بىرىنشىدەن, تۇلعا دەگەن بيىك اتاققا كىمدى لايىقتى دەپ بىلەمىز. 2006 جىلى جارىق كورگەن ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديادا وعان تومەندەگىدەي انىقتاما بەرەدى. قانە, وقىپ كورەلىك. «تۇلعا – جەكە ادامنىڭ وزىندىك ادامگەرشىلىك, الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق قىرلارىن اشىپ, ادامدى سانالى ءىس-ارەكەت يەسى جانە قوعام مۇشەسى رەتىندە جان-جاقتى سيپاتتايتىن ۇعىم», دەلىنگەن. وسىناۋ بەدەلدى باسىلىمداعى انىقتاماعا سۇيەنسەك, ادامگەرشىلىك قاسيەتى جوعارى, قوعامعا بارىنشا ەڭبەك ەتىپ, وزگەلەر ونى ماقتان تۇتا الاتىنداي عۇمىر كەشكەن جاندى تۇلعا دەپ اتايدى ەكەنبىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, اۆتور ءوزىنىڭ دەرەكتى ەڭبەگىنە اتاۋدى ءساتتى قويعان دەپ سانايمىن. سەبەبى, كىتاپ كەيىپكەرى بەلگىلى مۇنايشى قۇمار بالجانوۆتى تانىپ-بىلگەنىمە ونداعان جىل وتكەن ەكەن. قۇمەكەڭنىڭ ءومىر جولى, اتقارعان قىزمەتى مەن بيىك ادامگەرشىلىگى تۇلعا دەپ اتاۋعا تولىقتاي نەگىز بولا الادى.
جاسىراتىن نەسى بار, قازاق مۇنايىنىڭ باعى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە جاندى. ەلىمىز دەربەس ساياسات جۇرگىزە باستاعان كەزدەن باستاپ ەكونوميكامىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ كەتۋى – مۇناي وسى سالاسىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەدى. ءاربىر سالانىڭ بولمىسى بيىك, كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندارى بولادى. سولاردىڭ ەڭبەگىنە ارقا سۇيەپ, جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن ءتيىمدى پايدالانا بىلگەندە عانا سالانىڭ جۇمىسى جاندانادى. ءوز باسىم قۇمار بالجانوۆتى وسىنداي قاسيەتكە يە سيرەك جانداردىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن. شىنداپ كەلگەندە, قۇمەكەڭنىڭ عۇمىرى ەل مەن جەرگە بەرىلە ەڭبەك ەتۋدەن, ءبىتىمى بولەك ادالدىقتان تۇراتىن ايرىقشا عۇمىر بولاتىن. قۇمار قايىرباي ۇلى تۇلعا اتىنا ابدەن لايىقتى ازامات بولاتىن. مىنە, قۇمەكەڭنىڭ تاعدىر-تالايىنا ارنالعان ەڭبەكتىڭ ءاپ دەگەننەن اتاۋىمەن وزىنە باۋراپ الۋىنىڭ قۇپياسى وسىندا.
ەندىگى اڭگىمە كىتاپ جونىندە بولماق. كىتاپتىڭ جازىلۋ ءستيلى دە كوڭىلگە قونىمدى. اۆتور كەيىپكەرىنىڭ ومىرىنە ۇڭىلگەندە تەك ونى حرونولوگيالىق تارتىپپەن قۇر تاپتىشتەي بەرمەيدى. نە سەبەپتى قۇمار بالجانوۆتىڭ تاعدىرىنا قىزىققاندىعىن ءبىر سوزبەن عانا بايانداپ كەتەدى. تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتىپ, مارە-سارە بولعان كەزدى ۇمىتا قويعان جوقپىز. ءبىر قۋانىشتىڭ ءبىر وكىنىشى بولاتىنى سەكىلدى, تاپ سول كەزەڭدە ونداعان جىل جۇيەلى تۇردە جۇمىس جاساعان جوسپارلى ەكونوميكا قۇردىمعا كەتتى. جاڭا ەكونوميكالىق جۇيە – نارىقتىق قاتىناستار تورىمىزگە وزدى. تىڭ جۇيەنىڭ العاشىندا تۇسىنىكسىز تۇستارى دا كوپ بولدى. قيىنشىلىقتارعا كەزىكتىك.
مىنە, وسىنداي سەرگەلدەڭ كەزەڭدە «جايىقمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ باستىعى بولعان قۇمار بالجانوۆتىڭ پارمەنىمەن, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ءوز موينىنا الا وتىرىپ, جەرگىلىكتى اۋرۋحاناعا ميلليون دوللاردان استام قىرۋار قارجىعا مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار الىپ بەرەدى. مىنە, كىتاپ اۆتورى كەيىپكەرىنىڭ وسى ءبىر ىزگىلىكتى ءىسىن دەرەكتى دۇنيەنىڭ كىلتى رەتىندە ءساتتى پايدالانا بىلگەن. سونىمەن قاتار, قۇمەكەڭمەن 59 جىل بىرگە عۇمىر كەشكەن جان-جارى يزيلا نۇرعاليقىزىمەن كەيىپكەرى تۋرالى سىرلاسىپ وتىرۋى دا – كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىڭدى ارتتىرا تۇسەدى.
ءبىر قيىنشىلىقتىڭ ءبىر جەڭىلدىگى بولادى. وتكەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى گولوششەكيننىڭ كەزىندەگى قولدان جاسالعان اشارشىلىق بولماعاندا قۇمەكەڭنىڭ اتالارى قۇمدى ولكە قىزىلقوعانىڭ سارىكول ەلدى مەكەنىنەن مۇنايلى دوسسورعا قونىس اۋدارماعان بولار ەدى. ولار وسىلايشا عاجايىپ جازۋشى ك.پاۋستوۆسكي «ەرلىك دەگەنىمىز – دوسسور ەكەن عوي», – دەپ تاڭ قالعان وزگەشە ولكەگە تابان تىرەيدى. مىنە, وسى ءبىر كليماتى قاتالداۋ جەردە, قيىنشىلىق پەن جوقشىلىقتان كوز اشپاعان 1928 جىلدىڭ قاقاعان قىسىندا قۇمار بالجانوۆ دۇنيەگە كەلەدى. كىتاپپەن تانىسۋ بارىسىندا كەيىپكەردىڭ ءجۇرىپ وتكەن عۇمىر جولى كوز الدىڭنان قول بۇلعايدى.
ءيا, وتكەن اقپان ايىنىڭ ون ەكىنشى جۇلدىزىندا توقسانعا جاقىنداعان شاقتا عازيز جۇرەگى ماڭگىلىككە توقتاعان قۇمار بالجانوۆ جەر باسىپ جۇرگەنىندە ءبارىن كوردى. قازاقتى قىناداي قىرىپ, جۋساندى دالانىڭ باۋرايىن ۇرەيگە تۇنشىقتىرىپ كەتكەن اشارشىلىقتى دا, سۇم سوعىستىڭ كەزىندە بەلى مايىسىپ اۋىر جۇمىسقا جەگىلىپ, بەينەت كەشۋدى دە, ءتىپتى ۇلى جەڭىستىڭ شاتتىق جەلبىرەتكەن تۋىنىڭ اسقاقتاعانىن دا, تالايلاردى ۇلكەن ومىرگە اتتاندىرعان ماسكەۋدەگى ءمۇيىزى قاراعايداي ي.م.گۋبكين اتىنداعى ينستيتۋتتىڭ ديپلومىن قالتاعا سالىپ, اياۋلى جارىن قولتىقتاپ ەلگە كەلىپ, اكە-شەشەسىن تەبىرەنتكەن كەزدىڭ دە ايران-اسىر قۋانىشى مەن تۇڭعىشىنىڭ ىڭگالاپ جىلاپ ايرىقشا سەزىمگە بولەيتىن عاجايىپ ساتتەرىنىڭ, پرورۆانىڭ الا شاڭداعى اسپانعا كوتەرىلگەن قۇمدى ولكەسىندە جاڭادان اشىلعان مۇناي كەن ورنىن يگەرۋدەگى سان الۋان كەدەرگىلەردى, ءتىپتى الىپ «تەڭىز» كەن ورنىن العاشقى اشۋشىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى توسبەلگىسىن كەۋدەسىنە تاققانداعى شاتتىققا تولى ساتتەردىڭ بارلىعىن كوردى. نە كورسە دە اسىپ-ساسقان جوق. بارىنە سابىرمەن قارادى.
ءبىر دەممەن وقىلاتىن كىتاپتىڭ باستى جەتىستىگى – اۆتوردىڭ كەيىپكەر ءومىرىن تىڭعىلىقتى زەرتتەگەندىگىندە. ودان بولەك, اۆتور كىتاپتى ۇلكەن سۇيىسپەنشىلىكپەن, تەرەڭ تەبىرەنىسپەن جازعان. ءاربىر تاراۋدا ءومىر بەلەستەرىن اشۋدا تىڭ ادىستەر قولدانا بىلگەن. ماسەلەن, قۇمار بالجانوۆتىڭ ايرىقشا قولتاڭباسى قالعان «جايىقمۇنايگاز» باسقارماسىنداعى كەزەڭدى جازۋ بارىسىندا, ول كىسىمەن قاتار ەڭبەك ەتكەن ارداگەرلەردىڭ پىكىرىن تۇزدىق رەتىندە كەلتىرە كەتەدى. نەمەسە «تەڭىز» كەنىشىن يگەرۋ كەزىندەگى ەڭبەگىنە توقتالعاندا اتالعان كەنىشتى يگەرىپ جاتقان كومپانيانىڭ بۇگىنگى يگى ىستەرىنە دە كىتاپ بەتىنەن ورىن بەرەدى.
وسىنداي تاسىلدەر كىتاپقا دەگەن وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر ايرىقشا اتاپ وتەر تۇسى – قۇمار بالجانوۆپەن ءار جەردە بىرگە جۇمىستاس بولعان ازاماتتاردىڭ اتتارىنىڭ كىتاپتا بارىنشا قامتىلعاندىعى. بۇگىندەرى ەلىمىز جىلىنا ونداعان ميلليون توننا مۇناي وندىرەدى. وزىق تەحنولوگيا وندىرىسكە ەنە قويماعان كەزەڭدە مۇناي ءوندىرۋدىڭ ماشاقاتىن تارتۋداي-اق تارتقان اعا بۋىن ارداگەرلەردىڭ عازيز ەسىمدەرىن ۇمىتپاۋدىڭ ءوزى – سول ءبىر قيىنداۋ جىلدارى ۋاقىتپەن ساناسپاي جۇمىس جاساعان اقباس ارداگەر قاۋىمعا كورسەتىلگەن قۇرمەت ەمەس پە؟
كىتاپتىڭ ەڭ ۇتىمدى تۇسى – ونىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جازىلعاندىعى. ەكى نۇسقانى دا ءبىر كىتاپقا ادەمى سىيعىزا ءبىلۋ – باسپا ىسىندەگى اتاپ وتۋگە تۇرارلىق وڭ جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. «تۇلعا» كىتابىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك ەرى ۇزاقباي قاراباليننىڭ كىتاپقا جازعان العىسوزىنەن تاپتىق. «ەكى تىلدە دايارلانعان تۋىندىنى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ جىلناماسىنا قوسىلۋعا لايىقتى ەڭبەك دەپ باعالايمىز. سونىمەن قاتار, بۇل كىتاپ كەلەشەكتەگى تاعدىرلارىن مۇنايشى ماماندىعىمەن بايلانىستىرعىسى كەلەتىن جاستار ءۇشىن دە جاقسى ونەگە قۇرالى بولارى ءسوزسىز», – دەپ لايىقتى باعاسىن بەرەدى.
ەكى جىلداي دايارلانىپ, جازىلعان كىتاپ وقىرماندار قولىنا ءتيدى. ەندىگى ماسەلە – وسى ەڭبەكتى مۇناي ءوندىرىسى شوعىرلانعان ەلدى مەكەندەر مەن ورتا مەكتەپتەرگە تاراتۋ جاعىن دا ويلاستىرعان ابزال. ءتىپتى, قۇمەكەڭ ەڭبەك ەتكەن ۇجىمداردا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزۋدىڭ ءوزى تۇسىنە بىلگەن جانعا پايدالى شارۋا بولار ەدى. سەبەبى, بۇگىنگى قۇندىلىقتاردىڭ باستاۋى – كەشەگى قيىنداۋ كەزەڭدە قالانعانىن وسكەلەڭ جاستار ءبىلۋى كەرەك. مۇنىڭ ءوزى وتكەن ءساۋىر ايىنداعى پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنداعى بيىك تالاپتارمەن ۇندەسىپ جاتقان ىزگىلىكتى ىستەر ەكەندىگى ءسوزسىز.
سونىمەن, داڭقتى مۇنايشى قۇمار بالجانوۆ تۋرالى جازىلعان ەڭبەكپەن تانىسقانداعى العاشقى كەلگەن ويلار لەگى وسىنداي. حالقىمىزدىڭ كەڭ پەيىلى مەن نيەتىنە قاراي مولىنان بەرگەن مۇنايىمىزدىڭ وندىرىسىنە بار ءومىرىن سارپ ەتكەن قۇمار بالجانوۆ سەكىلدى بولەك بولمىستى بارشا ازاماتتىڭ مارتەبەسى ارتا بەرسىن دەيمىن. ومىردەن كوپ ەشتەڭە دامەتپەي, ادالدىق پەن ىرىلىكتى سەرىك ەتكەن سول اعالارىمىزدىڭ عۇمىرىن بايانداعان «تۇلعا» كىتابىنىڭ اۆتورى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى كەنجەبەك تۇمانباي ۇلىنا قالامىڭىزعا قۋات بەرسىن دەمەكپىن.
بولات ەلامانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
