باعىتىمىز – قورعان وبلىسىنىڭ ماكۋشين اۋدانى. دىتتەگەن ماقساتىمىز – وسى وڭىردە تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ قۇرىلتايىنا قاتىسۋ. دەلەگاتسيانىڭ بەلدى مۇشەسى بورانباي بيجىگىتوۆ تۋرالى ءسوز ەرەكشە. ءتۇر-تۇلعاسىنان, ءجۇرىس-تۇرىسىنان تەكتى تۇقىمنان ەكەنى قاپىسىز اڭعارىلادى. ونىڭ توقتار, بيجىگىت دەگەن اتالارى مىڭعىرتىپ ءتورت ت ۇلىك وسىرگەن. مەشىت سالىپ, مەدىرەسە اشىپ, بالالارعا قۇران اياتتارىن, شاريعات ىلىمدەرىن ۇيرەتكەن. بۇل اۋلەتتەن التى ادام قاجىلىق پارىزىن وتەپ قايتقان. قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ەلدىڭ ەڭسەرىلە كوشۋلەرى از بولماعان. سونداي زارلى ءناۋباتتىڭ ءبىرى – وتكەن عاسىردىڭ 28-ءشى جىلدارى ورتاشا داۋلەتتىلەردى دە بايلاردىڭ ساناتىنا جاتقىزىپ, مال-مۇلكىن كۇشپەن تارتىپ الىپ, قاڭعىرتىپ جىبەرۋى ەدى. بۇل اۋلەت تە زامانا داۋىلىمەن قىزىلجار وڭىرىنەن جوڭكىلە كوشىپ, رەسەيگە تابان تىرەگەن. بايكەنجە قاجىنىڭ كىندىگىنەن وربىگەن التى ۇل-قىز جات جەردە تۋسا دا, ەل دەگەن ۇلى ۇعىمدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قاستەرلەپ وسكەن. اتا-انالارى بوستان كۇندەر باستان اۋعان كەر زاماندا دا جاقسىلىقتان كۇدەر ۇزبەگەن. بالالارىنا قايتسە دە ات قازىعىن بايلار اتامەكەنگە ورالۋدى اماناتتاعان. بارلىعى دا اكە وسيەتىن, انا ارمانىن بۇلجىتپاي ورىنداپ, بۇگىندە تامىرىن تەرەڭگە جايعان داراق بايتەرەككە, ماۋەلى شاڭىراققا اينالعان. نەمەرە-شوبەرەلەرى قازاقستاندا ءبىلىم الىپ, ازامات قاتارىنا قوسىلعان. بوكەڭ ماكۋشينو اۋدانىندا تۇڭعىش ۇلتتىق مادەنيەت فەستيۆالىن ۇيىمداستىرۋشى, «شاڭىراق» ورتالىعىن, «ادەمى» ءانسامبلىن قۇرۋشى رەتىندە دە تانىمال. «بىرلىك» گازەتىنىڭ جارىق كورۋىنە ۇيىتقى بولعان. ەڭبەك جولىن زاۋىتتان باستاپ, ءىرى بىرلەستىكتىڭ باس ديرەكتورى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن. ايتارى از ەمەس. ارىدەن قايىرىپ, ەلدىكتىڭ, ەل بولۋدىڭ قامى جايلى تولعانا سويلەگەندە وزەگىن ج ۇلىپ بەرۋگە دايار. تۋعان جەرگە ورالىسىمەن «تامىر» قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇرىپ, يگى داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتۋعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن جايى بار.
– مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءتورت قۇرىلتايىنا قاتىسقان ساناۋلى جانداردىڭ ءبىرىمىن. ءار كەزدەسۋدە ەلباسىنىڭ سوزدەرىن ۇيىپ تىڭداپ, قۇرىلتاي تويلاسۋ ءۇشىن ەمەس, ويلاسۋ ءۇشىن شاقىرىلاتىن جيىن ەكەنىن قاپىسىز ۇقتىم. بيىل دا استانا تورىندە باس قوساتىنىمىز – ءبارىمىز ءۇشىن زور قۋانىش, – دەدى ءسوز اراسىندا بورانباي اقساقال.
ء بىزدى ماكۋشين اۋدانىندا قورعان وبلىسى قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىنىڭ توراعاسى قايرات ورالوۆ قۇشاق جايا قارسى الىپ, قانداستارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى, تىنىس-ءتىرشىلى-
گى جايلى جان-جاقتى ماعلۇمات بەردى. وڭىردە 15 مىڭعا جۋىق اعايىنىمىز مەكەن ەتسە, ەكى مىڭدايى وسى اۋداندى قونىستانعان. كوپشىلىگىنىڭ اتا-بابالارى ۇركىنشىلىك, اشارشىلىق جىلدارى تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ, تۋعان توپىراقتان كوز جازىپ قالعان.
– اتالارىمىز ەلدەن اۋا كوشكەندە تىم جىراقتامايىق دەگەن بولۋ كەرەك, شويىنجولدىڭ بويىن قولايلى كورىپتى. ءبىز بەس اعايىنبىز. ءبارىمىز وسى جەردە ءوسىپ-وندىك. دەسەك تە, ءبىز ءۇشىن قازاقستاننىڭ ورنى بولەك. اتاجۇرتىمىز بولعاندىقتان, تىلەگىمىز دە, جۇرەگىمىز دە ءبىر, – دەي كەلىپ, قايرات كوڭىلىندەگى رەنىشىن دە ايتىپ سالدى. ونىڭ جايىنا كەيىن قانىقتىق. سويتسە, بيىلعى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ بەسىنشى قۇرىلتايىنا رەسەيگە 69 ورىن بەرىلگەنىنە قاراماستان اۋداننان بىردە-ءبىر دەلەگات سايلانباپتى. لايىقتى تۇلعالار جەتكىلىكتى. شەتقاقپاي قالعاندارىنا وكپەلى. مۇنداي پىكىرلەردى باسقا ازاماتتاردان دا ەستىدىك. ورالوۆتار اۋلەتى كاسىپكەرلىكتى ۇرشىقشا ءۇيىرىپ, بىرنەشە باعىت بويىنشا تۇرعىندارعا سان سالالى قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. ولاردىڭ يەلىگىندە قوناقۇي, اۆتوتۇراق, دۇكەندەر بار. قۇرىلىسپەن, ەگىنشىلىكپەن, ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالل جيناۋمەن دە اينالىسادى. ەندى اۋلەتتىڭ كەنجەسى وعان ۇلكەن سەنىم ارتىلىپ, بىلتىر اۆتونوميانىڭ تىزگىنى ۇستاتىلىپتى. جۋىردا كەڭەس مۇشەلەرى باس قوسىپ, ءبىر جىل ىشىندە اتقارعان جۇمىستارعا وڭ باعاسىن بەرىپتى. اۆتونوميا دەمەۋشىلىك, قايىرىمدىلىق شارالارىنا ۇزبەي اتسالىسىپ تۇرادى. جوعارى ءبىلىمدى مامان رۋسلان ءجۇسىپوۆتىڭ ب.وكۋدجۆا اتىنداعى حالىقارالىق اندەر بايقاۋىنا قاتىسۋىنا قارجىلاي جاردەمدەسكەن. ول بولسا, ءۇمىتتى اقتاپ, گران-پري يەگەرى اتانعان. سول سياقتى قورعان قالاسىنداعى قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ فۋتبول كومانداسى, اۆتونوميا جانىنداعى جاستار قاناتى تۇراقتى قامقورلىققا الىنعان. ءبىر عاجابى, دەيدى ول, سوڭعى ون جىلدا التىن مەدال العان وقۋشىلاردىڭ ۇشتەن ەكىسى – قازاق بالالارىنىڭ ۇلەسىندە. مەكتەپتەردە ماقتاۋ ماراپاتىن يەلەنەتىندەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى ءوزىمىزدىڭ بۇلدىرشىندەر. اتا-انالارىن قارتتار ۇيىنە, بالالارىن جەتىمدەر پانسيوناتىنا وتكىزدى دەگەن بىردە-ءبىر فاكت تىركەلگەن جوق. وسىنداي ءتالىم الار تۇستارىمىز جوق ەمەس.
ۇيىمداستىرۋشىلار «تۋعان جەر!» اتتى مادەنيەت فەستيۆالىن قالىڭ اعاش باۋ-
رايىندا ورنالاسقان وبۋتكوۆسكوە ءىرى ەلدى مەكەنىندە وتكىزۋدى حوش كورىپتى. دەلەگاتسيا جەتەكشىسى, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى وبلىستىق بولىمشەسىنىڭ توراعاسى ساعىندىق سالمۇرزين «ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا قازاقستاندىقتارعا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىندى. مىنا فەستيۆالدىڭ اقىلداسقانداي ورايلاس, سايكەس كەلۋىن قاراشى! بىزدە بۇل باعدارلاما «تۋعان ەلگە» دەگەن اۋقىمدى جوباعا ۇلاسادى» دەدى اياق دامىلداتار ءساتتىڭ بىرىندە. بۇل ءسوزدىڭ وزىنە قاراتىلا ايتىلعانىن سەزدى بىلەم, وبۋتكوۆسكوە سەلولىق كەڭەسىنىڭ باسشىسى بەكتاس جەناليموۆ ونىڭ ويىن قوستاپ, القالى باس قوسۋعا وبلىستىق ۇلتتىق مادەني اۆتونومياسى مەن اۋدان اكىمشىلىگى, جەكەلەگەن ازاماتتار باستاماشى بولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. بەكتاستىڭ اتاقونىسى – جامبىل اۋدانىنىڭ باياناۋىلى. سوناۋ ءبىرىن-ءبىرى ءبىلىپ بولمايتىن دۇربەلەڭ كەزەڭدە اتالارى كەرى كەتكەن كەر زاماننىڭ قىسپاعىمەن رەسەيگە ءوتىپ كەتكەن. ءوزى 90-شى جىلداردان بەرى سەلولىق كەڭەس توراعاسى قىزمەتىندە. زەينەتكە شىقسا دا, ۇلكەن سەنىم كورسەتىلىپ, تاعى بەس جىلعا سايلانىپتى. سىرتتا جۇرسە دە, ۇلكەن بەدەلگە يە. ءبىر كەزدەرى 22 مىڭ باس قوي, 1,5 مىڭ باس ءىرى قارا مالىن وسىرگەن «چيستوۆسكي» كەڭشارى ىدىراعاننان كەيىن ءتۇتىن سانى ازايىپ, ەلدى مەكەننىڭ باعى تايا باستاعان سياقتى. ءبىلىم ءۇيى 9 جىلدىققا اينالدىرىلعان. تابيعي ءوسىمنىڭ ازايىپ, دەموگرافيانىڭ دەمىگىپ تۇرعانى بىردەن سەزىلەدى. 220 ءتۇتىنى بار سەلودا 50-گە جۋىق قازاق وتباسى تۇرادى ەكەن. ەڭ ۇلكەنى – جۇماش ءبايتوسوۆ اقساقال, 87-دە. ونىڭ قۋانىشباي دەگەن ۇلى – ءىرى فەرمەرلەردىڭ ءبىرى. 500-دەي قوي, 50 ءىرى قارا, 40 شاقتى جىلقى وسىرەدى. بىرنەشە ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. كەلىنشەگى زەينەش اقكوڭىل جان بولىپ شىقتى. ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى, ادەت-عۇرىپتارىمىزدى ناقتى ىسپەن دالەلدەپ جۇرگەنى ءبارىمىزدى ءتانتى ەتتى. كۇيەۋى سياقتى تۇيىق ەمەس, اڭگىمەگە كەلگەندە شەشىلىپ سالا بەرەدى. ايتۋىنشا, وسى سەلودا 28 جىل تۇرادى. اتا-ەنەسى قولىندا. سەلودا بيە بايلاپ, قىمىز اشىتىپ وتىرعان وسى وتباسى عانا. كۇنىنە 10-12 ليتر بال سۋسىن دايىندايدى. فەستيۆالعا 100 ليتر قىمىز ازىرلەپ اكەلىپتى. ءار ءليترى 240 رۋبلدەن ساتىلعانىنا قاراعاندا, مۇندا قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامى جوعارى باعالانا ما دەپ قالدىق. بۇدان تىسقارى قايماق, سارىماي ساتىپ, اپتاسىنا 500 رۋبلدەي تابىس تاباتىن كورىنەدى. قازاقستاندىق قىز-كەلىنشەكتەر ەسكەرەتىن ۇلگى-ونەگە ەكەن دەگەن ويىمىزدى ىشكە تۇيدىك. قۋانىشبايدىڭ امانتاي, سەرىك دەگەن اعالارى دا كاسىپكەرلىكتى دوڭگەلەتىپ ءجۇر.
جۇرتشىلىق تاعاتسىزدانا كۇتكەن فەستيۆال باستالىپ, ءار اۋداننىڭ قولدانبالى ونەر كورمەلەرى مەن دامدىلىگى ءتىل ۇيىرەتىن ۇلتتىق تاعامدار جايماسى تاماشالاندى. «اشامايعا مىنگىزۋ» ءراسىمى كورسەتىلدى. الاڭقايعا تىگىلگەن اقشاڭقان كيىز ۇيلەر ادەمى جاراسىم تاپقان. ولاردىڭ ءبىرىن قوستانايلىق كاسىپكەر ومىرزاق ەقتيلاپوۆ سىيعا تارتىپتى. جومارت قولدى ازاماتتتىڭ بۇل دەمەۋىنە بارەكەلدى دەيسىڭ! ماكۋشين اۋدانىنىڭ باسشىسى ۆيكتور ۆوروتىنتسەۆ ءوز سوزىنە تاريحي تامىرلاستىعى ارىدەن ءوربيتىن قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى دوستىقتى, كورشىلىك تاتۋلىقتى ارقاۋ ەتتى. قازاقتاردىڭ اۋىزبىرلىگىن, ەڭبەكسۇيگىشتىگىن, باۋىرمالدىعىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەيتىنىن سۇيسىنىسپەن اتاپ ءوتتى. شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقاندىقتان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىمەن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني بايلانىستارىمىز جان-جاقتى دامىپ كەلەدى, دەدى ول.
قورعان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆالەنتينا فەدوروۆا جاسى 80-گە كەلسە دە, فەستيۆالعا قاتىسۋدى ءجون كورىپتى. بەلگىلى عالىم استانادا ءۇش رەت بولىپ, القالى باسقوسۋلاردا بايانداما جاساپتى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قۇرمەت تاقتاسىندا سۋرەتى ءىلۋلى تۇر. بىرنەشە جىل بويى وسىنداعى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ بەلدى مۇشەسى بولعان. قازىر سلاۆيان جانە تۇركى تىلدەرىنىڭ ءوزارا بايلانىسى, ءبىر-بىرىنە ىقپالداستىعى جايلى زەرتتەپ ءجۇر. ونىڭ قازاقستان, قازاقتار جايلى تولعانىستارى جينالعانداردى تولقىتتى.
قورعان وبلىسى قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىنىڭ توراعاسى قايرات ورالوۆ فەستيۆالعا قاتىسۋشىلار اتىنان اۋدان باسشىسىنىڭ يىعىنا شاپان جاپتى. اۆتونوميا جۇمىسىن جانداندىرۋعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ءبىر توپ بەلسەندىگە العىس حاتتار تابىس ەتتى. وسىنداي نار تۇلعالى ازاماتتاردىڭ قازاق اتىنا كىر كەلتىرمەي, ۇلت نامىسىن جوعارى ۇستاپ جۇرگەنى قۋانتادى. دەلەگاتسيا جەتەكشىسى س.سالمۇرزين سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ جالىندى سالەمى مەن ىستىق ىقىلاسىن جەتكىزدى.
ء بىز كۋرتامىش اۋدانىنىڭ كاماگان سەلوسىنان كەلگەن قوناقتاردىڭ ءبىرى ايسۇلۋ قايداروۆامەن تىلدەسكەنىمىزدە ۇلكەن اسەر العانىن جاسىرمادى. جولداسى اقىلبەك اۋدان قازاقتارى اتىنان اۆتونومياعا وكىلدىك ەتەدى. ەكەۋى دە مادەنيەت ۇيىندە قىزمەت اتقارادى. اۋدانداعى 200-گە جۋىق قازاقتار مادەني شارالارعا بەلسەنە قاتىسادى. قورعان قالاسىنىڭ تۇرعىنى نەسىپكۇل بەگىمبەتوۆانىڭ پىكىرىنشە, ۇلكەندەر بولماسا, جاستار جاعى انا ءتىلىن بىلە بەرمەيدى. ونى وسى جاعى الاڭداتادى. جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن ۇلىن قازاقستانعا جىبەرىپتى. اتا-بابا جەرىندە جۇرسە, تەگىن ۇمىتپاسى انىق, دەيدى. كاتاي اۋدانىنىڭ تۋماسى ەرعالي قابجانوۆ اۆتونوميا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جەرلەستەرىنىڭ اتامەكەننەن جان-جاقتى حابار الىپ تۇرۋىنا بەلسەندى كومەكتەسىپ ءجۇر. بايتۇرسىن حامزين, عۇمار جيەنباەۆ, باتىرجان شاكىروۆ, بالابي يكباەۆ سەكىلدى اۋىلداستارى شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن شۇعىلدانادى. ايتا بەرسە, مۇنداي جاعىمدى مىسالدار از ەمەس.
ء بىز وسى جولعى ساپارىمىزدا شەتتە جۇرسە دە, «قازاقستان» ۇعىمىن جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندە ساقتاپ, پاراسات-بىلىكتىلىگىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن قازاقتىڭ ابىرويىن اسىرىپ, مەرەيىن تاسىتىپ جۇرگەن نامىسشىل, مىنەزدى, جىگەرلى قانداستارىمىزدىڭ ءماندى مادەني ءومىرى مەن قالىپتى تىنىس-تىرشىلىگىنە قانىعىپ, ريزا بولىپ ورالدىق.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلجار –
قورعان – قىزىلجار
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
امانگەلدى بەكمۇراتوۆ
