ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وتكەن جىلدان بەرى اتالعان جوبا بويىنشا, 15 مىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتى قامتىعان 157 كووپەراتيۆ قۇرىلىپتى. ولاردىڭ بازاسىندا جۇزدەن اسا ءسۇت قابىلدايتىن پۋنكت جانە 7 مىڭ وتباسىلىق مال بورداقىلاۋ ورىندارى ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. ال بيىل اكىمدىكتەر 410 كووپەراتيۆ قۇرۋدى جوسپارلاۋدا. كەلەسى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋ, جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. وكىنىشتىسى سول, كوپ ەڭبەك كۇشىن قاجەت ەتەتىن مال شارۋاشىلىعى ينۆەستيتسيالىق تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارعا وتە ءزارۋ.
بۇگىندە ادامداردى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا ىنتالاندىرۋ ءتۇرلى جەڭىلدىكتى باعدارلامالار مەن سۋبسيديالار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. سۋبسيديانىڭ پايداسىمەن بىرگە زيياندى جاقتارى بارىن دا ۇمىتپاعان دۇرىس. بۇل جاعدايدا قارجى ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ, شارۋاشىلىقتى يننوۆاتسيالىق جولعا تۇسىرۋگە دەگەن ۇمتىلىس كەيىنگە شەگەرىلىپ جاتاتىنى بار. بۇل جەردە سۋبسيديا بەرۋ باعدارلامالارى عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جۇمىستارمەن ۇشتاستىرىلا, بىرگە جۇرگىزىلسە دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى, قاراجات العان ادامعا ونى قالاي ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇيرەتپەي, بەلگىلى ءبىر تەحنولوگيالارعا يكەمدەمەي جانە ناتيجەگە ماقساتتاندىرماي بەرە سالعان سۋبسيديانىڭ ناتيجەسى از بولارىن تاجىريبەدەن جاقسى بىلەمىز.
قازىر جەر-جەرلەردە كووپەراتسيالار قۇرىلعانىمەن, ناۋقانشىلىق سارىن باسىم بولىپ بارا جاتقان سياقتى. اۋىلدىق جەرلەردى ارالاعاندا ءبىر بايقاعانىم, اڭگىمە جەلىسى نەگىزىنەن سۋبسيديالىق قارجىلاندىرۋ توڭىرەگىنەن ارىگە اسپاي جاتادى. كوپشىلىگى كووپەراتيۆ قۇرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتىن, ءتارتىبىن, جۇمىس ىستەۋ ەرەجەسىن جەتە بىلە بەرمەيدى. ءتىپتى ءسۇت وندىرەمىن دەپ ماقسات قويعان بىرقاتار كووپەراتيۆ مۇشەلەرى مالدىڭ ءسۇتتى جانە ەتتى باعىتتاعى تۇقىمدارىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الماسا, نە ءۇمىت, نە قايىر؟ كووپەراتيۆ قۇرامىن دەۋشىلەر الدىمەن ارناۋلى دايىندىقتان ءوتىپ, بيزنەس-جوسپارىن قۇرىپ, ونى جاقسى قورعاعان جاعدايدا عانا ىسپەن اينالىسسا, عىلىمي كونسالتينگ بەرەتىن مەكەمەلەرمەن بىرلەسىپ اتقارسا, ابزال بولار ەدى. قازىر نەگىزگى جۇمىس «قارجىلاي قولداۋ قورى» ارقىلى جۇرگىزىلىپ جاتقانىمەن, ناتيجەسى قالاي بولارى بەلگىسىز. تىم اسىعىستىققا بوي الدىرعان ءتارىزدى.
كووپەراتيۆ قۇرۋعا ونىڭ باسشىلارىنىڭ بىلىكتى بولۋى عانا جەتكىلىكسىز. وسىندايدا مال شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى ساپالى ازىق قورىن قالاي قۇرادى دەگەن ساۋال كولدەنەڭدەيدى. «سيىر-
دىڭ ءسۇتى تىلىندە» دەپ اتالارىمىز تەگىن ايتپاعان. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا شىرىندى جەم-ءشوپ پەن قۇراما ازىق تاپشى. سونىڭ سالدارىنان سۇتتەگى اقۋىز مولشەرى 3 پايىزدان تومەن بولىپ, ءتىپتى سارى ىرىمشىك الۋعا دا جاراماي قالادى. سوندىقتان بەلگىلى ءبىر اۋماقتا ورنالاسقان مەكەمەلەر شارۋاارالىق كووپەراتسيا جاساپ, ءبىرىن ءبىرى قاجەتتى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە بەيىمدەلىپ جاتسا, اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جەڭىلدەيدى. كەيبىر ءىرى شارۋاشىلىقتار اراسىندا سۇرلەمنىڭ بىرنەشە جىلدىق قورىن جاساپ قويىپ, جۇگەرى ەگۋدەن باس تارتقاندارى كەزدەسەدى. سۇرلەمدى وزدەرى ءۇشىن عانا دايىنداماي باسقالارعا دا ساتۋمەن اينالىسسا, قانداي عاجاپ! اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دۇرىس جوسپارلاي الماعاندىقتان, شەگىپ جاتقان زيانىمىز كوپ. نەگىزگى داقىل بيدايدى وسىرە بەرگەندىكتەن, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى ورەسكەل بۇزىلدى. سەپتوريوز, قوڭىر دات اۋرۋلارى قاپتاپ كەتتى. كوپ جانە ءبىر جىلدىق مال ازىعى داقىلدارى ەگىلىپ, ءتيىمدى اۋىسپالى ەگىس تەحنولوگياسى جۇرگىزىلسە, ساپالى بيدايى-
مىز دا, مال ازىعىمىز دا جەتكىلىكتى بولارى انىق. مال ازىعىن ازىرلەگەندە ازىقتاندىرۋ تەحنولوگياسىن دا قاتاڭ ەسكەرۋ قاجەت. ويتكەنى, جەلىندەگەن نەمەسە ساۋىلعان مالدىڭ تالعامى ءارتۇرلى. ءونىم ساپاسىنىڭ تومەن كەلەتىنى دە سوندىقتان. مىنە, كووپەراتيۆ قۇرعان كەزدە وسىنداي عىلىمي ۇسىنىستارعا جۇگىنگەن ءجون.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن نارسە, بەلگىلى ايماقتاردىڭ تابيعي كليماتتىق جاعدايلارىنا بەيىمدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ كارتاسىن جاساۋ كەرەك. كووپەراتسيا قۇرعاندا وسىنى ەسكەرگەن دۇرىس. حالقى از, شالعاي جەرلەردە جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, اسىرەسە باقتاشىلارعا دەگەن زارۋلىك بار. وسىنداي جاعدايلاردا ۇكىمەت تاراپىنان باقتاشى يتتەر دايىنداۋ, ەلەكتر جايىلىمدارىن قۇرۋ سەكىلدى باعدارلامالار قۇرعان ءتيىمدى.
قالاي دەسەك تە, اگرارلىق ەل ەكەنىمىزدى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. كونە زاماننان باستاپ ءبىزدىڭ ۇلان-عايىر جەرىمىزدە اتا-بابالارىمىز مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرعان. ءداستۇرلى كاسىپتى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن استاستىرا دامىتاتىن بىلىكتى ماماندار دايىنداي بىلسەك, ەتتى دە, ءسۇتتى دە, تەرىنى دە, ءجۇندى دە ەكسپورتتايتىن مەملەكەتكە اينالاتىنىمىز ءسوزسىز!
ءايىپ ىسقاقوۆ,
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
