– «الاتاۋ جارىق كومپانياسى» قالا مەن وبلىستاعى حالىقتى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. حالىققا ساپالى قىزمەت كورسەتىلىپ جاتىر ما؟
– بۇل وتە وزەكتى سۇراق, ءارى ماڭىزدى ماسەلە. «الاتاۋ جارىق كومپانياسى» اق – الماتى قالاسى مەن وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىنا, وندiرiستiك كاسiپورىندار مەن مەملەكەتتiك مەكەمەلەرگە, اۋىلشارۋاشىلىق قوجالىقتارىنا ەلەكتر قۋاتىن جەتكiزۋمەن, سونداي-اق, تاراتۋمەن اينالىساتىن رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭتۇستiگiندەگi ەڭ iرi ەنەرگەتيكالىق جۇيە. سونىمەن قاتار, «اجك» اق ورتالىق ازيانىڭ بiرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەسiندەگى وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركiمەنستان سياقتى كورشiلەس ەلدەردەگى ەلەكتر قۋاتى سالاسىنداعى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ سەنiمدi سەرiكتەسi. وسى نارىقتا جەتەكشى كومپانيا بولىپ وتىرعانىنىڭ ءوزى كومپانيانىڭ ەلەكتر قۋاتى ساپالى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتەدى. جالپى, كومپانيانىڭ ەلەكترتاسىمالداۋشى جەلىسىنىڭ ۇزىندىعى 29 مىڭ كيلومەتردەن اسادى, ال ترانسفورماتورلى قوسالقى ستانسالاردىڭ سانى جەتى مىڭنان اسادى, كۇشتى ترانسفورماتورلاردىڭ جالپى قۋاتى 9467 مۆا. 2017-2020 جىلدارداعى ينۆەستيتسيالارىمىزدىڭ جالپى قۇنى 51,9 ميلليارد تەڭگە. بۇل حالىققا جەتكىزىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ ودان دا ساپالى ءارى ءتيىمدى جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمسالاتىن قارجى.
– ولاردى تاسىمالداۋشى كابەلدەر جۇيەسى جاڭارتىلىپ جاتىر ما؟
– قازىر ءبىز ۇكىمەتپەن جانە قالالىق اكىمدىكپەن بىرلەسىپ, جوعارى ءۆولتتى قوسالقى ستانسالاردى جاڭارتىپ, قايتا سالۋ ۇستىندەمىز. سونىمەن قاتار, 6-10 كۆ كابەلدەر جۇيەسى جاڭارتىلىپ جاتىر. 2012 جىلدان بەرى وزدىگىنەن ۇستاساتىن وقشاۋلانعان سىم كابەلدەرىمەن ەلەكتر تراسسالارىن جاڭارتۋمەن اينالىسىپ كەلەمىز. بۇل وتە ىڭعايلى, قاۋىپسىز كابەلدەر. جەل سوققاندا دا, قاتەرلى داۋىلداردا دا ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنۋشىلارعا ۇزبەي جەتكىزىپ تۇرادى. جەر استىنداعى جانە اۋە كابەلدەرىن جاڭارتۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, بۇل وڭاي بىتە سالاتىن شارۋا ەمەس.
ءبىزدىڭ الدىمىزداعى بار مىندەت, ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادام» باعدارلامالىق تاپسىرمالارىنىڭ ىشىندە تۇر. 2015 جىلى ءبىز جالپى كابەلدەر جۇيەسىنىڭ 12 پايىزىن جاڭارتقان بولاتىنبىز. ودان كەيىن قالاداعى كابەلدىك جۇيەنى رەتتەپ, قايتادان تولىق جوندەۋدەن وتكىزدىك. سوندىقتان, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سۇيەنىپ, سول باعىتتا وسى جۇمىستاردىڭ ءبارىن رەتتەپ جاتىرمىز.
اۋە جەلiسiنە قاراعاندا, جەر استىمەن جەتەتiن ەلەكتر جۇيەسi قاۋىپسىز. ياعني, تابيعاتتىڭ ءتۇرلi توسىن مiنەزiنە كوپ تاپ بولمايدى. ماسەلەن, داۋىل كەزiندە نەمەسە قاتتى نوسەردە اۋەدەگi جەلiلەر اپاتقا جيi ۇشىرايدى. ال جەراستى جۇيەسi تۇراقتى ءارi ساپالى جۇمىستى قامتاماسىز ەتۋمەن بiرگە ۇزاق مەرزiمگە شىدايدى. ارينە, ونىڭ قۇرىلىس سمەتاسى قىمباتقا تۇسەدi, دەگەنمەن, ەكسپلۋاتاتسيالىق شىعىنى تومەن, سونداي-اق, تەحنيكالىق اقاۋى دا از بولادى. ەلەكتر قۋاتىنىڭ جەراستى جۇيەسiنە بروندالعان جەلiلەردi پايدالانعان دۇرىس. ويتكەنi, ونىڭ سىرتقى مەتالدى قاپتامالارى حيميالىق اسەرگە توتەپ بەرە الادى, ەرروزياعا ۇشىرامايدى. ەگەر بروندالماعان كابەل توسەلەتiن بولسا, ارنايى تەحنولوگيالىق قورعانىس جۇيەلەرi قولدانىلادى.
– وسى جۇمىستاردى كومپانيا ءوز قاراجاتىمەن اتقارىپ وتىر ما؟ الدە مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا سۇيەنىپ جاساپ جاتىر ما؟
– الدىندا ايتىلعانداي, مەملەكەتتىڭ كومەگىمەن دە, ءوز قاراجاتىمىزبەن دە كوپتەگەن ماڭىزدى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز. 2009-2015 جىلدار ارالىعىندا كومپانيا 92 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىردى. ونىڭ 53 پايىزى بيۋدجەت قاراجاتى. ناتيجەسىندە قۋات كۇشى وڭتايلى ءوسىپ 3 061 مۆا-عا جەتتى. وسى باعدارلاما بويىنشا «الاتاۋ جارىق كومپانياسى» اق-تىڭ 2017-2020 جىلدارداعى قارجىسى 51,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
– قالا ءوسىپ, ماڭىنداعى اۋىلدار دا ۇلكەيىپ جاتىر. بارىنە ەلەكتر قۋاتىن جەتكىزۋ قيىندىق تۋدىرىپ جاتقان جوق پا؟
– قالانى قورشاي ورنالاسقان 220 كۆ ەلەكتر جەتكىزۋشى جەلىلەر جۇمىسىن اياقتادىق. بۇل ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى ەلەكترلى اينالما كوپىر! ياعني, ەنەرگەتيكتەردىڭ تالايدان كۇتكەن شىن مانىندەگى ۇلكەن ارمانى ورىندالدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قالانى ەلەكتر جەلىسىمەن تولىقتاي اينالدىرىپ وتتىك. بۇل ۇلكەن ءىس «2005-2015 جىلدارى الماتى قالاسىن دامىتۋ جانە ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن مودەرنيزاتسيالاۋ» باعدارلاماسى بويىنشا جۇزەگە استى. قالانىڭ ەلەكتر جەلىسى 220/110/10 كۆ ەلەكتر جەتكىزۋشى جەلىلەر 220 كۆ «الما» – «بەساعاش» – «ەرمەنساي» قوسالقى ستانسالارىن سالۋ ارقىلى ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستى. «ەرمەنساي – بەساعاش» ەلەكتر تاسىمالداۋشى جەلىسى ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى. جالپى ۇزىندىعى 81 كيلومەتر بولاتىن 220 كۆ ەلەكتر جەلىسى جۇرگىزىلدى.ونىڭ 27 كيلومەترى جەراستى كابەلى. ول كابەلدەردى وڭتۇستىك كورەيادان ارنايى الدىردىق. شىعارۋشى مەملەكەت كابەل ساپاسىنا 30 جىل كەپىلدىك بەرىپ وتىر.
110/10 كۆ – بوستاندىق اۋدانىندا «ەسەنتاي» جانە تۇركسىب اۋدانىندا «التاي» قوسالقى ستانسالارىن ىسكە قوستىق. بۇل قالانى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋدى ءتيىمدى جانە ناتيجەلى ەتۋدى قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قۇرىلىس كەزىندە بارلىق نىسانداردا وتاندىق ونىمدەرمەن قاتار SIMENS, ABB, تاعى باسقا زاماناۋي, مىقتى, جەتەكشى كومپانيالاردىڭ ونىمدەرى پايدالانىلدى. قوسالقى ستانسالار اۆتوماتتى رەلەلىك قورعانىستىڭ ميكروپروتسەسسورلىق تەحنولوگيالارىمەن جابدىقتالعان.
بۇل مودەرنيزاتسيالار قىسقى «ازيادا» ويىندارى كەزىندە العاش رەت سىناقتان وتسە, بيىل عانا ەلىمىز ۇلكەن ابىرويمەن اتقارعان «ۋنيۆەرسيادا» ويىندارى كەزىندە ءوزىنىڭ قۋاتى مەن قىزمەتىن تاعى ءبىر دالەلدەدى.
– جاڭا ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟
– وزدىگىنەن ۇستاساتىن وقشاۋلانعان سىمنىڭ (سيپ) ارتىقشىلىعى, ءۇش باعىت ءبىر-بىرىنە جەل سوققاندا نەمەسە جاۋىندى كۇندەرى كەدەرگى كەلتىرمەيدى.ولاردىڭ ارقايسىسى بولەك-بولەك قورعانىش قابىعىمەن ورالعان. ياعني, ادام ومىرىنە قاۋىپسىز.
– ەلەكتر قۋاتىن قالاي باقىلايسىزدار؟ ۇرلايتىندار جوق پا؟ ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءنورماتيۆتى ىسىرابى قاي دەڭگەيدە؟ بۇل سىزدەرگە قانشالىقتى شىعىن اكەلەدى؟
– بۇرىنعىداي ەمەس, قازىر حالىقتىڭ جاعدايى جاقسى. قازىر ەلەكتر قۋاتىن ۇرلاۋ جوق دەسەك تە بولادى. سوعان قاراماستان, ءنورماتيۆتى ىسىراپتى بولدىرماۋ, قاداعالاپ وتىرۋ كومپانيانىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى.وسى تاڭدا بۇل كورسەتكىش 2001 جىلمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر تومەندەگەن. وتكەن 2016 جىلى 13,46 پايىزدى قۇراسا, 2017 جىلدىڭ 5 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 12,83 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل نەگىزىندە جاقسى جەتىستىك. بىراق الداعى كەزدە وسى كورسەتكىشتى تاعى دا تومەندەتۋ دەگەن جوسپارىمىز بار.
«الاتاۋ جارىق كومپانياسى» اق قازىر ەلەكتر ەنەرگياسىن كوممەرتسيالىق ەسەپكە الۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى (اسكۋە) ءتيىستى جابدىقتارىمەن وزىنە تيەسىلى ايماقتى جابدىقتاپ جاتىر. بۇل جۇمىس بىرنەشە كەزەڭدى قامتيدى. 2013 جىلى بۇل باعدارلامانىڭ سەرۆەرلىك جابدىقتارمەن جاساقتايتىن, اقپاراتتى ساقتاپ, ساراپتايتىن ورتالىق وزەگى جاسالدى. سول جىلدان باستاپ تومەنگى كەرنەۋلى جەلىلەرگە ەلەكتر ەنەرگياسىن كوممەرتسيالىق ەسەپكە الۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى (اسكۋە) ەنگىزىلە باستادى. بۇل ەلەكتر جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ وڭتايلى جولى.
اسكۋە بىزگە ءار ەسەپتەۋىشتەگى كورسەتكىشتى بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. زاماناۋي ەلەكتر جۇيەسىندە ءبارى بىرىڭعاي بولۋى شارت. سول ءۇشىن ءبىز ەلەكتر جەلىلەرى مەن ەسەپتەۋىشتەردى, ترانسفورماتورلاردى جاڭالاپ, قوسالقى ستانسالاردى زامانعا لايىقتاپ سالىپ جاتىرمىز.
– كومپانيالارىڭىزدىڭ الداعى جىلعا قانداي جوسپارلارى بار؟
– جىلدان-جىلعا ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلەكتر قۋاتىن تاسىمالداۋ جانە تاراتۋ 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا 19 پايىزعا جوعارى. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى ماۋسىمىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا تۇتىنۋشىلىق قىزمەت 7 پايىزعا وسكەن. بۇل وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بيىلعى كورسەتكىش ودان دا جوعارى بولادى دەگەن ءسوز. دەمەك ءبىز نارىقتا ءوز ورنىمىزدى ودان ءارى كەڭەيتىپ, حالىقتى ءتيىستى جارىقپەن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتىن ودان ءارى ابىرويمەن جالعاستىرا بەرەمىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز, حالىقتى ساپالى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ. الدىمىزدا ءالى كوپتەگەن مىندەت تۇر. ەڭ ءبىرىنشى – حالىقتىڭ ءۇمىتىن اقتاۋ, ولارعا قولايسىزدىق تۋدىرماۋ. ونىڭ ءبارى تەحنيكالىق, ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بايلانىستى. ەكىنشى – ءوزىمىزدىڭ تاسىمالداۋشى تراسسالاردى مودەرنيزاتسيالاۋدى جالعاستىرۋ. بۇل «جاڭا يندۋسترياليزاتسيا» باعدارلاماسىنداعى ەڭ ءبىرىنشى اتقارىلاتىن جۇمىستار دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان الداعى مىندەتتەردى جوعارى دارەجەدە ورىندايمىز دەپ سەنەمىن.
بىزگە قالا, وبلىس اكىمدىگى دە قولداۋ كورسەتىپ وتىر. تاۋلى قىراتتا ورنالاسقان №131ا قوسالقى ستانساسى قاۋىپتى ايماقتا بولعاندىقتان ونىڭ جۇكتەمەسى ەرمەنساي №160ا قوسالقى ستانساسىنا اۋىستىرىلۋ ۇستىندە. ونى وسى جىلدىڭ اياعىندا بىتىرەمىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. وعان قولداۋ كورسەتكەن قالا اكىمى باۋىرجان بايبەك مىرزاعا ەرەكشە العىس ايتامىن.
– وبلىستىق ماسليحاتتىڭ دەپۋتاتىسىز. حالىقپەن ءجيى كەزدەسىپ تۇراتىن شىعارسىز. بۇل ءبىر جاعى ءسىزدىڭ نەگىزگى جۇمىسىڭىزعا دا ءتيىمدى بولار؟
− ارينە, ەل ىشىندە دەپۋتاتتىق جۇمىستارمەن ءجيى بولامىز. بۇل ەڭ الدىمەن حالىقتى جاقىننان تانۋعا, ىشكى جاعدايلارى مەن كوڭىل كۇيىن بىلۋگە ەڭ جاقسى جول دەپ تۇسىنەمىن. جاقىندا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن ەلدى ارالادىق. بۇل ماقالا وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ەل ىشىندە, ءباسپاسوز بەتىندە, زيالى قاۋىم اراسىندا كەڭىنەن تالدانىپ, تارازىلانىپ, قولداۋعا يە بولىپ وتىر. ءبىز دە سوعان ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋ ۇستىندەمىز. ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى ءداستۇرلى حالىققا جولداۋى مەن ۇندەۋلەرى ەل مەن جەر, مەملەكەت ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى قوزعاپ, ارقاشان الدىمىزعا ۇزاق مەرزىمدى تاپسىرمالاردى قويىپ كەلەدى. «اجك» اق سول تاپسىرمالاردى جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ وتىر. ەندى رۋحاني جاڭعىرۋعا ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ قانداي سەپتىگى تيەدى؟ ول حالىقتى ەڭ الدىمەن ۇزدىكسىز ەلەكتر جارىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ, قولايلى جاعداي جاساۋ. حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسى بولسا, رۋحاني ىزدەنىس تە, رۋحاني جاڭعىرۋ دا ءتيىستى دەڭگەيدە بولماق. ءبىز حالىققا سونداي مۇمكىندىك تۋعىزۋعا بارىمىزدى سالۋدامىز.
– كىتاپ وقيسىز با؟
– ءيا.
– سۇيىكتى اقىندارىڭىز كىمدەر؟
−بالا كەزىمىزدەن ءسۇيىنباي, جامبىل اتالارىمىزدىڭ ولەڭدەرىن, ەل اراسىنداعى ايتقان شەشەندىك سوزدەرىن ەستىپ, جاتتاپ وستىك. ء«بورىلى بايراق ۇرانىم» دەگەن ءسۇيىنباي بابامىزدىڭ ەلشىل, كوپشىل, رۋحتى جىرلارى بالا كەزىمىزدەن بويىمىزعا ادامگەرشىلىك ءدانىن ەكسە, ەلدىك پەن ەرلىكتى جىرلاعان جامبىل جىرلارى جەردى ءسۇيۋىپ, ءوز ەلىمىزدىڭ پاتريوتى بولۋعا تاربيەلەدى. ودان كەيىن دە نەشە تولقىن اقىنداردى وقىدىق. بىراق ءجۇ رەگىمە العاش رۋحاني نۇر سەپكەن وسى ەكى اقىن ەرەكشە جاقىن.
– ءسىز ءۇشىن ەڭ ۇلكەن باقىت نە؟
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
