قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 53-بابىنىڭ 6) تارماقشاسىنا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى № 2737 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 17-بابى 4-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋىن ۇسىنادى.
I.
بۇدان بۇرىنعى جولداۋ جاريالانعاننان كەيىن وتكەن جىل ىشىندە قازاقستان مەملەكەتتىلىگى مەن ونىڭ كونستيتۋتسيالىق ەۆوليۋتسياسى ءۇشىن ايتۋلى وقيعالار بولدى: قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى مەرەكەلەندى جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2017 جىلعى 10 ناۋرىزداعى № 51-VI قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن (بۇدان ءارى – 2017 جىلعى 10 ناۋرىزداعى زاڭ) قابىلداۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما وتكىزىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى – زاماناۋي كونستيتۋتسيوناليزمدى ساتتىلىكپەن ورنىقتىرۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. نەگىزگى زاڭنىڭ مازمۇنى ءاربىر ادامنىڭ, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني-گۋمانيتارلىق جانە وزگە دە سالالارداعى مۇڭ-مۇقتاجىنا, ەلىمىزدىڭ العا ۇستاعان باستى باعىتىنا سايكەس كەلەدى.
قازاقستاننىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى ميسسياسى, سونداي-اق استانادا ءوتىپ جاتقان, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا دەگەن قازىرگى كوزقاراستاردى بىلدىرەتىن جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى جاقسارتۋعا, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمە سونىڭ كەزەكتى كۋاسى بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتىن زاڭنامالىق جانە وزگەلەي جولمەن جۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق نەگىزگى زاڭنىڭ ماتىنىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ۋاقتىلى ەنگىزۋ ارقىلى كونستيتۋتسيوناليزم تۇعىرىنىڭ مىزعىماستىعى قامتاماسىز ەتىلەدى جانە ونىڭ جاڭا جەتىستىكتەرى ىسكە اسىرىلادى, كونستيتۋتسيانىڭ تۇراقتىلىعى مەن سەرپىندىلىگى ءتيىمدى تۇردە ۇيلەسەدى, قوعامدىق دامۋدىڭ تالاپتارىن بويىنا قابىلدايدى. بۇل كونستيتۋتسيالىق ساياسات كونستيتۋتسيانىڭ كەپىلى, رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇيەلى تۇردە, تەرەڭ عىلىمي نەگىزدەلىپ, الدىڭعى قاتارلى شەتەلدى تاجىريبەنى مەيلىنشە ۇقىپتىلىقپەن پايدالانا وتىرىپ جانە قازاقستان قوعامىنىڭ بارلىق سەگمەنتتەرىن كونستيتۋتسيالىق ۇدەرىسكە قاتىستىرا وتىرىپ جۇرگىزىلۋدە.
رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ ەرەجەلەرى مەن نورمالارىن, سونداي-اق 1998 جىلعى 7 قازانداعى, 2007 جىلعى 21 مامىرداعى جانە 2011 جىلعى 2 اقپانداعى زاڭدارمەن ەنگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالاردى ىسكە اسىرۋ قوعام مەن مەملەكەتتىڭ كەلبەتىن ايتارلىقتاي وزگەرتتى, كەزەكتىلىكپەن جۇرگىزىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ دۇرىستىعىن راستادى.
ماسەلەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 1998 جىلعى 7 قازانداعى № 284-I قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن كونستيتۋتسيانىڭ 19 بابىنا (33, 41, 42, 44, 48, 49-51, 52, 56, 57, 66, 68, 75, 82, 87, 91, 94, 95-باپتار) تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن بولاتىن.
مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە ءبولىنۋى ءپرينتسيپىن جەتىلدىرۋمەن قاتار, قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان جاڭا مەملەكەتتىك اپپارات قىزمەت ىستەي باستاۋىنىڭ العاشقى جىلدارداعى قورىتىندىسى بويىنشا, قازىرگى زامانعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جوعارى دەڭگەيدە بەكىتىلىپ, كەيىنگى جىلدارى ودان ءارى دامىتىلدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2007 جىلعى 21 مامىرداعى № 254-ءىىI قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن 40 باپقا (2, 5, 9, 15, 16, 34, 41-44, 46, 47, 50-59, 61-64, 67, 68, 70-72, 74, 75, 81, 82, 84, 86, 87, 89, 91-باپتار) تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. نەگىزگى زاڭ سونداي-اق 94-1-باپپەن تولىقتىرىلدى.
2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما نەگىزگى قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتاردى جانە ولاردىڭ كەلەشەكتەگى قىزمەتىن تۇسىنۋدەگى جاڭارتىلعان كوزقاراستارعا باستاۋ بولدى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ءوزارا بايلانىسا كەلە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ماقساتىن, مەملەكەت فۋنكتسيالارىنىڭ مازمۇنىن جاڭاشا ايقىنداۋعا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ جانە ازاماتتاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ پرينتسيپتەرىن تۇجىرىمداۋعا, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن مەملەكەتتىك ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋگە كەڭىنەن تارتۋعا, وزگەرىپ وتىراتىن قوعامدىق قاتىناستارمەن بارابار زاڭدىق نورمالار بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» 2011 جىلعى 2 اقپانداعى № 403-IV قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن 41-باپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن تاعايىنداعان 3-1-تارماقپەن تولىقتىرىلدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس بىرنەشە مارتە اتاپ وتكەندەي, جوعارى بيلىك تاراپىنان ايقىندالىپ, ءدال ولشەنگەن كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق ساياسات پەن قۇندىلىقتارعا باعىتتالعان كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق پراكتيكا ءوزارا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇسەدى, نەگىزگى زاڭدى تيىمدىلىكپەن جۇزەگە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى, ونىڭ ەرەجەلەرى مەن نورمالارىن ورىنداۋدىڭ جانە قولدانۋدىڭ ساپاسىن, ازاماتتار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتىق وي-ساناسىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جۇمىس ىستەيدى.
2007-2016 جىلدارى قوعام مەن مەملەكەتتە ءتيىستى شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە, پرەزيدەنت, پارلامەنت جانە ۇكىمەت اراسىندا وكىلەتتىكتەردى سوڭىرا 2017 جىلى قايتا بولۋگە, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ مەحانيزمىن, سوتتار مەن پروكۋراتۋرانىڭ, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن جەتىلدىرۋگە العىشارتتار جاسالدى.
2017 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, قازاقستاننىڭ نەعۇرلىم دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋى تۇرعىسىندا قوعام مەن مەملەكەتتى كەزەكتىلىكپەن جان-جاقتى جاڭعىرتۋ جولىنداعى جاڭا زاڭدى كەزەڭ بولدى. ول رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورماسى ورىندالعانىن كورسەتەدى جانە قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋ كەزەڭى اياسىندا ساپالى ءوسۋى جانە جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك جاعدايىندا ەلىمىزدىڭ بەرىك پوزيتسيالارى قامتاماسىز ەتىلۋى ءۇشىن ساياسي-قۇقىقتىق العىشارتتار جاسايدى.
2017 جىلعى 10 ناۋرىزداعى زاڭمەن كونستيتۋتسيانىڭ 25 بابىنا (2, 4, 10, 39, 41, 44, 45, 49, 53, 55, 57, 61, 64, 66, 67, 70, 72-74, 79, 81, 83, 86, 87, 91-باپتار) تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
نوۆەللالاردىڭ بىرقاتارى كونستيتۋتسيانىڭ قولدانىلاتىن قۇقىق جۇيەسىندەگى ۇستەمدىگىن جانە ەلىمىزدىڭ بۇكىل اۋماعىندا ونىڭ ءسوزسىز ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, مەملەكەتتى باسقارۋدى جەتىلدىرۋگە, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەرىن ورىنداۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
زاڭمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىن ناقتىلاۋ, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ءرولىن, دەربەستىگىن جانە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە ءبولىنۋى ءپرينتسيپىن ەسكەرە وتىرىپ, بيلىك وكىلەتتىكتەرىن پرەزيدەنتتىڭ, پارلامەنتتىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ اراسىندا قايتا ءبولۋ ارقىلى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن دەموكراتيالىق جاڭعىرتۋ جۇزەگە اسىرىلدى. سوت جۇيەسى مەن پروكۋراتۋرانىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن ناقتىلاۋ قاراستىرىلعان.
كونستيتۋتسيانىڭ قولدانىلۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2017 جىلعى 10 ناۋرىزداعى زاڭمەن كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتى كۇشەيتىلدى جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتتى.
ايرىقشا قورعالاتىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار تىزبەسى كەڭەيتىلدى: «كونستيتۋتسيادا بەلگiلەنگەن مەملەكەتتiڭ تاۋەلسىزدىگى, رەسپۋبليكانىڭ بiرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى, ونى باسقارۋ نىسانى, سونداي-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ىرگەسىن قالاعان رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ مارتەبەسى وزگەرمەيدى» (كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابىنىڭ 2-تارماعى).
زاڭمەن ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارىن جانە قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىن جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىرا تۇسەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ – ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلىمىزدىڭ تاريحي ەۆوليۋتسياسىنىڭ لوگيكاسىنا ساي كەلەدى جانە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى وزگەرمەي, ونىڭ ودان ءارى دەموكراتيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
وسى زاڭعا جاسالعان جۇيەلى تالداۋ كورسەتكەندەي, ءوز جيىنتىعىندا تۇزەتۋلەر كونستيتۋتسيانىڭ وزگەرتىلگەن نورمالارىنىڭ مازمۇنىن ايقىنداپ قانا قويماي, وزگەرىستەرگە ۇشىراماعان ەرەجەلەرى مەن نورمالارىنىڭ قۇقىقتىق ماعىناسىن دا كەي كەزدەرى جاڭارتىپ وتىرادى. بۇل جاعداي كونستيتۋتسيالىق قايتا وزگەرتۋلەردىڭ جالپى زاڭدىلىقتارى مەن ترەندتەرىن جانە كەيىننەن رەسمي ءتۇسىندىرۋدىڭ باعىت-باعدارىن ءبولىپ كورسەتۋگە نەگىز بولادى (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2017 جىلعى 17 ساۋىردەگى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىسى).
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ جاڭارتىلعان ءماتىنى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ باسىمدىقتارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ پىكىرىن كەڭىنەن ەسكەرە وتىرىپ جانە نەگىزگى زاڭنىڭ كىرىسپەسىندە, 1-بابىنىڭ 2-تارماعىندا جانە 91-بابىنىڭ 2-تارماعىندا باياندى ەتىلگەن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى ءسوزسىز ساقتاي وتىرىپ قوعام مەن مەملەكەتتى تەرەڭىنەن قايتا وزگەرتۋگە سايكەس كەلەدى دەپ ەسەپتەيدى.
ەۋروپا كەڭەسىنىڭ قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياسى (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) ءوزىنىڭ 110-جالپى سەسسياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى بويىنشا وڭ قورىتىندى بەردى. ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ پىكىرىنشە, «قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەملەكەتتى دەموكراتيالاندىرۋ پروتسەسىندەگى العا باسىلعان قادام بولىپ تابىلادى. رەفورما ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىنا دۇرىس باعىت بەرەدى جانە ايقىن پروگرەستىڭ كۋاسى بولىپ تابىلادى. تۇتاس العاندا پارلامەنتتىڭ جانە اتاپ ايتقاندا ونىڭ پالاتالارىنىڭ ءرولىن جوعارىلاتۋ, پرەزيدەنتتىڭ كەيبىر فۋنكتسيالارىن ۇكىمەتكە بەرۋ, ونىڭ پارلامەنتكە ەسەپ بەرۋى جانە باقىلاۋىندا بولۋى مەحانيزمدەرىن كۇشەيتۋ – 1998 جانە 2007 جىلدارى وتكىزىلگەن بۇدان بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ لوگيكاسىنا سايكەس كەلەتىن وڭ وزگەرىس بولىپ تابىلادى».
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, ەلباسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 12 ساۋىردە حالىققا ارناعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا باياندى ەتىلگەن ىرگەلى يدەيالاردى تولىعىمەن قولداي وتىرىپ, نەگىزگى زاڭدا باياندى ەتىلگەن اسا ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار ءوز مانىندە ۇلتتىق مۇددەلەر مەن كونستيتۋتسيالىق ءپاتريوتيزمنىڭ جيىنتىعىن قۇرايدى دەپ ەسەپتەيدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ كەزىندە ونىڭ وزەكتىلىگىن ءوزىنىڭ قۇقىقتىق شەشىمدەرىندە, كوپشىلىك الدىندا سويلەگەن سوزدەرىندە بىرنەشە مارتە اتاپ وتكەن بولاتىن.
ءىى.
2017 جىلعى 10 ناۋرىزداعى زاڭنىڭ نوۆەللالارىن تيىسىنشە ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ جانە ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى قۇقىعىنىڭ بۇكىل اۋقىمىن جاڭارتىلعان كونستيتۋتسياعا سايكەستەندىرۋ جونىندە مىندەت قويدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2017 جىلعى 10 ناۋرىزداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى شارالار كەشەنى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلعى 13 ناۋرىزداعى № 437 جارلىعىندا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا زاڭنامالىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە وزگە دە شارالاردى قابىلداۋ تاپسىرىلدى.
اتالعان جارلىقتى ورىنداۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى № 2737 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 36-بابى 1-تارماعىنىڭ 1) تارماقشاسىنا سايكەس 2017 جىلعى 17 ساۋىردەگى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىمەن نەگىزگى زاڭنىڭ بۇدان بۇرىن قولدانىلىپ كەلگەن نورمالارىنا نەگىزدەلگەن ءوزىنىڭ بىرقاتار قورىتىندى شەشىمدەرىن قايتا قارادى.
جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قايتا قارالعان بارلىق قاۋلىنىڭ ىشىندە 6 نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ كۇشىن تولىعىمەن, 21 قاۋلىنىڭ كۇشىن ءىشىنارا جويدى.
بۇل رەتتە نەگىزگى زاڭنىڭ وزگەرتىلگەن جانە تولىقتىرىلعان نورمالارىنا سايكەس كەلمەيتىن نورماتيۆتىك قاۋلىلاردىڭ كۇشى تولىعىمەن, ال كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالارعا سايكەس كەلمەيتىن جەكەلەگەن ەرەجەلەرىن الىپ تاستاعاندا, كونستيتۋتسيا نورمالارىن ءتۇسىندىرۋدىڭ ىشكى قيسىنى مەن ءوزارا بايلانىسى, مازمۇنى مەن ماعىناسى جوعالمايتىن نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنىڭ كۇشى ءىشىنارا جويىلدى.
شىعارىلعان شەشىمدى ورىنداۋدىڭ ءتارتىبىن ايقىنداي وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس نورماتيۆتىك قاۋلىلاردى قايتا قاراۋ وسى اتالعان نورماتيۆتىك قاۋلىلارىمەن بايلانىستى قازاقستان زاڭدارىنىڭ, سونداي-اق وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ زاڭدىق كۇشى جويىلعانىن نەمەسە بۇدان بۇرىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلعان اكتىلەرگە زاڭدىق كۇش قايتارىلعانىن بىلدىرمەيدى. قاجەت كەزدە اتالعان زاڭدار جانە ءتيىستى قۇقىقتىق اكتىلەر بەكىتىلگەن تارتىپپەن قابىلدانۋى, كۇشى جويىلۋى, وزگەرتىلۋى جانە تولىقتىرىلۋى مۇمكىن, دەپ اتاپ كورسەتتى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمى وسى اتالعان جانە وزگە دە كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردىڭ مازمۇنى مەن سيپاتىن قايتا ۇعىنۋ ءۇشىن كەڭ ءورىس اشادى, قاجەت كەزدە ولاردى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ناتيجەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ جاڭادان تۇسىندىرۋگە بولادى.
پارلامەنت مەملەكەت باسشىسى باستاما جاساعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلدادى. بۇل كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى», قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى جانە سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى», قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» جانە «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدارعا قاجەتتى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋدە.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, جاڭا جاعدايداعى زاڭ شىعارۋ قىزمەتى, بۇرىنعىشا, زاڭدىلىقتان, قۇقىقتىق ايقىندىلىقتان, وزبىرلىقتى بولدىرماۋدان, سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋدەن, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋدان, كەمسىتپەۋدەن, ادىلدىكتەن جانە زاڭ الدىندا جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ تەڭدىگىنەن قۇرالاتىن قۇقىق ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلۋگە ءتيىس, دەپ ەسەپتەيدى.
ايرىقشا قورعالاتىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار تىزبەسىنىڭ كەڭەيتىلۋى, اتاپ ايتقاندا ونىڭ مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىمەن, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ىرگەسىن قالاعان رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىمەن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ مارتەبەسىمەن تولىقتىرىلۋى, زاڭنامالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيلەردە بارابار كەپىلدىكتەر الۋعا ءتيىس.
ءىىى.
زاڭ شىعارۋشىنىڭ جانە قۇقىق قولدانۋشىلاردىڭ ءوز قىزمەتىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىندا تۇجىرىمدالعان قۇقىقتىق پوزيتسيالارىن, سونداي-اق ونىڭ جولداۋلارىنداعى ۇسىنىستارىن دايەكتىلىكپەن ەسكەرۋى اعىمداعى كونستيتۋتسيالىق پروتسەستىڭ وڭ ءۇردىسى بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پىكىرىنشە, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجيمىن ودان ءارى نىعايتۋعا مىناداي ۇسىنىستاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى وڭ ىقپال ەتكەن بولار ەدى:
1. ساياسي-قۇقىقتىق رەفورمانىڭ ماڭىزدى ادىستەمەلىك العىشارتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق ءپاتريوتيزمى, كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان ويلاۋى جانە مادەنيەتى, ومىرگە كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق كوزقاراسى ماسەلەلەرىن عىلىمي-ساراپشىلىق قوعامداستىقتىڭ زەرتتەگەنى ءجون. مۇنداي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ نەگىزگى زاڭدى بارشانىڭ ىجداعاتتىلىقپەن ورىنداۋىن ىنتالاندىرۋ, سونداي-اق – قۇقىققا تەرىس ارەكەتتەرگە كىم دە بولسىن جول بەرەتىن جاعدايلاردى مەيلىنشە جويۋ جونىندەگى ناقتى شەشىمدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرىندە جۇيەگە كەلتىرىلۋى مۇمكىن.
2. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى ودان ءارى نىعايتۋ, عىلىمي تۇرعىدان ايقىندالعان ينديكاتورلار نەگىزىندە قولدانىستاعى قۇقىق پەن قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارى جۇزەگە اسىرىلۋىن تالداۋدان تۇراتىن كەڭ اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق مونيتورينگتىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە ەنگىزۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى, زاڭنامانىڭ جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا نەگىز بولاتىن وسى ينديكاتورلاردىڭ تىزبەسىن ازىرلەۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تابىلادى.
3. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىن ۋاقتىلى جانە تولىق ورىنداۋ قاجەت ەكەنىنە ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ نازارىن اۋدارادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس انىقتاعان, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قوزعايتىن جەكەلەگەن ينستيتۋتتاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدەگى كەمشىلىكتەردى جويۋداعى سىلبىرلىق قولدانىستاعى قۇقىقتا اقتاڭداقتار, قايشىلىقتار مەن ەكىۇشتىلىقتار ساقتالۋىنا اكەپ سوعادى.
ماسەلەن, «قاراعاندى وبلىسى تەمىرتاۋ قالالىق سوتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 28 ناۋرىزداعى № 361 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارىنىڭ 7-تارماعى 3) تارماقشاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىعىن تەكسەرۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2016 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى № 1 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا ۇكىمەتكە اتالعان قاعيدالاردى كونستيتۋتسياعا سايكەستەندىرۋ, سونداي-اق حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋىنە باستاما جاساۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋ ۇسىنىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇل شەشىمى ءالى ىسكە اسىرىلعان جوق.
سونداي-اق, «جەكە ومىرىنە قول سۇقپاۋشىلىق» ۇعىمىن زاڭنامالىق جولمەن اشىپ كورسەتۋ قاجەت, بۇعان قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار بىرنەشە رەت نازار اۋدارعان بولاتىن (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2012 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 09-3/1 جولداۋى.
وسى جولداۋدا ايتىلعان ۇسىنىستاردى ىسكە اسىرۋ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پىكىرىنشە, كونستيتۋتسيوناليزمدى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە جانە نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى, ءۇشىنشى جاڭعىرۋ جاعدايىندا مەملەكەت باسشىسى باعىتىن ايقىنداعان ساياسي رەفورمانى جانە كونستيتۋتسيانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قۇرال بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى
ي.ي.روگوۆ
