سىرداعى كۇرىش جۇيەلەرىندەگى اۋىسپالى ەگىس نەگىزىنەن سەگىز تاناپتى. داريا سۋى مول كەزدە كۇرىشتەن مەيلىنشە كوپ ءونىم جيناۋ ماقساتىندا اۋىسپالى ەگىستىڭ باسىم بولىگىنە كۇرىش ەگىلدى. بۇل توپىراق قۇنارىنىڭ تومەندەپ, ەگىستىك القاپتاردىڭ تۇزدانۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. ارينە, جىلدار بويى ايماقتاعى باستى ءونىم سانالىپ كەلگەن كۇرىش – ەلدىڭ ورتاق نەسىبەسى. بىراق كەيىنگى كەزدەگى سۋ تاپشىلىعى ءوڭىردىڭ برەندىنە اينالعان ءونىمنىڭ بولاشاعىن ب ۇلىڭعىرلاپ تۇر. وسىعان بايلانىستى عالىمدار اۋىسپالى ەگىستەگى كۇرىش ۇلەسىن 25-37,5 پايىزعا دەيىن تومەندەتىپ, بوساعان تاناپتارعا ءارتاراپتاندىرۋ داقىلدارىن ورنالاستىرۋدى ۇسىنىپ ءجۇر.
ء«بىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ارتاراپتاندىرۋداعى باستى تالاپ – ونىمدىلىگى جوعارى بولىپ, ءار گەكتاردان الىناتىن تازا پايدا كۇرىشتەن كەم تۇسپەۋگە ءتيىس. قازىرگى قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى, توپىراق تۇزدىلىعىن تومەندەتىپ, ونىڭ اگروحيميالىق جانە اگروفيزيكالىق قاسيەتتەرىن جاقسارتاتىن داقىل بولۋى كەرەك. ايماقتىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايىنا بەيىمدەلگەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى اۋىسپالى ەگىستە جاقسى وسكەنمەن, جوعارى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى قامتاماسىز ەتپەگەندىكتەن كەڭ تارالماي وتىر. ءوڭىردىڭ تۇزدى توپىراعىن قالىپقا كەلتىرىپ, ءداندى داقىلدار ءوندىرىسى مەن مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدە شىعىنى از, شىعىمى كوپ قۇماي داقىلىنىڭ ورنى بولەك», دەيدى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشى-پروفەسسورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يبادۋللا تاۋتەنوۆ.
سۋدى از تۇتىناتىن داقىلدارعا جاتاتىن قۇماي توپىراقتىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋدان بولەك, شولەيتتى وڭىردە تاماق ونەركاسىبىن دامىتۋعا دەم بەرەدى. جەرگىلىكتى عالىمدار ونى ءوسىرۋدىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان وتە ءتيىمدى ەكەندىگىن دالەلدەپ, «قازاق قايتا وڭدەۋ جانە تاماق ونەركاسىبى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا» دا ۇسىنىس بەرگەن. قىزىلوردا نان زاۋىتىندا قۇماي ءدانى ۇنىن بيداي ۇنىنا قوسىپ, ءونىم شىعارۋ جوسپاردا بار. قۇماي ۇنىن قوسقاندا كادىمگى بيداي ۇنىنان يلەنگەن قامىردىڭ قولعا جابىسپايتىنى بايقالعان. مۇنداي نان اسىرەسە ەگدە كىسىلەردىڭ اعزاسى ءۇشىن پايدالى. جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى اراسىندا قۇماي وسىرۋگە ق ۇلىقتى كاسىپكەرلەر دە از ەمەس. ەگەر وندىرىستىك جاعدايدا داقىل ونىمدىلىگى مەن ءونىم ساپاسى ويدان شىعىپ جاتسا, ونى تەرەڭ وڭدەۋ, ءدانىن, وڭدەلگەن ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك بار, سەبەبى الەمدە قۇماي ونىمدەرىنە سۇرانىس جوعارى.
تاماق ونەركاسىبى, بيوەنەرگەتيكا جانە جەمشوپ وندىرىسىندە ورنى بولەك داقىل ءدانىنىڭ قۇرامىندا 75 پايىزعا دەيىن كراحمال, 12-13 پايىز پروتەين مەن 3,5 پايىز ماي بار ەكەنى انىقتالعان. 2012–2014 جىلدارى زەرتتەلگەن ورتا ازيالىق قانت قۇمايىنىڭ سورتتارى مەن سورت ۇلگىلەرى اراسىنان دالالىق شىعىمى جانە جاسىل ماسسا ونىمدىلىگى جوعارىلارى ىرىكتەلدى. وسىلايشا, جەرگىلىكتى جاعدايدا جۇرگىزىلگەن ەكولوگيالىق سورت سىناۋ ناتيجەسىندە جەكە سۇرىپتاۋ ارقىلى قانت قۇمايىنىڭ جاڭا «كەشەن» سورتى شىعارىلدى. ءوسىپ-ءونۋ مەرزىمى بويىنشا كەش پىسەتىن سورتتارعا جاتاتىن ودان ەكى ورىمدا گەكتارىنان 60 توننا جينالىپ, ءدان ونىمدىلىگى 5,2 توننا بولدى.
ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى جۇرگىزىپ جاتقان ەكولوگيالىق سورت سىناۋعا ينديانىڭ حايداراباد وڭىرىندە ورنالاسقان يكريسات حالىقارالىق ۇيىمى, رەسەيدىڭ «روسسورگو», كراسنودار ولكەسىنىڭ «اگروپلازما», ماجارستاننىڭ اlfaseed فيرمالارى, وزبەكستان عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارى, سونداي-اق «قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى» عزي, ا.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى, وسىمدىكتەر گەنەتيكالىق قورىنىڭ ن.ۆاۆيلوۆ اتىنداعى ارال ءوڭىرى تاجىريبە ستانساسى كوللەكتسيالارىنان داندىك قۇمايدىڭ 40-تان استام سورتى الىندى.
تاناپتىق تاجىريبە جاعدايىندا ماجارستاننىڭ «سكارلەت», «پرەميۋم», «روسسورگو» مەكەمەسىنىڭ «كاحالونگ», «تاماراج», «اگروپلازما» كومپانياسىنىڭ «سامۋراي», «سامبۋر», «سوكرات» سورتتارىنان گەكتارىنا ورتا ەسەپپەن 4-5 توننا ارالىعىندا ءدان مەن 6,5-7 توننا ءشوپ جينالىپ, ايماقتىڭ ەرەكشە تابيعي-كليماتتىق جاعدايىنا بەيىمىن كورسەتتى. قۇمايدىڭ كۇن قاتتى ىسىپ, توپىراق كەبەرسىگەن كەزدە جاپىراعىن جيىپ, انابيوزعا ءتۇسىپ, ىلعال جەتكەن ساتتەن تىرشىلىگىن قايتا جالعاستىرىپ كەتە بەرەتىن دە قاسيەتى بار.
بۇگىندە عالىمدار قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينجەنەرلىك بەيىندەگى تالداۋ زەرتحاناسىمەن بىرلەسىپ, قۇماي دانىنەن بيوەتانول الۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. داندىك قۇمايدىڭ ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن تەرەڭ زەرتتەپ, تۇقىم شارۋاشىلىعىن دۇرىس ۇيىمداستىرعان جاعدايدا, بۇل داقىل كۇرىش اۋىسپالى ەگىسىندە توپىراق تۇزدىلىعىن تومەندەتىپ, ازىق-ت ۇلىك, مال ازىعىن ءوندىرۋ ءۇشىن وسىرۋگە قولايلى ءارتاراپتاندىرۋ داقىلى بولاتىنىنا سەنىم مول.
«اگرارلىق تەحنولوگيالار» ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, PhD سەرىك بەكجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇماي داقىلىن ەگىپ, جيناۋ بارىسىندا كادىمگى كۇرىش وندىرىسىنە پايدالاناتىن تەحنيكا جارايدى. جىلدان جىلعا داريا دەڭگەيى تومەندەپ, اۋا ىلعالدىعى ازايىپ كەلە جاتقان ايماقتا سۋدى از «ىشەتىنە» قاراي جەر جۇزىندە «وسىمدىك الەمىنىڭ تۇيەسى» اتانىپ كەتكەن قۇماي القاپتارىن كوبەيتكەننەن ۇتىلمايتىنىمىز انىق.
قازىر ۇكىمەت عىلىمي جەتىستىكتەر كورسەتكىشىن ايماقتاردى دامىتۋ جوسپارلارىنا ەنگىزۋدى كوتەرىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى عالىمدار ءتيىستى ورىندارعا ۇسىنىس بەرگەن. ولار باستاما قولداۋ تاۋىپ, ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا وڭىردە تاعى ءبىر قادام جاسالارىنان ءۇمىتتى.
قىزىلوردا
