– قۇرمەتتى قالمۇحانبەت نۇرمۇحانبەت ۇلى, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ۋاقىتتان باستاپ ىشكى ىستەر سالاسىندا كوپتەگەن وزگەرىس جۇزەگە اسىرىلىپ, بىرنەشە ءىرى رەفورما قابىلدانعانى بەلگىلى. وسى جاڭا باستامالار مەن باعىتتار جۇيەنى وزدەرىڭىز كوزدەگەن مەجەگە كوتەرە الدى ما؟
– ىشكى ىستەر مينيسترلىگى سانى جاعىنان دا, اتقاراتىن مىندەتتەرى تۇرعىسىنان دا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى قۇقىق قورعاۋ ورگانى ەكەنى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىككە جاڭا قادام باسقان ەلىمىزدە ىشكى ءتارتىپتى نىعايتۋ, حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ باستى مىندەتتەرگە اينالدى. ويتكەنى, سول ۋاقىتتا جاس مەملەكەتتىڭ شاڭىراعىن شايقالتىپ, تىرلىگىن توزدىرۋدى كوزدەگەن توپتار بەلسەندى جۇمىس جاساعان ەدى. ولار حالىقتىڭ بەرەكەسىن الىپ, ءتۇرلى ايلا-شارعىلار ۇيىمداستىرىپ, ەلدىڭ بىرلىگىن السىرەتۋگە, ىشتەگى تارتىپسىزدىكتى ورشىتۋگە تىرىستى. سوندىقتان ىشكى ىستەر سالاسى جاڭا مەملەكەتتىڭ ىشكى ءتارتىبىن نىعايتۋ, حالىقتىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋ, قىلمىسقا دەر كەزىندە توسقاۋىل قويۋ سياقتى باستى مىندەتتەردى ەشقانداي كەدەرگىسىز ورىنداۋ ءۇشىن بىقاتار ارتىق قىزمەتتەردەن ارىلۋى ءتيىس بولدى. سوعان بايلانىستى 90-شى جىلداردىڭ باسىندا قۇقىقتىق ستاتيستيكا مەن ارنايى ەسەپتى جۇرگىزۋ مىندەتى باس پروكۋراتۋراعا, ساراپتاما جۇرگىزۋ وكىلەتتىگى ادىلەت مينيسترلىگىنە, ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءوز الدىنا بولەك قۇرىلعان توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە بەرىلدى. وسىنداي وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە ىشكى ىستەر سالاسى جاڭا زامانعا لايىق جەتىلە ءتۇستى. ەلباسىنىڭ كورسەتكەن باعىتى, سارا جولى ناقتى تاجىريبەدە بارلىق سالادا دا ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن, كورەگەندىلىكپەن تاڭدالعان ساياسي ۇستانىم ەكەنىن دالەلدەپ شىقتى.
بۇدان سوڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات كونۆەنتسياسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىن ارتىق قىزمەتتەردەن ارىلتۋ ءىسى قايتا جالعاسقان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەديتسينالىق ايىقتىرعىشتار دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىنىڭ, ال جاسوسپىرىمدەردى ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ, بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىقتارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ قۇزىرىنا ءوتتى. كۇزەت سالاسى بويىنشا ءبىزدىڭ مينيسترلىكتە تەك اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك جانە ستراتەگيالىق نىسانداردى كۇزەتۋ مىندەتى قالدى. باسقالارى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلگەن بولاتىن. مۇنىڭ ىشىندە مىندەتتى تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزۋ دە بار. بىردەن ايتۋ كەرەك, ىشكى ىستەر سالاسىنداعى وسىنداي وزگەرىستەر ءىس جۇزىندە ءوزىن اقتادى. بۇل وتە دۇرىس جاسالعان قادام بولعانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتتى.
نەگىزگى مىندەتتەر ساتىمەن ورىندالعاننان كەيىن قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى, توتەنشە جاعدايلار جانە تاعى باسقا قىزمەتتەر ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قايتارىلدى. وسىنداي قادامدار سالانىڭ قىزمەت اۋقىمىن كەڭەيتىپ, ەلدەگى ەڭ ۇلكەن قۇقىقتىق قۇرىلىم رەتىندە نىعايا تۇسۋىمىزگە سەپتەستى. كوپ سالالى ورگانعا اينالدىق.
– ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي, ىشكى ىستەر سالاسى – بۇگىندە كوپ سالالى قۇزىرلى ورگان. قۇقىق قورعاۋعا قاتىستى مىندەتتەردەن بولەك, حالىققا مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدى دە جۇزەگە اسىراسىزدار. بۇل ء سىز باسقاراتىن مينيسترلىككە ارتىق جۇكتەمە ەمەس پە؟
– سۇراققا جاۋاپ بەرمەس ءۇشىن بىرقاتار قىزمەتتىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قايتارىلۋ سەبەبىن تۇسىندىرە كەتسەم دەيمىن. ماسەلەن, ادىلەت مينيسترلىگىندە ون جىلدان اسا ۋاقىت بولعان قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىن كەرى قايتارۋ – جەدەل جاعدايدى ساۋىقتىرۋ بويىنشا تەز شارا قولدانۋ قاجەتتىلىگىنە جانە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتالعانداردى ۇستاۋ جۇيەسى مەن ءتارتىبىن رەتكە كەلتىرۋگە بايلانىستى جۇرگىزىلدى. ءبىز وسى مىندەتتەردى ابىرويمەن ورىنداپ, قىسقا ۋاقىت ىشىندە سالاداعى سالعىرتتىقتى جونگە كەلتىردىك. ياعني, مۇنداي مىندەتتەردى اتقارۋعا ءبىزدىڭ الەۋەتىمىز تولىق جەتكىلىكتى ەكەنى ءىس جۇزىندە كورىندى.
سونداي-اق, ادىلەت ورگاندارىنان تۇرعىنداردى قۇجاتتاندىرۋ جانە تىركەۋ مىندەتى دە ءبىزدىڭ مينيسترلىككە وسىنداي سەبەپتەرمەن قايتارىلعان بولاتىن. بۇگىندە ءبىز 39 ءتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتەمىز. جاڭا ايتىپ وتكەندەي, ازاماتتارعا جەكە كۋالىك, تولقۇجات رەسىمدەۋ مەن تىركەۋدەن بولەك, مەكەنجاي انىقتاماسىن بەرۋ, ازاماتتىق قارۋلاردى تىركەۋ سياقتى كوپتەگەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتىلەدى. ۇسىنىلاتىن وسىنداي قىزمەتتەرگە قولجەتىلىمدىكتى جاقسارتۋ ءۇشىن بىرقاتار قىزمەتتەر ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلدى. ولاردىڭ ءبارىن تىكەلەي «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالىنان الۋعا بولادى.
مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ كوپ بولىگى حقو ارقىلى كورسەتىلەدى. ال 12 وبلىس ورتالىعىندا مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. مۇنداي ورتالىقتاردا اۆتوكولىكتەر تىركەلىپ, ولارعا تەحنيكالىق تولقۇجاتتار بەرىلەدى. كولىك جۇرگىزۋ كۋرستارىندا وقىپ شىققاندار ەمتيحان تاپسىرىپ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الادى. بولاشاقتا وسىنداي حقو-نى تاعى ءتورت وبلىس ورتالىعىندا اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قۇزىرىنا بەرىلگەننەن كەيىن كەڭ كولەمدى پەنيتەنتسيارلىق رەفورما جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ونىڭ بۇگىنگى ناتيجەسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇل رەفورمانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ. سول ارقىلى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى «تۇرمە تۇرعىندارىنىڭ» سانىن ازايتۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى ماقساتتى جۇرگىزىلگەن ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە تۇرمەدەگىلەر سانى 1990-جىلدارمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە ازايدى. جاڭادان قابىلدانعان قىلمىستىق زاڭناما باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس جازالاردى كەڭىنەن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل دا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتالعانداردىڭ سانىن ازايتۋعا ىقپال ەتكەنى انىق. ەلىمىز 2016 جىلى «تۇرمە تۇرعىندارى» سانى بويىنشا الەمدىك رەيتينگتە 62-ءشى ورىنعا ءتۇستى. 1990-جىلدارى ءبىز اقش پەن رەسەي فەدەراتسياسىنان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا ەدىك.
سوڭعى جىلدارى قاج كاسىپورىندارىنىڭ وندىرىستىك-شارۋاشىلىق قىزمەتىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا بىرقاتار ماڭىزدى شارالار قابىلدانىپ, سوتتالعاندارعا قوسىمشا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. قازىرگى قولدانىستاعى زاڭناما سوتتالعاندارعا ءتىپتى جەكە كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى. جۇمىس ىستەگەن نەمەسە كاسىپپەن اينالىسقان سوتتالعاندار وزدەرىنىڭ وتباسىنا كومەكتەسىپ, بوستاندىققا شىققانشا وزىنە قاجەتتى قارجى جيناۋ مۇمكىندىگىنە دە يە بولادى.
سوتتالعاندار قونىس-كولونيالار ىشىندە 35 ءتۇرلى ماماندىق بويىنشا كاسىپتىك ءبىلىم الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ولار بوستاندىققا شىققاندا قوعامعا تەز بەيىمدەلەدى, ءوزىنىڭ وقىعان ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تاۋىپ, تولىققاندى ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىگى مول. شارتتى تۇردە سوتتالعانداردى, سونداي-اق بوستاندىعى شەكتەلگەندەردى, مەرزىمىنەن شارتتى تۇردە بوساعانداردى قاداعالاپ, باقىلاۋ مىندەتىن اتقاراتىن پروباتسيا قىزمەتى دە دامۋ ۇستىندە. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە, ولاردىڭ جۇمىسقا تۇرۋىنا, ەمدەلىپ, ءبىلىم الۋىنا, بەلگىلى ءبىر كاسىپتى مەڭگەرۋىنە جانە قۇقىقتىق جاردەم الۋىنا سەپتەسەمىز.
– توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مينيسترلىكتىڭ مىندەتتەرى مەن وكىلەتتەرى ءىىم-گە بەرىلگەلى دە ءۇش جىل وتكەن ەكەن. جاڭا كوميتەتتىڭ جۇمىسى قالاي جۇرگىزىلۋدە؟
– توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى كوميتەت قۇرامىندا قازىر 16 امبەباپ قۇتقارۋشىلار بولىمشەسى بار. وعان جەدەل قۇتقارۋ جانە سۋدا قۇتقارۋ قىزمەتتەرى بىرىكتىرىلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا قۇتقارۋشىلار مەن ءورت ءسوندىرۋ بولىمشەلەرىنىڭ تەحنيكالىق جابدىقتالۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى كوميتەتتىڭ ادامداردى قاۋىپ-قاتەرلەردەن قۇتقارۋ جانە قورعاۋ باعىتىندا جيناقتاعان جۇمىس تاجىريبەسى مول. وتكەن جىلدار ىشىندە قۇتقارۋشىلار 320 ادامدى قيىن جاعدايدان الىپ شىقتى. وتىز مىڭنان استام زارداپ شەگۋشىگە مەديتسينالىق كومەك كورسەتىپ, جالپى قۇنى 1 ميلليون تەڭگە بولاتىن اپاتتىق-قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
ال ءورت سوندىرۋشىلەر ءبولىمى جىلىنا 1,5 مىڭ ادامنىڭ ومىرىنە اراشا ءتۇسىپ, 20 مىڭنان استام ادامدى قاۋىپسىز جەرلەرگە كوشىرەدى. توتەنشە جاعداي تۋىنداعاندا جەدەل مەديتسينالىق دەن قويۋ جۇيەسىن دامىتۋ جۇمىستارى دا جالعاسۋدا. مەديتسينالىق اپات ورتالىعىنىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن پسيحولوگتارى قازاقستان مەن شەتەلدەردەگى قىرىق شاقتى ءىرى توتەنشە وقيعالارعا قاتىسىپ, مەديتسينالىق-سانيتارلىق جاعدايدى ساۋىقتىرۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوستى, 20 مىڭنان استام زارداپ شەگۋشىگە بىلىكتى مەديتسينالىق جانە پسيحولوگيالىق جاردەمىن تيگىزدى.
قاۋىپتى جول ۋچاسكەلەرىندە 40 شاقتى مەديتسينالىق قۇتقارۋ پۋنكتتەرى قۇرىلعان بولاتىن. وسى پۋنكتتەردىڭ بريگادالارى جول-كولىك وقيعالارىنان زارداپ شەككەندەرگە مەديتسينالىق كومەك كورسەتەدى. وسىنداي پۋنكتتەر قۇرىلعاننان بەرى 17 مىڭنان استام زارداپ شەگۋشىگە ءتيىستى جاردەم جاسالعان.
– ەلىمىزدەگى قىلمىس دەڭگەيىن تومەندەتۋ جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋ باعىتىندا 2012 جىلدان باستاپ ۇساق بۇزاقىلىققا «مۇلدەم توزبەۋشىلىك» ساياساتى ىسكە اسىرىلا باستادى. سول كەزدە بىرقاتار قوعامدىق ۇيىمدار «قازىر ۋاقىتشا ۇستاۋ ورىندارىندا كوپشىلىك جەردە شەمىشكە شاعىپ, كوشەدە قاعاز لاقتىرعاندارى ءۇشىن وتىرعاندار كوپ» دەپ بايبالام سالىپ ەدى. بۇگىندە حالىق ۇساق بۇزاقىلىق تا جازالانۋعا جاتاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىق ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن سىڭايلى. حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساناسىن وسىنداي دەڭگەيگە كوتەرۋ وڭايعا تۇسپەگەن شىعار؟
– ۇساق بۇزاقىلىققا «مۇلدەم توزبەۋشىلىك» قاعيداسى ءوز باستاۋىن ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050 ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىنان باستاۋ الادى. وسى جولداۋدا ەلباسى ەلىمىزدەگى قىلمىستىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ جانە قوعامداعى قاۋىپسىزدىكتى جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. تۇسىنە بىلگەن ادامعا تاپسىرمانىڭ ءمانىسى تەرەڭدە. وسى ورايدا قازاقتىڭ ايگىلى باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ء«تارتىپسىز ەل بولمايدى, تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەگەن اتالى ءسوزى ەسكە تۇسەدى.
«نولدىك توزىمدىلىك» قاعيداسى قالىپتاسپاس بۇرىن بىزدە قوعامدىق ورىنداردا سپيرتتىك ىشىمدىكتەر ءىشۋ, كەز كەلگەن جەرگە قوقىستاردى لاقتىرا سالۋ, كوشەدەگى ۇساق بۇزاقىلىقتار اسا ءبىر ۇلكەن زاڭ بۇزۋشىلىق رەتىندە قارالعان جوق. بىراق وسىنداي ۇساق بۇزاقىلىقتاردىڭ كەيىن ۇلكەن زارداپتارعا ۇرىندىراتىنىنا ءوزىمىز تالاي كۋا بولعانبىز. «ۇساق-تۇيەكتەرگە» زاڭ جۇزىندە تىيىم بولماعان سوڭ جالپى قوعامدىق ورتانىڭ دا مادەنيەتى تومەندەپ بارا جاتقان ەدى. بولماشى بۇزاقىلىقتار قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدانىپ, ەتىمىز ۇيرەنە باستاعاندىقتان, قوعامنىڭ جالپى ءتارتىبى دە تومەندەدى. اتامىز ايتقان ءسوز راس, ەلدى تارتىپسىزدىك جايلاعان سوڭ, بەرەكەدەن, ەلدىكتەن ايىرىلاتىن ەدىك. بىزدە «نولدىك توزىمدىلىك» قاعيداسى ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى ارقاسىندا دەر كەزىندە قابىلداندى.
ارينە, باسىندا ءوزىڭىز ايتقانداي, ەلدىڭ تىنىشتىعى بۇزىلعانىن قالايتىن كەيبىر توپتار «بۇگىندە بولماشى نارسەلەرگە بولا جازاعا تارتىلىپ جاتقاندار كوپ» دەپ بايبالام سالدى. الايدا, العا جىلجىعان ۋاقىت مۇنىڭ ءبارى وتە دۇرىس شەشىم بولعانىن دالەلدەدى.
– پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ۇساق بۇزاقىلىقتارعا, قوعامنىڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن ارەكەتتەرگە دەر كەزىندە شارا قولدانۋى ارقاسىندا, ەلدەگى جالپى قىلمىستىڭ دەڭگەيى تومەندەگەنى بايقالاتىن سەكىلدى كورىنەدى بىزگە.
– ساقشىلار تەك ۇساق بۇزاقىلىقتاردى انىقتاپ, شارا قولدانۋمەن شەكتەلگەن جوق, ونىڭ الدىن الۋ باعىتىندا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزدى. حالىقپەن ءجيى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ۇساق بۇزاقىلىقتاردىڭ وزىنە زاڭ جۇزىندە قانداي جازا قولدانىلاتىنىن ءتۇسىندىردى. مۇنداي جۇمىستارعا قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزىلدى. جىل سايىن رەسپۋبليكا اۋماعىندا «تارتىپسىزدىك پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا «نولدىك توزىمدىلىك» قاعيداسىنا قاتىستى اكتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. قوعامدىق ورىنداردا ورناتىلعان اقپاراتتىق ەكرانداردا, تەلەارنالاردا دا وسى قاعيداعا بايلانىستى بەينەجازبالار ۇنەمى كورسەتىلەدى.
بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءالى دە جالعاسۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتى بۇگىندە بۇرىنعىسىنان الدەقايدا جوعارىلادى. قوعامداعى ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىققا تۇرعىنداردىڭ ءوزى توزبەيتىن دارەجەگە جەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتار جالپى ەلدە ءتارتىپ بارىن, تۇرعىنداردىڭ قۇقىقتىق ساناسى جوعارى ەكەنىن بىردەن بايقايدى. بىزدەگى حالىقتىڭ قوعامدىق ورىنداردا ءجۇرىپ-تۇرۋ مادەنيەتى جوعارى قالىپتاسقانىنا ەرىكسىز تاڭدانىپ جاتادى. وسىنداي جوعارى مادەنيەت, بىرىڭعاي ءتارتىپ ەلىمىزدىڭ زاڭىن سىيلاۋ, سوعان ءسوزسىز مويىنسۇنۋ ناتيجەسىندە كەلدى عوي. سوندىقتان زاڭ تالاپتارىن ءتۇسىندىرۋ, قۇقىقتىق ساۋاتتى ودان ءارى كوتەرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى توقتاۋسىز جۇرگىزە بەرۋگە ءتيىسپىز. سوندا ءتارتىپ بۇرىنعىسىنان دا نىعايا تۇسەدى. ال ءتارتىپ – ەلدىكتىڭ ەڭ باستى قاعيداسى!
– ىشكى ىستەر سالاسى وتكەن جىلدى دا ءىرى وزگەرىستەرمەن باستاپ, جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىن دامىتۋدى قولعا العان ەدى. جاڭا وزگەرىس پوليتسيانىڭ قوعاممەن ءوزارا اشىق بايلانىسقا ءتۇسۋ ساياساتىن جەتىلدىرۋگە سەپتىگىن تيگىزدى مە؟
– تيگىزگەندە قانداي! قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى جاڭا ۇلگىسى سول اۋماقتاعى حالىقتىڭ باستى وكىلدەرى مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى بۇرىنعىدان دا جانداندىرا ءتۇستى. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ باسشى قۇرامىن اكىمدەر مەن ءماسليحات دەپۋتاتتارى تاعايىندايدى. سول سەبەپتەن جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ باسشىلارى جىلىنا ءبىر رەت حالىقتىڭ الدىندا, ەكى-ەكى رەتتەن اكىمنىڭ جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا ەسەپ بەرەدى. ولاردىڭ جۇمىس ساپاسىنا دا جەرگىلىكتى ءماسليحات پەن حالىقتىڭ وكىلدەرى وزدەرى باعا بەرەدى.
جەرگىلىكتى جەردەگى وسىنداي ۇلكەن قاۋىمداستىقتار پوليتسيا قىزمەتىن تىكەلەي قاداعالاپ وتىرعاندىقتان, ءتارتىپ ساقشىسى جۇمىسىنىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگى دە ارتىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنە قوعامدىق جانە جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يۋۆەنالدىق, تابيعاتتى قورعاۋ, ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ قىزمەتىمەن قوسا, قابىلداپ-تاراتۋ جانە ارنايى قابىلداۋ بولىمدەرىنىڭ جۇمىسى دا جۇكتەلگەن.
جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ىسكە كىرىسكەنىنە ءبىر جارىم جىلداي ۋاقىت وتسە دە, بۇگىندە كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ناتيجەلەر بار. بۇل پوليتسيا قىزمەتى جەرگىلىكتى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە وراي جوسپارلانىپ, سول باعىتتا جۇمىس جاسايتىن بولعاندىقتان, ايماقتاعى اكىمدەر دە جاقسى ناتيجەگە جەتۋگە مۇددەلىلىك تانىتا باستادى. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋدا بەلسەندىلىگى ارتتى.
جالپى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ول بىزدە جاقسى جولعا قويىلعان. ءىىم-ءنىڭ رەسمي سايتى كوپ جىلدان بەرى حالىققا قاجەتتى اقپاراتتى دەر كەزىندە تاراتىپ كەلەدى. بۇل سايتتان ۋچاسكەلىك پوليتسيا پۋنكتتەرىنىڭ مەكەنجايىن, قولدى بولعان ۇيالى تەلەفوندار, ايداپ كەتكەن اۆتوكولىكتەر, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن بەرەشەك ايىپپۇلدار جونىندە جانە باسقا ماسەلەلەرگە قاتىستى اقپاراتتى دەر كەزىندە بىلۋگە بولادى. ال «ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بلوگىنا» تۇرعىندار وزدەرىن مازالاعان سۇراقتارىن تىكەلەي قويىپ, وعان ءتيىستى جاۋاپتار مەن تۇسىنىكتەمەلەر الىپ وتىرادى.
بۇعان قوسا, ءىىم باق-قا كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, ىشكى ىستەر ورگانىنا قاتىستى بىردە-ءبىر سىني ماقالانى نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. ءاربىر ايماقتىق ءىىد-دە سەنىم تەلەفونى ورناتىلعان. كەلىپ تۇسكەن حابارلارعا, سىني ماقالالارعا دەر كەزىندە ءتيىستى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ, قاجەتتى شارالار قابىلدانادى. زاڭدىلىق پەن ءتارتىپتى بۇزعان قىزمەتكەرلەر قاتاڭ جازاعا تارتىلادى. مۇنداي فاكتىلەردى ءبىز قوعامنان جاسىرمايمىز. ايقىندىق پەن اشىقتىق قانا جاقسى جۇمىس ناتيجەسىنە جەتكىزەدى دەپ ويلايمىن.
– جالپى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىنا قانشالىقتى كوڭىل ءبولىپ وتىر؟
– وسى ماقساتتا مينيسترلىك دەڭگەيىندە ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا قوعامدىق كەڭەس قۇرىلعان بولاتىن. بۇل قۇرىلىم ارنايى قابىلدانعان «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 12 مۇشەسى ازاماتتىق قوعام وكىلى بولسا, 5-ەۋى ءىىم-ءنىڭ وكىلى. بۇعان قوسا, وڭىرلەردەگى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتتەرىندە دە كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگاندار قۇرىلعان ەدى. مۇنداي قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدىگىنە قوعام قايراتكەرلەرى, ەلگە بەلگىلى ادامدار, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, قۇقىق قورعاۋشىلار مەن سالانىڭ ارداگەرلەرى تارتىلدى. وسىنىڭ ءبارى ءوز كەزەگىندە ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, حالىقتىڭ وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ بەلسەندى جۇمىستار اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
حالقىمىزدا «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن ماقال بار, ءارتۇرلى سالادا ءبىلىم-بىلىگى, اقىل بيىگىمەن تانىلعان ازاماتتارمەن قويان-قولتىق كەڭەس جۇرگىزە وتىرىپ, قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى بارلىق ماسەلەنى تەرەڭ تالقىعا سالامىز. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتىمىز – ادىلەتتىڭ اق جولىن ساقتاپ, ار مەن نامىستىڭ تۋىن بيىك ۇستاۋ, حالىققا ادال قىزمەت ەتۋ. بۇل داستۇرلەردى بىزدەن بۇرىنعى ارداگەر-اعالارىمىز بەرىك ساقتاعان, ەندى ونى بولاشاققا لايىقتى جالعاستىرۋ – كيەلى پارىزىمىز!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان»
