جولىن تاپقانعا تۋريزم تابىس كوزى
ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا ءسوز العان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى قازاقستاننىڭ تۋريستىك سالاسىن دامىتۋدىڭ 2023 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ 2017 جىلعى ساياحات پەن ءتۋريزمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جونىندەگى رەيتينگىندە قازاقستان 136 ەلدىڭ اراسىندا 81-ورىنعا تابان تىرەپ, 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 4 ساتى, ال 2011 جىلعى كورسەتكىشتەن 12 ساتى العا باسقان.
«ەلىمىزدەگى تۋريزم سالاسىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە توقتالاتىن بولساق, 2016 جىلى ىشكى ساياحاتتا بولعاندار 9,6 ملن ادامدى قۇرادى, ال شەت ەلدەردەن كەلگەن تۋريستەر سانى 6,5 ملن ادامعا جەتتى. شەتەلدىكتەردىڭ 90 پايىزى رەسەي, وزبەكستان جانە قىرعىزستان سەكىلدى تمد ەلدەرىنەن كەلگەندەر. قالعان 10 پايىزى قىتاي, تۇركيا مەن يران جانە وزگە مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى. قازىرگى كەزدە ستاتيستيكا كوميتەتىمەن, «ماككەنزي» مەن «رەفورماتيكس» كومپانيالارىمەن, سونىمەن قاتار, يۋنۆتو جانە دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارىمەن بىرلەسە تۋريستەردى تىركەۋدىڭ ادىستەمەسىن وزگەرتۋ بويىنشا جۇمىستاردى جۇرگىزۋدەمىز», دەدى ا. مۇحامەدي ۇلى.
ەلىمىز ماڭىزدى تۋريستىك الەۋەتكە يە بولا تۇرا, ول مۇمكىندىكتەر ءالى دە بولسا تولىق پايدالانىلماي كەلەدى. جاڭا تۇجىرىمدامادا وسى ماسەلەلەر ەسكەرىلىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ايماقتىق تۋريزم ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس 6 كلاستەرگە ءبولىنىپ, دامىتىلماق. ولاردىڭ جاڭادان ەنگىزىلەتىن تۇرلەرى «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسى قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى.
سونداي-اق, جاڭارتىلعان تۇجىرىمداما جوباسىندا مادەني-تانىمدىق جانە ەتنوگرافيالىق تۋريزم, وقيعالىق, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمى, مەديتسينالىق, كەمپينگتىك, اڭشىلىق-تروفەيلىك جانە سپورتتىق تۋريزم ەسكەرىلىپ وتىر.
ۇكىمەت وتىرىسىنا دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى تالەب ريفاي دا قاتىسىپ, ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن ۆيزا الۋدى جەڭىلدەتۋ, تۋريستەردىڭ ەلگە كەلىپ كەتۋىنە قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋ, قازاقستاننىڭ اتىن شىعارۋ ءۇشىن ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ جانە تۋريزم سالاسىنداعى ماماندار دايىنداۋدى جەتىلدىرۋ قاجەت.
«قازىر تۋريزممەن اتىن شىعارىپ وتىرعان دۋبايدىڭ وزىندە كەزىندە ەشتەڭە بولماپ ەدى. ءبارىن دە ادامداردىڭ ەرىك-جىگەرى شەشتى. ال قازاقستاننىڭ تۋريستىك الەۋەتى ۇلكەن. ۇلكەن ەرىك-جىگەر بولسا, قازاقستان دا بۇل سالانى مىقتاپ دامىتا الادى», دەدى ول.
ترانزيتتىك الەۋەتىمىزدى ءتيىمدى پايدالانايىق
كۇن تارتىبىندە قارالعان ەكىنشى ماسەلە ءترانزيتتى, لوگيستيكانى جانە جول بويىندا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى دامىتۋ جايىندا بولدى. بۇل ماسەلە بويىنشا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك باياندادى.
«قىتايدىڭ جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ ەۋروپالىق وداقپەن ساۋدا قاتىناستارىنىڭ قارقىندى دامۋى قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىن نىعايتۋعا قولايلى العىشارتتار تۋعىزۋدا. سوندىقتان, كولىك سالاسىنىڭ وسىمىنە اسەر ەتەتىن ەلىمىزدەگى نەگىزگى درايۆەر رەتىندە ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە قحر-ەو باعىتىنداعى ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ وتىرمىز», دەدى مينيستر.
جەڭىس قاسىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, كولىكتىك ۇيىمداردىڭ ترانزيتتىك تاسىمالدان تۇسەتىن كىرىستەرى 2016 جىلى 267 ملرد تەڭگەنى, ونىڭ ىشىندە تەمىرجول كولىگىندە 222,6 ملرد تەڭگەنى, اۋە كولىگىندە 44,3 ملرد تەڭگەنى جانە اۆتوموبيل كولىگىندە 67 ملن تەڭگەنى قۇرادى.
2020 جىلعا قاراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنا سايكەس ترانزيتتىك تاسىمالدان تۇسەتىن كىرىس 1,3 ترلن تەڭگە, ونىڭ ىشىندە تەمىر جول كولىگىندە 1,1 ترلن تەڭگە, اۋە كولىگىندە 134 ملرد تەڭگە جانە اۆتوموبيل كولىگىندە 66 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن بولادى.
بۇل رەتتە, ساراپشىلاردىڭ (Boston Consulting Group) باعالاۋىنشا, 2020 جىلى ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ وسىمىنەن ەلىمىزدىڭ ءىجو-سىنە 5,2 ملرد اقش دوللارى مولشەرىندە تابىس كىرمەك.
بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ەۋروپاعا جۇكتەر قىتايدان قازاقستان ارقىلى شامامەن 12-15 كۇندە جەتكىزىلەدى. ال وسى جۇكتەردىڭ وڭتۇستىك تەڭىز جولىمەن 45-60 كۇندە, سولتۇستىك تەڭىز جولىمەن 33-35 كۇندە جانە ءترانسسىبىر ماگيسترالى بويىنشا 18-20 كۇندە جەتكىزىلەتىندىگىن ەسكەرسەك, قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك جۇكتەردى تارتۋدا قاتاڭ حالىقارالىق باسەكەگە تۇسە وتىرىپ, ءداستۇرلى حالىقارالىق مارشرۋتتارعا (وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك تەڭىز جولدارى, ءترانسسىبىر ماگيسترالى) قارسى باسەكەگە قابىلەتتى قۇرلىقتىق مارشرۋتتى قۇرا بىلگەندىگىن قازىردىڭ وزىندە انىق اڭعارۋعا بولادى.
سونىڭ ناتيجەسىندە 2016 جىلى قحر – ەو – قحر باعىتىندا كونتەينەرلىك تاسىمالداردىڭ كولەمى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە وسسە, وسى جىلدىڭ 5 ايىندا وسى باعىتتاعى تاسىمالدار 2016 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا تاعى دا 2,2 ەسەگە ءوسىپ, 59 مىڭ جفب قۇرادى. وتكەن 5 ايدا قحر – ەو – قحر باعىتىندا كونتەينەرلىك پويىزداردىڭ سانى 681 بىرلىك بولدى, بۇل 2016 جىلعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە كوپ. جالپى 2016 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى بويىنشا ترانزيتتىك قاتىناسپەن 245 مىڭ كونتەينەر تاسىمالداندى, بۇل 2015 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 35,3 مىڭ كونتەينەرگە نەمەسە 14 پايىزعا كوپ. ال وسى 5 ايدا ترانزيتتىك كونتەينەرلىك تاسىمالداردىڭ كولەمى 119 مىڭ جفە قۇراپ, 2016 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسە ءوستى. 2020 جىلعا قاراي جالپى كولەم 2 ملن كونتەينەردى قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە.
سونداي-اق جەڭىس قاسىمبەك سوڭعى 7 جىلدا اۋە كولىگىندەگى ترانزيتتىك جولاۋشىلار اعىنى 20 ەسەدەن استامعا ءوسىپ, 2010 جىلعى 20 مىڭ ادامنان وتكەن جىلى 478 مىڭ ادامعا جەتكەندىگىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان ارقىلى ترانزيتپەن وتەتىن نەگىزگى جولاۋشىلار اعىنى قىتايدان ەۋروپاعا, رەسەي جانە تۇركياعا, ەۋروپا مەن ءۇندىستان, ۋكراينا مەن وزبەكستان, قىرعىزستان مەن وڭتۇستىك كورەيا اراسىندا كۇشەيە تۇسكەندىگى بايقالدى.
قازاقستان ارقىلى اۆياترانزيت تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋى شەڭبەرىندە ترانزيتتىك اۋە جولاۋشىلار سانىن 2017 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 600 مىڭعا, ال 2020 جىلعا قاراي 1,6 ملن ادامعا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلەدى.
وسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جوبالىق باسقارۋ شەڭبەرىندە قاناتقاقتى رەجىمدە ەكسپو-2017 وتكىزۋ كەزىندە قازاقستاندىق اۆياكومپانيالارمەن استانا جانە الماتىنىڭ اۋەجايلارى ارقىلى ترانزيتپەن وتەتىن قحر ازاماتتارىنا 72 ساعاتتىق ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزىلگەن.
«سونىمەن قاتار, قىزمەت كورسەتىلگەن ترانزيتتىك ۇشۋلاردىڭ وسكەندىگى بايقالادى. 2017 جىلدىڭ 5 ايىندا ۇشۋلار سانى 48,5 مىڭدى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 5,9 پايىزعا ارتىق», دەدى مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامين جۇك كونتەينەرلەرى تاسىمالىنىڭ ارتۋى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىتايدان باستالاتىن جۇك كونتەينەرلەرىنىڭ بۇرىن 10 پايىزى عانا قازاقستان اۋماعى ارقىلى, قالعان بولىگى باسقا ەلدەر ارقىلى ءوتىپ كەلسە, ەندى 2020 جىلعا تامان 80 پايىزى ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعى ارقىلى وتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
وتىرىستا وسى قارالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ جالعاسى ىسپەتتى «ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جانە تەمىر جول كولىگىمەن ءترانزيتتى دامىتۋ بارىسى» تۋرالى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق پرەزيدەنتى قانات الپىسباەۆ تولىعىراق بايانداپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قۇرىق پورتىندا اۆتوكولىك وتكەلىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگى پايدالانۋعا بەرىلەدى. الماتى – شۋ تەمىر جول جەلىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. ءسويتىپ, ونىڭ مۇمكىندىگى 1,5 ەسە ءوستى.
«جاڭادان ىسكە قوسىلعان «نۇرلى جول» ۆوكزالى كەشەنى ارقىلى تاۋلىگىنە 27 جۇك پويىزى وتەدى. ال نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ جاڭا تەرمينالى پايدالانۋعا بەرىلگەلى 195 حالىقارالىق اۋە رەيسىنە, 48 مىڭ جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتىلدى», دەدى ق.الپىسباەۆ.
كودەكسكە تۇزەتۋلەر ءۇش باعىتتى قامتيدى
كۇن تارتىبىندەگى ءۇشىنشى ماسەلە بويىنشا ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى قاراستىراتىن زاڭ جوباسىن قاراۋعا ۇسىندى. ول ءۇش باعىتتى قامتيدى. سونىڭ ءبىرىنشىسى ىزگىلەندىرۋ ءىسى وسىعان دەيىن جەكە تۇلعالارعا قولدانىلسا, ەندى زاڭدى تۇلعالاردى قامتۋ دا كوزدەلەدى. سونداي-اق, سانكتسيالاردى جەڭىلدەتۋ شارالارى دا قاراستىرىلعان.
ەكىنشى باعىت بويىنشا وسىعان دەيىن رۇقساتتاما قۇجاتىنىڭ ارەكەتى تولىق توقتاتىلىپ كەلسە, ەندى ونى جەكە قىزمەت تۇرلەرىنە قاتىستى ءىشىنارا توقتاتۋ دا قاراستىرىلاتىن بولادى.
ءۇشىنشى باعىت بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن سوت دەڭگەيلەرىنىڭ ىستەردى قايتا قاراۋ راسىمدەرى اجىراتىلادى جانە بولەك پروتسەستىك قۇجاتتاردىڭ مارتەبەسى بەلگىلەنەتىن بولادى.
ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ سوڭىنان جۋرناليستەرگە ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتى ۇيىمداستىرىلىپ, قارالعان ماسەلەلەردىڭ ءمانى مەن ماڭىزى ءتۇسىندىرىلدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
