كەزىندە كونە شاھار كەلبەتى ادام ايتقىسىز جاڭعىرىپ, جاڭارىپ ەدى. قالادا قوس بىردەي «استانا» جانە «بايتەرەك» شاعىن اۋداندارى بوي كوتەرىپ, شاھاردىڭ شىرايىن كىرگىزىپ قانا قويماي, تۇرعىنداردىڭ تىلەگىن دە قاناعاتتاندىرعان. سەبەبى, ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن تالاي جاس جانە از قامتىلعان وتباسىلار, سونداي-اق وزگە دە ازاماتتار باسپانالى بولىپ, قونىس تويىن تويلاعان بولاتىن. ەندىگى جەردە تارازدىق تۇرعىنداردىڭ تاعى دا باسپانالى بولۋ باقىتىن باستان كەشىرەتىن كۇنى الىس ەمەس...
«نۇرلى جەر» باعدارلاماسى تالاي ازاماتتىڭ باسپانالى بولۋىنا ىقپال ەتەتىن يگى باستاما رەتىندە حالىق قولداۋىنا يە بولدى. بۇل ءبىر جاعىنان, مەملەكەتتىك جەڭىلدىكپەن تۇرعىنداردى باسپانامەن جانە جەرمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولسا, ەكىنشىدەن, جەرلەردى يگەرۋگە جانە جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا دا كومەگىن تيگىزەدى. ال شاھار باسشىسى رۇستەم داۋلەت «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا, بۇگىندە جەكە تۇرعىن ۇيلەر سالۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
وبلىس ورتالىعى تاراز قالاسىنىڭ وزىندە ءۇش ءجۇز مىڭنان استام ادام تۇرادى. ال ەندى ارقايسىسىنىڭ الەۋمەتتىك تە, ەكونوميكالىق تا ماسەلەسىنىڭ بار ەكەنىن ەسكەرسەك, ولاردى شەشىپ بەرەتىن «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنىڭ تيىمدىلىگىن بىردەن كورۋگە بولادى. قازىردە ى.سۇلەيمەنوۆ كوشەسىنىڭ سوڭىنان 4 جەر تەلىمى بەرىلىپ, اتالعان باعدارلاما اياسىندا ول جەردە العاشقى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى باستالىپ تا كەتتى. قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, جالپى وسى جوبا بويىنشا 200 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. راسىندا دا اتالعان جوبا باعدارلاما اياسىندا تولىقتاي ىسكە اسقاندا, مىڭداعان وتباسى باسپانالى بولادى دەگەن ءسوز. بۇل تۇرعىدا دا قالا تۇرعىندارى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ يگىلىگىن سەزىنۋدە. سونىمەن قاتار, قازىر كوپشىلىكتىڭ وقۋ جايىمەن, نە بولماسا جۇمىس بابىمەن
اۋىلدان قالاعا كوشىپ كەلەتىنى شىن. ال ەگەر مۇندا ءۇي-جاي بولماسا, وندا تىرلىكتىڭ قيۋى قاشىپ, قيسىنى كەلمەيدى. قازاق ايتقان ء«ۇيى جوقتىڭ – كۇيى جوق» دەگەن ماقالدىڭ راستىعىنا سوندا كوز جەتەدى. ال ءاربىر تۇرعىننىڭ تىلەگىنە قۇلاق اسىپ, ءاربىر ازاماتتىڭ تاعدىرى تولعاندىرعان ەلباسى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا جۇمىس ىستەۋدى اكىمدەرگە تاپسىردى. ونىڭ العاشقى ناتيجەلەرى بۇگىندە كورىنىپ وتىر.
سونداي-اق, قالالىق جەر بولىمىندە 2005 جىلدان بەرى جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر كەزەگىندە تۇرعان 200 ازاماتقا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا جەر بەرىلەتىنى تۋرالى حابارلاما شىعارىلعانى دا باعدارلامانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. ەندى بۇل جەرلەرگە دە تۇرعىندار ءتيىستى قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ءوزىنىڭ تىرشىلىك قاجەتىنە ساي جاعدايىن جاساپ الاتىن بولادى.
«نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا سابالاقوۆ كوشەسىندەگى 362 گەكتار جەرگە 117 كوپ قاباتتى جانە 914 جەكە تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلەدى. بۇگىندە بۇل جەرلەردە جىلۋ, كارىز, سۋ, گاز جۇيەلەرىنە قاتىستى قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. قالا باسشىلىعى بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالادى دەپ وتىر.
ارينە, «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنىڭ اۋليەاتا وڭىرىنە يگىلىگى كوپ. سونىمەن قاتار, باعدارلاما اياسىندا «اۆتوبەكەت» ماڭىنداعى 100 گەكتار جەرگە دە قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. اتاپ ايتساق, بۇل القاپتا بولاشاقتا 52 ءۇي بوي كوتەرەتىن بولادى. مۇنىڭ ءبارى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىنىپ, بولاشاقتا اياقتالادى دەپ جوسپارلانعانىمەن, تۇرعىندار ءۇشىن جۋىق ارادا تاعى ءبىر ايتۋلى جاڭالىق بار. بۇل تۇرعىدا قالا اكىمى رۇستەم داۋلەت شاھارداعى تۇرعىن ۇيلەرگە قاتىستى ناقتى مالىمەتتى جەتكىزدى.
«اراي» تۇرعىن-جاي كەشەنىندە دە قازىر جوعارى ساپالى ۇيلەر سالىنۋدا. وتكەن جىلى 80 پاتەرلى 2 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن بولاتىن. بۇگىندە ول جەردە 19 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق, اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 6 ءۇي تاپسىرىلادى. بۇل ۇيلەردى حالىق «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» اق ارقىلى الا الادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جالعا بەرىلەتىن 2 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيگە اقشا بولىنگەن بولاتىن. قازىرگى تاڭدا جۇمىستار باستالىپ كەتتى», دەدى اكىم. ال ەكى بىردەي شاعىن اۋدانعا اتاۋ بەرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ول قوعامنىڭ تالقىسىنا ۇسىنىلعان ەكەن. «اتالعان ماسەلەدە كەڭىرەك ويلانۋىمىز كەرەك. اتاۋلار ەلىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن جانە كونە تاراز قالاسىنىڭ ايشىعىن كورسەتەتىندەي بولعانى دۇرىس. ايتىلىپ جاتقان ۇسىنىستار مەن ويلار كوپ. بولاشاقتا مۇنىڭ ءبارى دە ەسكەرىلەدى», دەدى رۇستەم رىسباي ۇلى.
وڭىردە «نۇرلى جول» جانە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلامالارى بويىنشا دا قولعا الىنعان جۇمىستار جەتەرلىك. ال تالاي شايىر جىرعا قوسقان, تالاي سۇلۋدىڭ سىلقىم كۇلكىسى مەن تابان ءىزى قالعان تاراز بويىمەن تالاس وزەنى اعىپ جاتىر. اسىرەسە, شىعىستىڭ كوپتەگەن جازبالارىندا دەرەكتەر كەلتىرىلەتىن تالاس وزەنىنىڭ وزىنە ءتان تابيعي بولمىسى بار. سول تاريحي تابيعيلىقتى ساقتاي وتىرىپ, وزەننىڭ ەكى بەتىن دە حالىقتىڭ دەمالاتىن ورنىنا اينالدىرۋ جانە ول جەرگە باۋ-باقشالار سالۋ جوسپاردا بار ەكەن. سونداي-اق, «اۆتوبەكەت» ماڭىنان بوي كوتەرەتىن شاعىن اۋدان اۋماعىنا «نۇرلى جەر»
جانە «نۇرلى جول» باعدارلامالارى بويىنشا مەكتەپ, اۋرۋحانا, بالاباقشا, نەكە سارايى, جولدار سالىنىپ, سكۆەر جاسالىپ, ءوز الدىنا جەكە قالاشىق بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
كوپ رەتتە تاراز تۋرالى ءسوز بولعاندا, ونىڭ كونەلىگى مەن تاريحيلىعى باسا ايتىلادى. راسىندا دا عاسىرلارمەن قۇرداس, داۋىرلەرمەن سىرلاس بولعان شاھاردىڭ كەشەگى كەلبەتى مەن بۇگىنگى كەلبەتىن استاستىرا وتىرىپ, اقيقات تۋىندى جاساۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. سوندىقتان دا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق ءدۇبىرلى تويى قارساڭىندا كونە مەكەننەن باقىلاۋ مۇناراسى بوي كوتەرىپ, «مىڭبۇلاق» سكۆەرى مەن «تىلەك» اعاشى سالىندى. ال بۇگىنگى تاڭعا دەيىن جەراستى مۋزەيى جۇمىسىنىڭ ءجۇرىپ جاتۋى دا تاريحتىڭ تەرەڭدىگىنەن مول ماعلۇمات بەرەدى.
مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ بارشاعا ورتاق يگىلىك ەكەنىن وسىندايدان كورۋگە بولادى. سەبەبى, ءبىر شاھاردا تۇراتىن مىڭداعان ادامداردىڭ ارمان-تىلەگى ورىندالىپ, وي-سەنىمى دە نىعايا تۇسەدى. بۇل رەتتە ەلباسى ايتقان رۋحاني جاڭعىرۋ تۇجىرىمداماسى بولاشاققا باستايتىن بىرىڭعاي بيىك باستاما بولا الادى. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ دا ەڭبەك ارقىلى عانا ناتيجەلى بولاتىنى بەلگىلى. باعدارلامالاردىڭ بىرىڭعاي باستاماسى وڭىردە بۇدان بىلاي دا جالعاسىن تابا بەرەتىن بولادى.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
