– ەرلان بياحمەت ۇلى, ەلباسى ماقالاسى جارىق كورگەننەن بەرى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ جونىندە كوپتەگەن وي-پىكىرلەر ايتىلدى. جالپى, جاڭعىرۋ – ۇزاققا سوزىلاتىن ۇدەرىس. وسى ۋاقىت ارالىعىندا وي-سانانى ىلگەرىلەتۋدىڭ قانداي ىرگەتاسى قالاندى؟
– ەلباسى ماقالاسى – ەلىمىزدىڭ بولاشاققا باعىتتالعان اۋقىمدى يدەياسى. يدەيانىڭ نەگىزگى ءتىنى نەدە؟ حح عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىندا ەۋروپا, سولتۇستىك امەريكادا عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس رەۆوليۋتسياسى بولدى. ادامزات بۇرىن بىلمەگەن تۇرمىس جابدىقتارىن, جاڭا بايلانىس جۇيەلەرىن پايدالانا باستادى. ادام دامۋىنىڭ يندەكسى دەگەن ۇعىم قولدانىسقا ەندى. بۇل قوعامنىڭ تۇلەۋىندە العىشارتقا اينالدى. ءار مەملەكەت جەكە ادامدى دامىتۋعا باعىت الدى. عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس پەن الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋعا ىلەسە العان مەملەكەتتەر جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى «ازيا جولبارىستارى» اتانعان مەملەكەتتەر دە وسى قاتارعا قوسىلدى. ال 90-جىلدارى قوس لاگەرلىك جۇيەدە پايدا بولعان «ميلليارد» ۇعىمى قۇردىمعا كەتتى.
سونىمەن بىرگە, الەمدە ساعات سايىن قوعامنىڭ فورماسى مەن مازمۇنى وزگەرۋدە. جەر شارىنداعى 6 ميلليارد حالىق كۇننەن كۇنگە ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان, قوعامعا يگىلىك سىيلاۋ (ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس) جانە ونى باسقا ەلدەرگە ۇسىنا ءبىلۋ دە ءوز يگىلىگىڭ بولماق. ماسەلەن, جۋىردا ناسا-نىڭ «كەپلەر» زوندى جەرگە سايكەس كەلەتىن پلانەتانى تاپتى. ياعني, جاقىن ارادا «عالامشاردا ادامزات جالعىز با؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابىلۋى ىقتيمال. ادامنىڭ ۋاقىت, كەڭىستىك, عالام جونىندەگى كوزقاراسى تولىعىمەن وزگەرەدى. ءبىز سوعان سايكەس بولۋىمىز كەرەك. سونداي-اق, 10-20 جىلدىڭ ىشىندە ورىن الۋى ىقتيمال ەكونوميكالىق-وندىرىستىك رەۆوليۋتسيا الدىندا تۇرمىز. مىسالى, 10 جىل بۇرىن جۇرگىزۋشىسىز كولىك, ۇشاق-تاكسي دەگەندەر قيال-عاجايىپ نارسەلەر سياقتى كورىنەتىن. قازىر ءبارى قولدانىستا بار. مىنە, وسى تۇرعىدا قازاقستان نە ىستەۋى كەرەك دەگەن ءتۇيىندى سۇراقتارعا ەلباسى ماقالاسى جاۋاپ بەرەدى. بۇل − ەل بولاشاعىنىڭ مانيفەسى دەپ ايتۋعا تۇرارلىق كەشەندى ەڭبەك.
– ماقالادا ەلىمىزدىڭ دامۋى رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋعا باعىتتاۋعا سۇيەنەدى دەلىنگەن ەمەس پە؟
– قازاقستان قوعامى ەڭ الدىمەن پراگماتيكالىق قوعام بولۋى كەرەك. پراگماتيكا – باسقامەن ءتىل تابىسا ءبىلۋ, باسقانىڭ يگىلىگىن ءوز پايداسىنا جۇمساۋ. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق كود. قازاقستان حالقى تامىرى مەن وتكەنىن زەردەلەپ, بويىنا سىڭىرمەسە, قازىرگى 7 ميلليارد, 2050 جىلعا دەيىن تاعى 2 ميلليارد قوسىلسا, بارلىعى 9 ميللياردتى قۇرايتىن حالىقتىڭ ىشىندە جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان, بۇل − ەل دامۋىنىڭ ەڭ نەگىزگى العىشارتى.
ۇلتتىق كود قانداي قۇرامنان تۇرادى؟ پرەزيدەنت بەس باعىتتى انىقتاپ بەردى. بىرىنشىدەن, لاتىن قارپىن ەنگىزۋ, ەكىنشىدەن, كيەلى گەوگرافيا, ۇشىنشىدەن, تۋعان جەر, تورتىنشىدەن, جاھانداعى قازاقستان مادەنيەتى, بەسىنشىدەن, الەمدەگى ۇزدىك 100 گۋمانيتارلىق كىتاپتى انا تىلىمىزگە قوتارۋ. ارقايسىسىنا توقتالار بولساق, ساكرالدى, ياعني قاسيەتتى جەرلەرىمىزدىڭ گەوگرافياسىن قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق نۇكتەلەرى دەپ قاراۋعا بولمايدى. ونىڭ اياسى وتە ۇلكەن. مىسالى, التايدى ايتقاندا مىڭ جىل بۇرىنعى حالىقتاردىڭ ۇلى كوشىن, اتتيلانىڭ ەۋروپاعا بارۋىن ايتامىز. اتتيلا ەۋروپاعا ءوزى عانا بارعان جوق, تۇركى الەمىنىڭ پاسسيونارلىعىن, مادەنيەتىن, جويقىن كۇشىن دە الىپ باردى. قۇل يەلەنۋشىلىك قۇرىلىستى جويىپ, ەۋروپانى باسقا دەڭگەيگە شىعارۋدىڭ نەگىزىن جاسادى.
التايدان شىققان كورەيلەر, مانجچۋرلار وزدەرىنىڭ ءتۇپ توركىنى وسىندا ەكەنىن ءجيى ايتادى. ياعني, التاي – دۇنيە جۇزىندە ۇلكەن تەكتونيكالىق وزگەرىستەردى ەنگىزگەن, حالىقتاردىڭ باسىن قوسقان جەر. ال احمەت ءياساۋيدىڭ نەگىزگى ەڭبەگى يسلامدى تۇركى مادەنيەتىنە بەيىمدەۋ بولدى. ول − يسلامنىڭ ەڭ جاقسى قاسيەتتەرىن تۇركى مادەنيەتىنە الىپ كەلگەن تۇلعا. وسى ارقىلى تۇركىلەر ءوزىن ءوزى سەزىنۋىن ساقتاپ قالدى. ءار ادامدا تۋعان ولكەگە دەگەن ساعىنىش بار. امەريكادا, ەۋروپادا الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى, ينفراقۇرىلىمدى قوعام ءوزىنىڭ موينىنا الىپ, ءتۇرلى قاۋىمداستىقتارمەن بىرىگىپ شەشەدى. ياعني, الەۋمەتتىك پروبلەمالار شەشىمىن تاۋىپ وتىرعاندىقتان, مەملەكەت ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىمدى قاراۋعا قابىلەتتى بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستاندا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى قوعامنىڭ بىرىگىپ شەشۋى «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى وزەگى بولۋى ءتيىس.
ال 100 كىتاپقا كەلەتىن بولساق, الەمدە ناقتى عىلىمدار مەن كىتاپ يندۋسترياسىنىڭ 80 پايىزى اعىلشىن ءتىلىنىڭ ۇلەسىندە, 20 پايىزى عانا باسقا تىلدە شىعادى. دۇنيە جۇزىندەگى ۇزدىك جاڭاشىلدىقتار مەن عالام جونىندەگى ءىلىمدى جاستارىمىز يگەرۋى كەرەك. جاستارىمىز بۇگىندە حالىقتىڭ 30 پايىزىنا جۋىق. بۇل – ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى ۇلكەن پاسسيونارلىق كۇشى. بۇل كۇش قازاقستان قۇندىلىقتارىن عانا ەمەس, شەتتەن كەلگەن قۇندىلىقتاردى دا بويىنا سىڭىرەتىن بولسا, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىز ارتادى.
جاقىن ارادا مادەنيەت ۇلكەن ستراتەگيالىق رەسۋرسقا اينالادى. سەبەبى, مۇنايدىڭ ەكونوميكالىق باعاسى عانا ەمەس, جالپى قۇندىلىعى ءتۇسىپ بارادى. ەسەسىنە مادەني قۇندىلىق كوتەرىلىپ كەلەدى. مادەنيەتتىڭ ەكونوميكالىق كۇشكە اينالۋى عاجاپ ەمەس. الەمدە ەڭبەك بولىنىسىندە ۇلكەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. ينتەللەكتۋالدى ەڭبەكتىڭ بولىنىسىنە تۇسكەن سوڭ ادامداردىڭ قولى بوسايدى. ادامزاتتىڭ 30 پايىزى تەك مادەنيەتپەن, مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋمەن جانە ناسيحاتتاۋمەن اينالىساتىن بولادى. مىنە, وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق ناقىشتاعى مادەنيەتىمىزدى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋگە تالپىنۋىمىز, سوعان جەتۋگە ۇلگەرۋىمىز ءتيىس.
قازاقستاندا وپەرا ونەرى دە, كينو يندۋسترياسى دا دامىپ جاتىر. ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ باستاۋى – باعزىدا. مىسالى, «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» − ەلليندەر زامانىنان بەرگى العاشقى ماحاببات جونىندەگى داستان. ال «تريستان مەن يزولدا», «رومەو مەن دجۋلەتتا» جىرلارى كوش كەرۋەن كەيىن شىققان. سونداي-اق, شەتەلدىك داستاندارداعى ادامدار ومىردە بولماعان لاقاپ ەسىمدەر. ال قوزى مەن بايان ەسىمدى عاشىقتار ءومىر سۇرگەن, وقيعانىڭ وتكەن جەرى دە ساقتالعان. مىنە, ءبىزدىڭ مادەنيەتتىڭ وسى ىسپەتتى باسىمدىقتارى كوپ.
نوماد مادەنيەتى باسىمدىعىنىڭ ءبىرى – ۇزەڭگى. بىلاي قاراساڭىز, اتتىڭ ۇستىندەگى قاراپايىم قۇرال ءتارىزدى. ال ەرتەدە ۇزەڭگىنى ويلاپ تابۋ قازىرگى ۇشاقتى ويلاپ تابۋ ىسپەتتى ەدى. ويتكەنى, ات ۇستىندەگى جاساقتىڭ نىق وتىرۋىمەن باسىمدىلىعى پايدا بولدى. عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس زەرتتەۋشىسى ل.ۋايلد «ەۋروپادا ۇزەڭگىنىڭ پايدا بولۋى العاشقى فەودالدىق مەملەكەتتەردىڭ دامۋىنا الىپ كەلدى» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. بۇل − نومادتار اسەرىنىڭ نەگىزگى كورىنىسى. قازاقتىڭ بارلىق جاۋھارلارىن شىعارىپ, ەكسپورتتاۋشى مادەنيەتكە اينالا الساق, بولاشاققا ءۇمىتىمىز زور بولماق.
رۋحانيات پەن ەكونوميكا ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ وتىراتىن سالالار. كوشپەندىلىكتىڭ مۇراگەرى رەتىندە قازاق ەلىنىڭ الەم مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى ۇزەڭگى, كيىز ءۇي, دوڭگەلەك. باتىس الەمى ايتقانداي ەمەس, سالىق جۇيەسى مەن كەدەندىك الىمدار شىعىس ەلدەرىندە پايدا بولدى. اراب حاليفاتى مەن التىن وردا مەملەكەتتەرىندە ەكونوميكالىق جۇيە جۇمىس ىستەدى. مىسالى, سول كەزدەگى كەرۋەن سارايى كادۋىلگى بيزنەس-ورتالىعى ەدى. كەرۋەن سارايىندا كەرۋەننىڭ بۇكىل قاۋىپسىزدىگى ساقتالادى. قازىرگى ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ ءبارى بۇرىننان بار. بىراق, بىزدەگى تامىرى ءۇزىلىپ قالدى.
يزرايل مەملەكەتىنىڭ اۋماعى شاعىن ءارى كليماتى جايسىز بولسا دا جىلىنا 3-5 ميلليارد دوللاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن شىعارادى, 6 ميلليارد دوللاردىڭ تەحنولوگياسىن ەكسپورتتايدى. 8 ميلليون حالىق تۇرادى. ال جان-جاعىن قورشاعان اراب مەملەكەتتەرىندە 200 ميلليون حالىق بار. دەسە دە, يزرايل دۇنيە جۇزىندەگى دامىعان 8 مەملەكەتتىڭ قاتارىندا. مىنە, رۋحتىڭ نەگىزگى ءمانى وسىندا. مىسالى, دانيادا بۇكىل ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 30 پايىزىن جەل ەلەكتر ستانسالارى بەرەدى. گەرمانيادا 10 پايىزىن كۇن باتارەيالارى بەرەدى. بۇل − بالامالى ەنەرگيانىڭ كۇنى تۋادى دەگەن ءسوز. لاتىن قارپى – گۋمانيتارلىق جوبا. ءبىز كەيدە قىتاي, جاپونيا سياقتى ەلدەر يەروگليفپەن جازادى دەيمىز. ولار ءوز يەروگليفتەرىن لاتىن قارپىنە بەيىمدەگەن. دۇنيە جۇزىندە حالىقتىڭ 90 پايىزى لاتىن قارپىن قولدانادى. لاتىن قارپىنە كوشكەندە, وسى 90 پايىزبەن گۋمانيتارلىق جانە مادەني تۇرعىدان باسەكەگە قابىلەتتى بولامىز. مۇنىڭ ساياساتقا ەش قاتىسى جوق, بۇل − قازاق قوعامىنىڭ ىشكى گۋمانيتارلىق ماسەلەسى.
– ەلباسى ادامي كاپيتالدى دامىتۋ تۋرالى ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. وسى كاپيتالدى بايىتا تۇسەتىن تاعى ءبىر قاسيەت پراگماتيك بولۋ جونىندەگى وي دەۋگە بولادى. كوزقاراسىڭىز؟
– XVII, XVIII, XIX عاسىرلار تۇركى حالىقتارىنا وڭاي بولعان جوق. تۋىسقان حالىقتاردىڭ كوبى ەتنوستىق توپ رەتىندە كۇشىن جويدى. ال قازاقتار قالدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – باسقالارمەن بىتىمگە بارۋ. بىتىمگە بەيىمدەلە ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا سۇراپىل زامانداردا ساقتالىپ قالدىق. مۇنى پراگماتيكانىڭ ۇلكەن ناتيجەسى دەۋگە بولادى. بۇگىنگى جاھاندىق ساياساتقا كەلەتىن بولساق, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشەمىز, بۇۇ-دا يادرولىق قارۋسىزدانۋ بويىنشا كوشباسشى اتاندىق. ۋكراينا داعدارىسى, سيريا پروتسەسى بولسىن, دۇنيە جۇزىندەگى ءىرى گەوساياسي پروتسەستەر كۇرمەۋىنىڭ شەشىمىن استانادا تابۋعا قادام جاسالۋدا. بۇل – ەلىمىزدىڭ دۇنيە جۇزىندەگى ساياسي پروتسەستەر مەن كيكىلجىڭدەردەن جوعارى تۇرىپ, اربيتر بولۋى. تورەلىك اتقارعان مەملەكەتتەر ارقاشان ءوز مۇددەسىن قورعاۋعا قابىلەتتى. مەملەكەتتىك تۇرعىداعى پراگماتيزم – وسى. ال جەكە ادامنىڭ پراگماتيزمىنە كەلسەك, ول − ءجاي عانا ۇنەمشىل بولۋ ەمەس, ول − جاڭاشىلدىققا ۇمتىلۋ. قانداي جاڭا تەحنولوگيا پايدا بولدى, قانداي نوۋ-حاۋ بار, بارلىعىن يگەرۋ, ءوزىنىڭ نوۋ-حاۋىن, جاڭاشىلدىعىن ەنگىزۋ دەگەن ءسوز. پراگماتيزمدى وسى تۇرعىدان قاراۋ كەرەك.
ورحان پامۋكتىڭ «مەنىڭ اتىم - قىزىل» اتتى كىتابى بار. شىعارمادا بەس سۋرەتشىنىڭ تاريحىنا توقتالادى. بىراق كوپتەگەن وقىرمان تۋىندىداعى نەگىزگى ءجىپتىڭ ۇشىن جوعالتىپ الادى. بۇل − سۇلتاننىڭ ريم پاپاسى سياقتى ءوزىنىڭ پورترەتىن سالعىزعىسى كەلەتىن تۇس. مىنە, سول كەزدە سۇلتاننىڭ اينالاسىندا شيەلەنىس پايدا بولادى. ويتكەنى, بۇل − جاڭا مەن ەسكىنىڭ كۇرەسى. ەسكىلەر ايتادى: «سۇلتان – اللا تاعالانىڭ وكىلى, ونىڭ سۋرەتىن سالۋعا بولمايدى». ال جاڭاشىلدار: «بۇل پورترەتتى سالساق, كەلەشەك ۇرپاققا قالادى», دەيدى. ەگەر جاڭا جەڭىپ, پورترەت سالىناتىن بولسا, وسمان يمپەرياسىنىڭ تاريحى قالاي ءوربيتىن ەدى؟! كىشكەنە عانا تۇيتكىل جاڭا مەن ەسكىنىڭ قالاي كۇرەسەتىنىن, تاريحتىڭ تەگەرشىگى دە وسىعان وراي اينالاتىنىن بەينەلەيدى. بۇل − بارلىق ەلدەرگە ءتان.
دۇنيە جۇزىندە يمپەريا دەگەن قۇبىلىس بار. بۇل يمپەريالاردىڭ بارلىعى تۇركى مادەنيەتىمەن بايلانىستى. مىسالى, اراب حاليفاتىندا تۇركى فاكتورى 60-70 پايىزعا دەيىن بولدى. حاليفاتتىڭ بۇكىل قولباسشىسى, كەڭسەسى تۇركىلەردەن قۇرالعان ەدى. التىن وردا 100 پايىز تۇركىلەردەن تۇردى. دەلي سۇلتاناتى دا تۇركىلەر قۇرعان مەملەكەت. بارلىعى ۇلكەن يمپەريالارعا اينالعانىمەن اياعىندا ىدىراپ كەتتى. نەگە؟ ويتكەنى, تولىسىپ, مىعىم جاعدايعا جەتكەن كەزدە جاڭاشىلدىقتى, باسقا مادەنيەتتىڭ ەلەمەنتتەرىن الۋدان باس تارتىپ, توماعا-تۇيىقتالىپ قالىپ وتىردى. سوندىقتان بولاشاققا باعدار جاساپ, مەملەكەتىمىز مىعىم بولسىن دەسەك, جاڭاشىلدىققا باتىل بولۋ, ونى ءوزىمىز جاساۋ, جاساي الماساق, دامىتىپ وتىرۋ قاجەت. بىراق جاڭاشىل بولامىز دەپ وتكەنىمىزدى ۇمىتىپ كەتپەۋىمىز دە كەرەك. ورحان پامۋكتىڭ تاعى ءبىر ايتقانى بار: «ۆاۆيلون پاتشالىعىنىڭ جويىلۋى ولاردىڭ بيىك مۇنارا سالامىز دەپ تاڭىرگە جاقىنداعانىنان ەمەس, اسپانمەن استاسقان مۇنارانى سالامىز دەپ بيىككە كوتەرىلە بەرىپ, ءوزىنىڭ تامىرىنان اجىراپ قالۋىندا», دەپ.
– اقش پرەزيدەنتى ت.دجەففورسون ەۋروپادا وقىپ جۇرگەن امەريكالىق جاستارعا حات جازعانىندا وسى تامىردى ۇمىتپاۋ جونىندە ايتادى. شەتەلدە وقىعان جاستاردىڭ كەيبىرىنىڭ ەۋروپالىق مادەنيەتكە دەن قويىپ كەتىپ جاتقانىنان دا حاباردارمىز. تارازىنىڭ ەكى باسىن قالاي تەڭ ۇستاۋعا بولادى؟
– قازاق سوتسيۋىمىنىڭ ىشىندە ۇلكەن وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر. قازاق بولۋ بىرتىندەپ ترەندكە اينالىپ كەلەدى. ويتكەنى, قازاق ۇلتى مادەنيەت پەن عىلىمدا حالىقارالىق تۇرعىدان بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە جەتتى. ديماش قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ء وزىن مىسالعا الساق تا جەتكىلىكتى. وسى الەۋمەتتىك-رۋحاني جاڭاشىلدىقتى دەمەپ جىبەرۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ ىشىندە قازاق بولۋدى دارىپتەۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, «نيكەلودەون» ارناسىن قوسىپ قالساڭىز «نارۋتو», «اۆاتار» سياقتى مۋلتفيلمدەردى كورەسىز. بۇلار − جاپون حالقىنىڭ XV عاسىرداعى اڭىزدارى. ولار وسى اڭىزدارىن مۋلتفيلم ارقىلى دارىپتەپ, وزدەرىنە ۇلتتىق كود جاساپ وتىر. ءبىز دە ۇلتتىق دۇنيەلەرىمىزدى دۇنيە جۇزىندە دارىپتەۋدىڭ ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. سوندا دۇنيەنىڭ قاي تارابىندا بولساڭىز دا, ءوزىڭىزدىڭ قازاق ەكەنىڭىزدى سەزىنىپ, كوكىرەگىڭىز كوتەرىلىپ جۇرەدى. قازاقستاننىڭ جاھاندىق مادەنيەتى باعدارلاماسى وسىعان باعىتتالعان.
ۇلتتىق كود – قازاق ۇلتىنىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى العىشارتى. ۇلتتىق كود قالىپتاستىرا الماساق, قازاقتىڭ انتروپولوگياسىنا ۇقساس حالىقتارعا ءسىڭىسىپ كەتۋ وڭاي. ساسانيد, سابۋر دەگەن حالىق بولعان. سابۋرلار باسقا حالىقتارمەن ساۋدا جاسايمىز دەپ ءجۇرىپ, سوڭىندا ساسانيدتارمەن بىرىگىپ, سولارعا ءسىڭىپ كەتتى. اسسيميلياتسياعا ۇشىراماۋ ءۇشىن ار جاعىڭىزدا قازاق ەكەنىڭىزدى سەزىنىپ تۇرۋ كەرەك. بۇل − باسقا مادەنيەتتى, وركەنيەتتى الشاقتاتۋ ەمەس. كەرىسىنشە, قازاق ەكەنىڭدى سەزىنە وتىرىپ, ونى باسقا مادەنيەتكە لايىقتى دارەجەدە كورسەتسەڭ, ولار سىيمەن قارايتىن بولادى. رۋحى كۇشتى ەكەن, مادەنيەتى بيىك ەكەن دەيدى. ارينە, ءوز مادەنيەتىڭدى يگەرە وتىرىپ, باسقانىڭ دا ىشكى جان دۇنيەسىن ءبىلۋىڭ كەرەك. قازاق وسىنداي مايتالمان بولماي, دۇنيەجۇزىلىك دامۋدىڭ كەلەسى ساتىسىنا ءوتۋى قيىن. قىتاي, جاپونيا, ءۇندىستان, يزرايل ەلدەرىنىڭ بارلىعى ەتنوستىق نەگىزدە قۇرىلعان. بۇل ەلدەردىڭ ارقايسىسى ەتنوستىق سەزىنۋىن ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. ودان كەيىن بارىپ دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەتكە نازار اۋدارادى. ءبىزدىڭ دە وسىنداي دەڭگەيگە جەتۋىمىز كەرەك.
– جوعارىدا پاسسيونارلىق تۋرالى ايتتىڭىز. ەلدىڭ ەل بولۋى ءۇشىن ءار ادامنىڭ پاسسيونارلىق ۇلەسى بولۋى كەرەك سياقتى ما, قالاي؟
– ارينە, پاسسيونارلىق جەكە ادامداردا بولۋى مۇمكىن, بىراق بۇل − ۇجىمدىق كۇش. ەۋرازيانىڭ كىندىگى التايدان ءتورت-بەس باعىتتاعى پاسسيونارلىق اعىمدار تارادى. حالىقتاردىڭ ۇلى كوشى كەزىندە تۇركىلەر ەۋروپاعا باردى. ەۋروپانىڭ ىشىندەگى ورتالىق مەملەكەتتەردىڭ قاعيداسى, ەكونوميكالىق-قارجىلىق جانە رۋحاني جۇيەسى عۇنداردىڭ اسەرىمەن قۇرىلدى. ەكىنشى پاسسيونارلىق كۇش شىڭعىس حانمەن تارادى. ونىڭ اسكەرىنىڭ 80 پايىزى تۇركىلەر ەدى. يبن باتتۋتا شىڭعىس حان اسكەرى قىپشاقتاردى جاۋلاپ العانىمەن, ولاردىڭ ءتىلىن قابىلداپ, ءسىڭىپ كەتكەنىن جازادى. بۇل − تۇركى حالقىنىڭ ەكىنشى پاسسيونارلىق جارىلىسى. ولار دا ەۋروپاعا كەلىپ, الەۋمەتتىك جاڭعىرۋدىڭ باستاۋىن ءتۇزدى. رەسەي سياقتى ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەتتىڭ ەڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن جاسادى.
ءدال سول كەزدە يۋان يمپەرياسىندا قۇبىلايدىڭ بيلىگى بولدى. وندا ساراي ىشىندەگى قارجى مەن كادر ماسەلەسىن قىپشاقتار شەشىپ وتىردى. دەلي سۇلتاناتىن دا قىپشاقتار قۇرىپ, ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرىن جاسادى. حح عاسىرداعى الاش وردا – قازاقتىڭ جاڭا پاسسيونارلىق كۇشى. بۇل قازاقتىڭ ابدەن قالجىراپ, ۇلتتىق رۋحىنىڭ جويىلىپ بارا جاتقان كەزەڭىندە ۇلتتى باسقا دەڭگەيگە كوتەردى. حح عاسىردا م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇستافين, ءى.ەسەنبەرلين مەن 70-80-جىلدارداعى «مەنىڭ قازاقستانىم!», «اتامەكەن» سىندى ولەڭ-جىرلارمەن قازاق مۋزىكاسى, پوەزياسى قازاقتىڭ بيىك رۋحى بار ەكەنىن تانىتتى. قازىرگى تاڭدا بىزگە تاعى ءبىر سونداي ۇلكەن پاسسيونارلىق باعىت كەرەك. مىنە, ەلباسى ماقالاسى وسى پاسسيونارلىق باعىتقا نەگىز بولا الادى. مەملەكەت تاراپىنان وعان بارلىق رەسۋرس قاراستىرىلىپ وتىر. سوندىقتان, قوعام بۇل ماسەلەدە سانالى قولداۋ تانىتۋى ءتيىس.
اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
