سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
«KAZENERGY» قاۋىمداستىعى الاڭىندا جانار-جاعارماي نارىعىنداعى جاعداي جان-جاقتى تالقىلاندى. اڭگىمەنىڭ نەگىزگى وزەگى اي-92 ماركالى بەنزين مەن ديزەل وتىنىنىڭ باعاسىن قالىپتاستىرۋ قاعيداتتارى ماسەلەسى بولدى. قولدانىستاعى اكىمشىلىك رەتتەۋ شارالارى وندىرىستىك, لوگيستيكالىق جانە وپەراتسيالىق شىعىنداردىڭ وسۋىمەن قاباتتاسىپ, نارىق قاتىسۋشىلارىنا قوسىمشا سالماق ءتۇسىرىپ وتىرعانى ايتىلدى.
ساراپشىلار مۇنداي شەكتەۋلەردىڭ ۇزاق ۋاقىت ساقتالۋى سالاداعى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىككە كەرى اسەر ەتۋى ىقتيمال ەكەنىن جەتكىزدى.
ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ كۇشەيۋى, كولىك شىعىندارىنىڭ ءوسۋى, وندىرىستىك جابدىقتاردى جاڭارتۋ قاجەتتىلىگى مۇناي ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستىڭ ارتۋى دا باعا قالىپتاستىرۋ جۇيەسىنە قوسىمشا تالاپ جۇكتەيدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, نارىقتاعى شىنايى جاعدايدى ەسكەرمەيتىن تەتىكتەر ۋاقىت وتە كەلە تەڭگەرىمسىزدىككە الىپ كەلۋى مۇمكىن.
ساراپشى نۇرلان جۇماعۇلوۆ باعا ايىرماشىلىعىنىڭ كورشى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر ارزان بولۋى «سۇر» ەكسپورتتىڭ بەلەڭ الۋىنا ىقپال ەتەتىنىن ايتادى. باعانىڭ سالىستىرمالى تۇردە تومەن بولۋى وتىننىڭ زاڭسىز جولمەن سىرتقا شىعارىلۋىنا تۇرتكى بولىپ, ىشكى نارىقتا جاساندى تاپشىلىق تۋىنداتۋ قاۋپىن ارتتىرادى. باعا دەڭگەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن تەڭەستىرۋ وسىنداي تاۋەكەلدەردى تومەندەتىپ, ىشكى نارىقتى تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل قادام كولەڭكەلى اينالىمدى ازايتىپ, نارىقتاعى اشىقتىقتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
ال ساراپشى ەرلان جاۋكين اكىمشىلىك رەتتەۋ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەردى شەكتەيتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن العا تارتتى. قازىر ەلىمىزدەگى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ, وندىرىستىك قۋاتىن كەڭەيتۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماڭىزدى مىندەت سانالادى. بۇدان بولەك, ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. مۇنداي ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا ۇزاقمەرزىمدى, ەكونوميكالىق نەگىزى بار, تۇسىنىكتى ءارى بولجامدى باعا جۇيەسى قاجەت.
سالا ماماندارىنىڭ پايىمىنشا, نارىقتىق تەتىكتەردىڭ دامۋى مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جول اشادى. بۇل وتىن ساپاسىن جاقسارتۋعا, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە, ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋگە ىقپال ەتەدى. ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا سەرپىن بەرىپ, ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى. بۇل وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا نەگىز بولادى.
ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك ماسەلەسى قازىرگى جاعدايدا ەرەكشە ماڭىزعا يە. ىشكى ءوندىرىستىڭ تۇراقتى دامۋى سىرتقى نارىقتارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرادى. جانار-جاعارمايمەن ۇزدىكسىز قامتۋ ءوندىرىس, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى سەكىلدى نەگىزگى سالالاردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتەدى. سوندىقتان باعا قالىپتاستىرۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ تەك سالالىق ماسەلە عانا ەمەس, جالپى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتور, دەيدى ساراپشىلار.
ماماندار موراتوري مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن نارىقتىق باعا قالىپتاستىرۋ قاعيداتىنا كوشۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى. اشىق ءارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن جۇيە نارىق قاتىسۋشىلارىنا تۇسىنىكتى ەرەجەلەر قالىپتاستىرىپ, ۇزاقمەرزىمدى جوسپار قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بولجامدىلىق دەڭگەيىنىڭ ارتۋى ين-ۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدىلىقتى كۇشەيتىپ, جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جول اشادى.
باعانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن وزگەرتۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ساراپشىلار الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى. نارىقتىق تەتىكتەرگە كوشۋ ۇدەرىسى حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيى مەن ەكونوميكالىق احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. مۇنداي ءتاسىل باعانىڭ كۇرت قۇبىلۋىنا جول بەرمەي, تۇتىنۋشىلارعا قولايسىز جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى العاندا, جانار-جاعارماي نارىعىندا ەركىن باعا قالىپتاستىرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ مۇناي وڭدەۋ سەكتورىن جاڭعىرتۋعا, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل باعىتتاعى قادامدار ەكونوميكانىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, ىشكى نارىقتى تۇراقتى جانار-جاعارمايمەن قامتۋعا نەگىز بولادى. ال الەۋمەتتىك تەڭگەرىمدى ساقتاۋ ماسەلەسى باسىم باعىت رەتىندە قالا بەرمەك.
