وسى ورايدا ءسال شەگىنىس جاساپ, سوڭعى جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ شەجىرەسىنە توقتالار بولساق, ول 2008 جىلدىڭ كۇزىندە Lehman Brothers بانكىنىڭ بانكروتقا ۇشىراپ, قور رىنوكتارىنىڭ قۇلدىراۋىنان باستاۋ الدى. مۇناي باعاسى 51 دوللارعا دەيىن قۇلدىرادى. 2008 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ەۋروپا ەكونوميكاسى توقىراۋ ايماعىنا كىردى. ەۋروپانىڭ گرەكيا, يسپانيا, فينليانديا جانە پورتۋگاليا سياقتى دامىعان مەملەكەتتەرى داعدارىس سالدارىنان قاتتى كۇيزەلىسكە ۇشىراپ, ەكونوميكالىق رەتسەسسياعا ءتۇستى. رەتسەسسياعا ۇشىراعان ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ ىشىندە پورتۋگاليانىڭ جاعدايى مۇلدە قۇلدىراپ كەتتى. ماسەلەن, Standard & Poor′s اگەنتتىگى 2012 جىلى پورتۋگاليانىڭ رەيتينگىن «قوقىستىق» دەڭگەيگە دەيىن ءتۇسىردى.
كارى قۇرلىق داعدارىس قۇرساۋىنا تۇسكەن سول ءبىر ءولىارا شاقتا كوپتەگەن ساراپشىلار پورتۋگاليانىڭ بولاشاعىنان كۇدەر ءۇزىپ, داعدارىستان تۇرالاعان ەۋروپالىق وداقتىڭ قايتادان قاتارعا قوسىلاتىنىنا دا سەنىمسىزدىك تانىتقان ەدى. سويتكەن پورتۋگاليا ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعارىپ, 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى كورسەتكىشتەر بويىنشا 2,8 پايىز جالپى ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزدى. بۇل ەۋروپا ءۇشىن وتە ۇلكەن كورسەتكىش. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا شەت ەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ جونىنەن پورتۋگاليا ەۋرووداقتا الدىڭعى ورىنعا شىقتى. بۇل ەلدەگى بيۋدجەت تاپشىلىعى 2010 جىلى ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىن قۇراسا, قازىر بۇل كورسەتكىش 2 پايىزعا دەيىن تومەندەدى.
پورتۋگاليانىڭ ليسسابون, پورتو سياقتى ءىرى قالالارىنداعى كۇرت قۇلدىراپ كەتكەن جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسى قايتادان كوتەرىلە باستادى. وتكەن اپتادا پورتۋگاليا ەۋروكوميسسيانىڭ رۇقساتىمەن حۆق-نىڭ 10 ميلليارد ەۋرو كولەمىندەگى قارىزىن مەرزىمىنەن بۇرىن تولەدى. 2015 جىلى ەلدەگى بيلىكتى قولعا العان سوتسياليستەر مەن كوممۋنيستەردەن قۇرالعان كواليتسيالىق ۇكىمەت ءتيىمدى رەفورمالار جۇرگىزىپ, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, سوڭعى ون جىل كولەمىندە پورتۋگالدىقتار العاش رەت ەل ەرتەڭىنە شىنايى سەنىم ارتا باستادى.
الەم ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەگەن 2008 جىلعى جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىنان رەتسەسسياعا ۇشىراعان ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ ءبىرى فينليانديا بولاتىن. دۋالى اۋىز ساراپشىلار بۇگىندە فينليانديا ەكونوميكاسىنىڭ رەتسەسسيادان شىعىپ قانا قويماي, قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسكەنىن ءبىراۋىزدان مويىنداپ وتىر. 2016 جىلدىڭ قازان-جەلتوقسان ايلارىمەن سالىستىرعاندا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا فينليانديا مەملەكەتىنىڭ ءىجو ءوسىمى 1,2 پايىزدى قۇراعان. ال بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا, ءتىپتى جوعارى 2,7 پايىز ءوسىمدى كورسەتىپ وتىر. ەڭ باستىسى, سوڭعى التى توقساننىڭ بەس توقسانىندا ەل ەكونوميكاسىندا تۇراقتى ءوسىم قارقىنى ساقتالىپ كەلەدى. ءتىپتى, Bloomberg اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى راينە تيەسسالو مەن كاتي پوحيانپالو فينليانديانىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىنا قاراپ, «سكانديناۆيا جولبارىسى» پايدا بولدى دەگەن پىكىردى العا تارتتى.
سكانديناۆياداعى ەۋروايماققا مۇشە جالعىز مەملەكەت بولىپ تابىلاتىن فينليانديانىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى ىرگەلى كورشىلەرىنە قاراعاندا, شىن مانىندە, وق بويى الدا كەلەدى. ماسەلەن, ناق وسى مەرزىم ىشىندە دانيا مەملەكەتىنىڭ ءىجو ءوسىمى 0,6 پايىزعا تەڭ بولسا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا شۆەتسيادا بۇل كورسەتكىش 0,4 پايىزدى, ال نورۆەگيادا 0,2 پايىزدى قۇراپ وتىر. «فينليانديا ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ەۋرووداقتىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن وزىپ كەتتى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ودان ءارى جالعاسۋدا. بۇل جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتەتىندىگى داۋسىز», دەيدى Danske Bank A/S- تىڭ باس ەكونوميسى پاسي كۋوپپاماكي.
وسى رەتتە ەۋروپالىق وداق جايىنا دا قىسقاشا توقتالىپ وتكەن ارتىق بولماس. كارى قۇرىلىقتىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى وسىدان 40 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ەۋروپالىق وداقتىڭ ىرگەتاسىن قالادى. الدىمەن بۇل وداق التى مەملەكەتتىڭ: بەلگيا, گەرمانيا, يتاليا, ليۋكسەمبۋرگ, نيدەرلاند جانە فرانتسيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرسە, بۇگىندە بۇل ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمعا كارى قۇرىلىقتىڭ 28 مەملەكەتى مۇشە بولىپ تابىلادى. ەو 500 ميلليوننان استام ادامدى بىرىكتىرگەن الەمدەگى ەڭ باي ەكونوميكالىق وداق بولىپ تابىلادى. ونىڭ بىرىككەن ءىجو كولەمى 15 تريلليون دوللاردان استام قارجىنى قۇرايدى. سونىمەن بىرگە, ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى اينالىمعا بىرىڭعاي ۆاليۋتا – ەۋرونى ەنگىزىپ, ەۋروايماق قۇرىپ وتىر. پورتۋگاليا مەن فينليانديا ەلدەرىندەگى جوعارى ەكونوميكالىق ءوسىم ەو-نىڭ ەرتەڭىنە بەرىك سەنىم ۇيالاتادى.
مىنە, وسى وداقتا ەكونوميكالىق ءوسىمى جاعىنان جوعارى كورسەتكىشكە جەتىپ وتىرعان فينليانديانىڭ تەگەۋرىنى دە تەگىن ەمەس. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ەلدەگى جوعارى ەكونوميكالىق كورسەتكىشكە باستاۋ بولىپ وتىرعان ەكسپورت كولەمىنىڭ ارتۋى جانە سوڭعى كەزدە قالىپتاسقان قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال بولىپ وتىرعان كورىنەدى. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى 5 پايىزعا ارتقان. ال فينلياندياعا تارتىلعان شەت ەل ينۆەستيتسياسى 3,9 پايىزعا كوبەيگەن.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
