– مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا ساناۋلى عانا ۋاقىت قالدى. رەفورمانى ەنگىزۋگە دەگەن قاجەتتىلىك نەدەن تۋدى؟ ونىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى قانداي دەپ ويلايسىز؟
– كەز كەلگەن مەملەكەت قانشا باي بولسا دا, ازاماتتاردىڭ مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە دەگەن سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرۋعا قاۋقارسىز. سەبەبى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى وتە كوپ رەسۋرستى قاجەت ەتەتىن جانە جىل سايىن شىعىنى ارتىپ وتىراتىن سەكتور. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ بىرنەشە ۇلگىسى بار. ونىڭ ءبىرى – ساقتاندىرۋ مەديتسيناسى. ەكىنشىسى – يزرايلدە ۇتىمدى قولدانىلىپ جۇرگەن اۋرۋحانا كاسساسى. ال, ۇلىبريتانيا مەن يتاليا مەملەكەتتىك مەديتسينا ۇلگىسىن پايدالانادى. وسى جۇيەلەردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ازاماتتار مەديتسينالىق شىعىننىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن تولەيدى.
مىسالى, قازاقستاندا سوڭعى 20 جىلدا مەملەكەتتىك مەديتسينا ۇلگىسى قولدانىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ءبىر عانا كوزدەن – بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلدى. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتەن بولىنەتىن قاراجات مەديتسينانى دامىتۋعا جەتپەيدى. ولاي دەيتىن سەبەبىم, الەمدە جاڭا تەحنولوگيالار ۇزدىكسىز پايدا بولۋدا, مەديتسينا سالاسىنا يننوۆاتسيالار كوپتەپ ەنگىزىلىپ جاتىر. قازىر ناۋقاستى ەمدەۋگە كەتەتىن شىعىن بۇرىنعىدان بىرنەشە ەسە ارتتى. سوندىقتان جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزبەيىنشە, مەديتسينانى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز ادامداردىڭ ءومىر جاسىن ۇزارتقىمىز كەلەدى, ونكولوگيالىق سىرقاتتاردى ەمدەگىمىز كەلەدى. بۇل ءۇشىن, ارينە, كوپ قاراجات قاجەت. بۇگىندە قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنەتىن قاراجات ءىجو-ءنىڭ 3-اق پايىزىن قۇرايدى, ال اقش-تا 16-17 پايىزعا جەتەدى. وسى پروبلەمانى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ.
بۇدان بىلاي ۇلت دەنساۋلىعى ءۇشىن مەملەكەت قانا ەمەس, ازاماتتار مەن جۇمىس بەرۋشىلەر دە جاۋاپتى بولادى. بۇل جەردە بىرەۋ بولماسا بىرەۋ «مەن كوپ اۋىرمايمىن, بىراق نە ءۇشىن باسقا ادامدار ءۇشىن اقشا تولەۋىم كەرەك» دەۋى مۇمكىن. بىراق بىرەۋ دارىگەردىڭ كومەگىنە جىلداپ جۇگىنبەسە دە, بىرەۋگە اعزا الماستىرۋ قاجەت بولۋى زاڭدىلىق. نەمەسە جۇرەك اقاۋلارىن ەمدەۋ كەرەك بولادى. بۇگىندە قازاقستاندا جىل سايىن 50-60 كارديولوگيالىق وپەراتسيا جاسالادى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ەمنىڭ باعاسىن قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. ال ساقتاندىرۋدىڭ ارقاسىندا وسىنداي قىمبات وتالاردى جاساۋعا, تالاي ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك تۋادى. جارنا تولەۋگە قينالۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى, ونىڭ كولەمى اسا جوعارى ەمەس. جۇمىسكەرلەرگە دە جەڭىلدىكتەر جاسالىپ, جارنانى 2019 جىلدان باستاپ تولەۋگە مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان 10,1 ملن ادامدى ساقتاندىرۋمەن مەملەكەت قامتاماسىز ەتەدى.
الەم ەلدەرىندە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ وتە قىمبات تۇرادى, جارنا مولشەرى ورتا ەسەپپەن 16-17 پايىزعا دەيىن جەتىپ جىعىلادى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل جۇيە ازاماتتاردىڭ ءوز قالتاسىنان شىعارىپ تولەيتىن شىعىندارىن دا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاسىراتىنى جوق, جەكەمەنشىك كلينيكالارعا قارالۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ مۇمكىندىگى جوق. ازاماتتارىمىز مەملەكەتتىك ەمحانالاردىڭ وزىندە تەگىن دەلىنەتىن كومەكتىڭ بىرقاتار ءتۇرىن, ءدارى-دارمەكتى عانا ەمەس, دارىگەردىڭ «جىلى قاباعىن» ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. سوندىقتان, وسى ماسەلەلەردى شەشىپ, ساپالى مەديتسيناعا قول جەتكىزگىمىز كەلسە, ساقتاندىرۋ جۇيەسىن قولداۋىمىز كەرەك.
– دەگەنمەن, كوپشىلىك جاڭا رەفورمانى قولداعاننان گورى, وعان قارسىلىق بىلدىرۋگە بەيىم تۇراتىنى راس قوي...
– كەز كەلگەن رەفورمانىڭ باستاپقىدا قارسىلىققا دۋشار بولاتىنى زاڭدى قۇبىلىس. زاڭ تالقىلانعان كەزدە وعان قارسى شىققاندار وتە كوپ بولدى. اسىرەسە, بيزنەس وكىلدەرى «ونسىز دا ەرىكتى ساقتاندىرۋ پاكەتىن ساتىپ الاتىندارىن», تولەيتىن سالىقتىڭ از ەمەستىگىن العا تارتقان بولاتىن. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, جارنا تولەۋدى قالاماعان بيزنەس نىساندارىنىڭ كەيبىرى جالاقىنى «كونۆەرتپەن» تولەۋگە كوشىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. بىراق, بۇل – قاتە. سەبەبى, ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. سوندىقتان, دەنساۋلىق سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە ازاماتتار دا, جۇمىس بەرۋشىلەر دە جاڭا جۇيەگە تۇسىنىستىكپەن قاراۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
– مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە جەكەمەنشىك كلينيكالاردى دا قاتىستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ولارعا نە بەرەدى؟
– مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ شەڭبەرىندە بەرىلەتىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس جەكەمەنشىك مەديتسينانى بەلگىلى ءبىر پاتسيەنتتەر لەگىمەن قامتاماسىز ەتەدى. باسقاشا ايتقاندا, ادامدار بىلىكتىلىگى ءبىرشاما جوعارى دارىگەرلەرى بار, جابدىقتالۋ دەڭگەيى كوڭىلگە قوناتىن, كەلگەن پاتسيەنتتەردەن «بەيرەسمي» اقشا الىپ ۇيرەنبەگەن جەكە كلينيكالارعا تىركەلەدى. ولار پاتسيەنتتەردىڭ سانى جاعىنان ۇتادى. جەكە سەكتورعا قازىرگى تاريفتەردىڭ ۇنامايتىنى زاڭدى. ولار مۇنداي تاريفتەرمەن كۇن كورۋ قيىن بولادى دەپ قورقادى. ويتكەنى, بيۋدجەتتىك ەمدەۋ مەكەمەلەرى ءۇشىن كوممۋنالدىق تولەمدەردى مەملەكەت ءبولىپ, امورتيزاتسيالىق شىعىندارىن دا وتەپ بەرەدى. ءتىپتى عيماراتتىڭ ءوزىن مەملەكەت سىيلاعان. جالاقىعا دا مەملەكەت كەپىلدىك بەرەدى. ال جەكەمەنشىك كلينيكالار وسى ماسەلەنىڭ ءبارىن ءوز بەتىنشە شەشۋگە ءماجبۇر. جالپى, بولاشاقتا پاتسيەنت ءۇشىن قارالاتىن مەكەمەسىنىڭ مەملەكەتتىك نەمەسە جەكەمەنشىك ەكەنى ماڭىزدى بولمايدى. پاتسيەنت كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ ساپاسىن, دارىگەردى تاڭدايدى. ءوزىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا قاراپ, كىمنىڭ دۇرىس ەمدەيتىنىن باعالايدى. ونىڭ ۇستىنە, قازىر جەكەشەلەندىرۋ پروتسەستەرى ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا جەكەمەنشىك, مەملەكەتتىك دەگەن ۇعىم مۇلدەم قالمايدى.
– مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ شەڭبەرىندە قىزمەت ساپاسى ارتادى دەلىنىپ ءجۇر. ول قالايشا جۇزەگە اسپاق؟
– مەنىڭشە, ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەننەن كەيىن حالىق جاقسى قىزمەت كورسەتەتىن كلينيكالاردى, بىلىكتى دارىگەردى تاڭدايتىن بولادى. ونىڭ ۇستىنە, پاتسيەنتتەرگە جىلىنا ءبىر رەت ەمدەۋ مەكەمەسىن اۋىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ناتيجەسىندە, پاتسيەنت كليەنتكە اينالادى. ال ەمحانالار مەن كلينيكالاردىڭ كليەنت ءۇشىن باسەكەگە تۇسۋىنە تۋرا كەلەدى. قازىر جەكەمەنشىك كلينيكالار, جەكە ستوماتولوگيالىق كابينەتتەر باسەكەنىڭ نە ەكەنىن جاقسى بىلەدى. جاقىن بولاشاقتا باسەكە باستاپقى سانيتارلىق-مەديتسينالىق كومەك, ستاتسيونارلىق كومەك نىساندارىنا دا كەلىپ جەتپەك.
– قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى مىندەتتى ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋگە دايىن با؟
– دايىن دەۋگە بولادى. كوپ شارۋا اتقارىلدى. ەندى جۇرتشىلىقتى وسى جۇيەگە تارتا بىلسەك بولعانى. ال ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ تەحنيكالىق جابدىقتالۋ جاعىنا كەلەر بولساق, سوڭعى جىلدارى بۇل باعىتتا مەملەكەت تاراپىنان قىرۋار جۇمىستار جاسالدى. بۇگىندە بارلىق مەملەكەتتىك مەديتسينا مەكەمەلەرى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن تەگىن جابدىقتالدى. جەكەمەنشىك كلينيكالار جەلىسى دە جاقسى دامىعانىن بىلەسىز. بولاشاقتا سول مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ باسشىلارى دا قاجەتتى جابدىقتاردى ءتيىمدى باعاعا ساتىپ الۋعا تىرىسادى. بىلايشا ايتقاندا, بارىمىزگە نارىق جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المايتىن ەمدەۋ ۇيىمدارى جابىلادى, ونىڭ ورنىنا باسقالارى كەلەدى. ال بۇل مەديتسينانىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرمەك.
– قازىر كەيبىرەۋلەر ساقتاندىرۋ مەديتسيناسىن ەنگىزۋگە ءالى ەرتە دەگەن پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇر. وسى سالادا تالاي جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مامان رەتىندەگى پىكىرىڭىز قانداي؟
– مەنىڭ پايىمىمدا مەديتسينانىڭ دەڭگەيىنە كوڭىلى تولمايتىندار ءاردايىم تابىلادى. الەمدە مەديتسيناسى حالقىنىڭ تولىق كوڭىلىنەن شىعاتىن بىردە-ءبىر ەل جوق. ءتىپتى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ باي ەل – اقش-تا وبامانىڭ ايگىلى رەفورماسىنا دەيىن 30 ملن تۇرعىن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدان, دارىگەرلىك كومەكتىڭ بارلىق تۇرىنەن مۇلدەم قاعىلعان بولاتىن. ونىڭ وزىندە سول ەلدىڭ جاڭا باسشىسى ساقتاندىرۋ جۇيەسىن مەملەكەتكە وراسان شىعىن كەلتىرەدى دەگەن جەلەۋمەن الىپ تاستاۋعا كۇش سالىپ جاتىر. سوندىقتان ەنگىزۋ قاجەت. وعان ءبىرىنشى, اقشا, ەكىنشى ازاماتتاردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. قيىندىقتاردىڭ بولاتىنى زاڭدى. ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن رەفورمانىڭ جەمىسىن كورە باستايمىز دەپ ويلايمىن. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قىزمەت ساپاسى كوتەرىلىپ, قوندىرعىلار ساتىپ الۋعا جانە تەگىن بەرىلەتىن ءدارى-دارمەكتەر ءتىزىمىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك تۋادى. جۇرەككە جاسالاتىن كۇردەلى وپەراتسيالار, ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ پروتسەدۋرالارىنىڭ قۇنى وتە قىمبات. سىرقاتتاردى كەزەككە قويامىز, پورتال اشامىز دەگەندەي. قازىر ۇكىمەت جاساندى ۇرىقتاندىرۋعا 900 كۆوتا بولەدى. ال بالا سۇيە الماي جۇرگەندەردىڭ ەكو پروتسەدۋراسىنا دەگەن سۇرانىسى 6 مىڭدى قۇرايدى. قورعا ءبارىمىز جارنا تولەپ, رەفورماعا قولداۋ كورسەتەتىن بولساق, وسىنداي پروبلەمالاردى شەشۋگە مۇمكىندىك تۋادى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
