىرلاساڭ دا, سۇقتانساڭ دا جاۋقازىن تۋرالى ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس.
ايتقانداي, ءبىراز جىل بۇرىن بەلگىلى قىپشاقتانۋشى عالىم الەكساندر گاركاۆەتسپەن سۇحباتتاسا وتىرىپ, تۇركى تىلدەرىنىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ ءتۇپتامىرى – قىپشاق تىلىندە وسىدان 700 جىل بۇرىن التاي مەن دۋناي اراسىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ءبارى سويلەگەنىن, ولاردىڭ سەلەكتسيامەن قالاي اينالىسقانىن بايانداعانى بار. 2003 جىلى عالىمنىڭ «قىپشاق جازبا مۇرالارى» دەگەن قۇندى زەرتتەۋى جارىق كورگەن بولاتىن.
تاعدىردىڭ تالاي تەپەرىشىن باستان وتكەرىپ, تاريحتىڭ قاتپارلارىندا كومەسكىلەنىپ قالىپ كەتكەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتۇرلى بولجامدى جازبا تاريحى عىلىمعا ادال بەرىلگەن وسى ءبىر وقىمىستىنىڭ ارقاسىندا دالەلدى دەرەكتەرمەن دايەكتەلگەن-ءدى. سونىمەن, ءبىر عاسىرلاردا التاي مەن دۋنايعا دەيىنگى ارالىقتا سالتانات قۇرعان ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ءتىلى جانە ونىڭ جازبا تاريحى تۋرالى الەكساندر گاركاۆەتسپەن بۇكپەسىز سىرلاسا وتىرىپ, جوعارىداعى جەمىستەردى سۇيەگىنەن قالاي ايىرۋدىڭ جولدارىن تۇسىندىرگەن-ءدى. عالىم قىپشاقتاردىڭ عىلىممەن دە تەرەڭ اينالىسقانىن, ماسەلەن وتە ىزدەنىمپاز ا.توروسوۆيچ دەيتىن ساۋداگەردىڭ جاسىل رايحان گ ۇلىن, سۇيەگى جوق شابدالى مەن ورىك ءوسىرۋدىڭ ءادىسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن باياندادى. ءبىر قىزىعى, سەلەكتسيونەرلەر تاجىريبەسىن ءساتتى ءتامامداي كەلە: «قۇدايمەن تەكسەرىلگەن» دەپ جازادى ەكەن. مىنە, بۇل دا ءبىزدىڭ بابالارىمىز. قان دەگەن, ءجاي اعىپ جاتقان سۋ ەمەس. ىقىلىم ءبىر زامانداردا بۇل ونەر ءبىزدىڭ دە قانىمىزدا بولدى.
تورە ءسوزدىڭ ءتۇيىنى. ەندەشە, توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – جاۋقازىننىڭ ءتۇپ وتانى – قازاقستان دەپ قۇر ماقتانعا سالىنعانشا, ونى تورىنە شىعارىپ ءتاجىن كيدىرىپ, قازاقتىڭ وزىنە قۇت قىلىپ قايتارار كۇن تۋسا ەكەن دەگەن تىلەكپەن, تۇرتكى ويلاردى توگىپ وتىرعان جايىمىز بار.
قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندا قىزعالداقتىڭ 32 ءتۇرى وسەدى ەكەن. ونىڭ ىشىندە 12 ءتۇرى تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ توپىراعىنا ءتان دەيدى. الەمنىڭ نەبىر باعباندارى بارىن سالىپ, ومىرگە اكەلگەن جاۋقازىننىڭ سيرەك تۇرلەرى ەندى بىزگە جەرسىنبەيدى دەپ استە ويلاۋعا بولماس. بوتانيكتەرىمىز بەن ءىستىڭ جايىن بىلەتىن بيزنەسمەندەر كۇشتەرىن بىرىكتىرسە, كوزدىڭ جاۋىن العان جاۋقازىن ءوزىمىزدىڭ كەڭ-بايتاق دالاعا ەن بايلىق اكەلەرى ءسوزسىز.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
