ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ حالىقارالىق پىكىرسايىس الاڭى رەتىندە ون بەس جىلدان بەرى 60-تان استام مەملەكەتتىڭ 600-دەن استام وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, قازاقستاننىڭ تورىندە ءۇن قاتىپ كەلە جاتقانىن بىلەمىز.
بيىلعى مەديا-فورۋمنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ول ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ اياسىندا ءوتىپ, سونىڭ كونگرەسس-ورتالىعىندا جۇمىسىن جۇرگىزەتىن بولادى. وسى كورمەنىڭ ءوزى دە باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى ارالاس-قۇرالاستىقتى عانا ەمەس, ورتاق پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ وزىق تاسىلدەرىن, اسىرەسە, ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋدا ۇتىمدى جولداردى ىزدەيدى ەمەس پە؟!
ەندى مەديا-فورۋمنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىندىگىنە توقتالا كەتەيىك. ماۋسىمنىڭ 22-ءسى كۇنى مەديا-فورۋم جۇمىسىن الدىمەن «شىعارماشىلىقپەن ويلاۋ كونتەنت پەن ساۋدانىڭ ورىستەۋىن قالاي قولدايدى» دەگەن تاقىرىپتا شەبەرلىك-ساباعىن وتكىزۋدەن باستايدى. ونى انگليانىڭ «فاينەنشل تايمس» گازەتىنىڭ ارناۋلى وكىلى دەۆيد ەپلفيد جۇرگىزەدى. ودان كەيىنگى شەبەرلىك-ساباقتارىن دا ۇلىبريتانيالىق وكىلدەر جۇرگىزەتىن بولادى.
ماسەلەن, «مەدياداعى تابىستى ناۋقاننىڭ تەتىكتەرى» تاقىرىبىنداعى شەبەرلىك-ساباعىن ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى دجايليس كەنينگام, «بيزنەس-جاڭالىقتار جانە جاڭالىقتارداعى بيزنەس» دەگەن تاقىرىپتاعى شەبەرلىك-ساباعىن حالىقارالىق «Bloomberg» اگەنتتىگىنىڭ حالىقارالىق ديرەكتورى تودد بايەر جانە ت.ب. جۇرگىزەدى.
مەديا-فورۋم جۇمىسىنىڭ اشىلىپ, پلەنارلىق وتىرىستارى باستالاتىن كۇنى – 23 ماۋسىم. ونى «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشادى. ودان كەيىن ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى, سەناتور داريعا نازارباەۆا سويلەيتىن بولادى.
العاشقى وتىرىس «كوپىرلەر تارتقان با الدە قابىرعالار تۇرعىزعان قولايلى ما؟» دەگەن تاقىرىپتا الەمدىك جاڭا تارتىپكە ارنالادى. مۇندا جاھاندىق ءتارتىپتى ەسكى قاعيداتتان جاڭا ساپاداعى وزگەرىسكە وتكىزۋدىڭ ستسەناريلەرى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلەلەر قوزعالادى. سونىڭ ىشىندە الەمدىك كارتانىڭ ترانسفورماتسياسى, قاتەرلەر مەن قورىتىندىلار تۋرالى ويلار ورتاعا سالىنادى دەپ كۇتىلۋدە.
قازىرگى الەم تۇراقسىزدىقتىڭ قاتەرلەرىنە جاۋاپ بەرە الا ما, جاھاندىق ينتەگراتسيالاردىڭ وزگەرىسى ەسكى جاعدايدان الەمدىك جاڭا تارتىپكە كوشىرە الا ما دەگەن سياقتى پىكىرلەر ايتىلىپ, ولاردى باسقالاردىڭ قالاي قابىلدايتىندىعى وسى پىكىرسايىستاردا كورىنەتىن بولادى.
وتىرىستىڭ مودەراتورى بولىپ, ۇلىبريتانيانىڭ تانىمال تەلەجۇرگىزۋشىسى نيك گوينگ بەلگىلەنگەن. ال سپيكەرلەر قاتارىندا ەۋروكوميسسيانىڭ بۇرىنعى توراعاسى جوزە مانۋەل بورروزۋ, تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ 11-پرەزيدەنتى ابدوللا گۇل, اقش-تىڭ بۇۇ-داعى بۇرىنعى ەلشىسى بيلل ريچاردسون, رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى لەونيد سلۋتسكي سويلەيدى دەپ كۇتىلۋدە.
ەكىنشى جالپى وتىرىستىڭ تاقىرىبى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى: جاسىل ەكونوميكانىڭ قۋاتى» دەپ اتالىپ, ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ تاقىرىبىن قاۋزاعان. وندا بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىنىڭ باسىمدىقتارى, تيىمدىلىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەر ايتىلماقشى.
مودەراتورى رەسەيدىڭ ربك تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى اندرەي لەۆچەنكو بولىپ بەلگىلەنگەن بۇل وتىرىستا ءۇندىستاننان شىققان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى رادجەندرا پاچاۋري, «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ, اقش-تىڭ كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گراسيەلا چيچيلنيسكي, قازاقستاننىڭ قايتالاما ەنەرگەتيكا قاۋىمداستىعىنىڭ باس ديرەكتورى ارمان قاشقىنبەكوۆ جانە ورتالىق ازياداعى يۋنەپ (UNEP) ءوفيسىنىڭ باسشىسى ناتاليا الەكسەەۆا سويلەيتىن بولادى.
ءۇشىنشى جالپى وتىرىستىڭ تاقىرىبى «ازيا ەكونوميكالىق عاجايىبىنىڭ قۇپيالارى» دەپ اتالعان. وندا ازيانىڭ وزىق ەكونوميكالىق ەلدەرىنىڭ عالامدىق داعدارىسقا قالاي توتەپ بەرىپ, تۇراقتىلىعىن ساقتاپ وتىرعاندىعى تۋرالى ءسوز بولادى. «ازيا بارىستارىنىڭ» جالپىالەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە ەكونوميكالىق ءوسىمدى ساقتاپ وتىرۋىنىڭ سىرى نەدە؟ قىتاي مەن ازيانىڭ باسقا دا يندۋستريالى دامىعان ەلدەرىنىڭ جوعارى دامۋ قارقىنىنىڭ تۇراقتى بولۋىنا قانداي ءادىس-تاسىلدەر, امال-ايلالار اسەر ەتىپ وتىر دەگەن ماسەلەلەر مەديا جۇلدىزداردىڭ اۋزىمەن قالاي باعالاناتىندىعى ەرەكشە قىزىقتى بولاتىنى ءسوزسىز.
وتىرىستى جۇرگىزۋ قۇرمەتى حالىقارالىق «Bloomberg» اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى تودد بايەرگە جۇكتەلىپتى. ال سويلەيتىن شەشەندەر قاتارىندا سينگاپۋردەگى لي كۋان يۋ مەكتەبىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى پاراگ حاننا, «استانا» قارجى ورتالىعىنىڭ باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ, اقش-تىڭ «ەۋرازيا» قورى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى اريۋنا نامسراي, قىتايداعى قوسىلۋ جانە جۇتىلۋ نارىقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ۆانگ ۆەي, رەسەيدىڭ «سبەربانك» باسقارماسىنىڭ توراعاسى گەرمان گرەف ەنگەن.
بۇدان ءارى دە ءتورت جالپى وتىرىس بولادى دەپ كۇتىلۋدە. «اقيقاتتىڭ جەڭەتىن ۋاقىتى بولا ما؟» دەگەن ءتورتىنشى وتىرىستىڭ مودەراتورى بولىپ كاتاردىڭ ء«ال-جازيرا ينتەرنەيشنل» تەلەكومپانياسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى دجەين داتتون بەلگىلەنگەن. سپيكەرلەر قاتارىندا قازاقستاننىڭ اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ, ۇلىبريتانيانىڭ «Trafalgar Strategy» تەلەارناسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دجايلس كەنينگام جانە باسقالار بار.
بارلىق وتىرىستاردىڭ تاقىرىپتارى دا ادامزات تاعدىرى ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلەلەردى قامتىعان. سولاردىڭ ىشىندە بەسىنشى وتىرىستا قارالاتىن «سيريا داعدارىسى: سوعىستىڭ اياقتالار شاعى بولا ما؟» دەگەن تاقىرىپ تا بارىنشا ماڭىزدى ەكەنى داۋسىز. بۇل وتىرىس 24 ماۋسىم, سەنبى كۇنىنە بەلگىلەنگەن. وندا سيريا پروبلەماسىن شەشۋدىڭ ساياسي جولدارى بار ما, كيكىلجىڭگە ارالاسىپ وتىرعان ۇلكەن دەرجاۆالاردىڭ اراسىندا ىمىراشىلدىق بولا ما دەگەن سياقتى ماسەلەلەر تالقىعا سالىنباق.
وتىرىستىڭ مودەراتورى – ەدۋارد شەۆاردنادزەنىڭ نەمەرەسى, ماسكەۋدەگى حالىقارالىق RT («Russia Today») تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى سوفيكو شەۆاردنادزە. ال سپيكەرلەر قاتارىندا تۇركيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ابدوللا گۇل, قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ, يزرايل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى گيلاد شەر, يراننىڭ تاياۋ شىعىس ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كايحان بارزەگار جانە ت.ب. بولادى.
6-8 وتىرىستار دا وسى, سەنبى كۇنىنە بەلگىلەنگەن. ولاردىڭ تاقىرىپتارى بەيبىت ومىرگە, ەكونوميكالىق دامۋ پروبلەمالارىن قامتۋعا باعىتتالعان. سونىڭ ىشىندە التىنشى وتىرىستىڭ تاقىرىبى – «كاپيتال, ەڭبەك جانە ينتەللەكت – ەرتەڭگى كۇننىڭ ءۇش كيتى» دەپ اتالسا, جەتىنشى وتىرىس «تسيفرلىق توڭكەرىس» تاقىرىبىن قامتىعان. ال سوڭعى وتىرىستىڭ تاقىرىبى «جايلى جاھانداعى ءومىر» دەپ اتالادى.
بۇل وتىرىستاردىڭ مودەراتورلارى مەن سپيكەرلەرى دە ازۋىن ايعا بىلەگەن ساياساتكەرلەر, پۋبليتسيستەر جانە حالىقارالىق كوزقاراستى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتىپ جۇرگەن اتاقتى مەديالاردىڭ باسشىلارى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ يتار تاسس اقپارات اگەنتتىگى باس ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ميحايل گۋسمان, اقش-تىڭ ەكس-كونگرەسسمەنى دون بونكەر جانە ت.ب.
ءسويتىپ, ەلىمىزدە تاعى ءبىر حالىقارالىق ماڭىزدى شارا ءوزىنىڭ ەسىگىن كەزەكتى رەت اشقالى وتىر. وندا ايتىلعان الەمدىك وزىق ويلار مەن پىكىرلەردى قازاقستاندىق جاس جۋرناليستەر مەن ساياساتكەرلەردىڭ ەستىپ-ءبىلۋى وزدەرى ءۇشىن ۇلكەن تابىس بولارى ءسوزسىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
