پارلامەنت “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” ارناۋلى بەتى

بەسجىلدىق جوسپارعا زاڭنامالىق نەگىزدەر ءبىزدىڭ ەلىمىز پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ داعدارىستان كەيىنگى ەكونوميكانى دامىتۋ  باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندادى. سوعان بايلانىستى ۇكىمەت ەلدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ بەسجىلدىق جوسپارىن ازىرلەدى. پارلامەنتتىڭ بىلتىرعى سەسسياسىن اشۋ كەزىندە سويلەگەن سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ۇدەرىستى زاڭدىق تۇرعىدان قولدايتىن باسىم باعىتتاردى بەلگىلەپ بەردى. وسىناۋ تاپسىرمانىڭ قالاي ورىندالعاندىعى جونىندە سەناتتىڭ زاڭناما جانە قۇقىقتىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى يۋري كۋبايچۋك اڭگىمەلەيدى.  – ەلباسى پارلامەنتتەگى سوزىندە عانا ەمەس, “نۇر وتان” حدپ-نىڭ كەزەكتەن تىس وتكەن ءحىى سەزىندە دە ەلدى يندۋستريالان­دىرۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت­تەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەكونوميكا­مىزدا وڭدەۋ ونەركاسىبى ۇلەسىنىڭ تومەندىگى, عىلىمنىڭ دامۋ قار­قىنى­نىڭ باسەڭدىگى, جوعارى ءونىمدى تەحنولوگيالار ەنگىزىلۋىنىڭ ويداعى­داي ەمەستىگى كولدەنەڭ تار­تىلعان ەدى. سوندىقتان دا وتاندىق ەكونو­ميكانى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق جاعىنان جىلدام­داتا دامىتۋ­دىڭ بەسجىلدىق جوس­پارى “قازاق­ستان-2030” ستراتەگيا­سىنىڭ اياسىن­دا قاراستىرىلدى. ال ونى ىسكە اسىرۋ 2010 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستالدى. جەدەل يندۋستريالاندىرۋدىڭ بەسجىلدىق جوسپارىنا نەگىزىنەن ەكونوميكانىڭ جەتى سالاسى ەنگى­زىلدى. اتاپ وتەر بولساق ولار: اگروونەركاسىپ كەشەنى, قۇرىلىس يندۋسترياسى, مۇناي وڭدەۋ, مەتاللۋرگيا, حيميا ونەركاسىبى جانە فارماتسەۆتيكا, ەنەرگەتيكا, كولىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا ينفراقۇرىلىمدارى. وسى جوسپاردى ازىرلەۋ بارى­سىندا ماشينە جاساۋ, مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ, فارماتسەۆتيكا مەن حيميا سالاسى بويىنشا جالپى سو­ماسى 30 ملرد. دوللاردى قۇرايتىن 25 يندۋستريالىق جوبا ىرىكتەلىپ الىندى. بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تيىمدىلىگى 35 ملرد. دوللار بولماق جانە جاڭادان 270 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلماقشى. قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ەكونومي­كالىق مودەلى ەلدى جەدەلدەتە يندۋس­تريالاندىرۋعا مولىنان مۇمكىندىك بەرەدى. داعدارىسقا قارسى باعدار­لامانى قولعا العان كۇننەن باستاپ ءبىزدىڭ ەلىمىز يندۋستريالىق ساياسات ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ۆەكتورى ەكەنىن تانىتتى. ول تۋرالى جاڭا زاڭ دا وسى باسىم ماقساتتى كوزدەيدى. ەلدىڭ يندۋستريالاندىرۋ ساياسا­تى ءبىر جاعىنان العاندا ىشكى ءوندى­رىس پەن ونەركاسىپتىڭ ەكسپورتقا باع­دارلانا دامۋىن قاراستىرادى. سو­نىڭ ىشىندە عىلىمي تەحنولو­گيالاردى قولداناتىن سالالاردى دامىتۋعا ۇلكەن كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. عىلىم جانە عىلىمي ساياسات ءجونىن­دەگى كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ ماقساتى عىلىمنىڭ دامۋىنا جاڭا قارقىن بەرۋ جانە بيزنەستى ونىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىققا يكەمدەۋ بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. بۇل مەملە­كەتتىك كومپانيالارعا عانا ەمەس, جەكەمەنشىك بيزنەسكە دە قاتىستى. ولار دا وزدەرىنىڭ تابىستارىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن زاڭ بويىنشا عىلىمدى دامىتۋعا ءبولىپ وتىرادى. بۇگىنگى كۇنى ەلباسىنىڭ تاپسىر­ماسىنا سايكەس ەلىمىزدە بەس ۇلكەن ۇلتتىق, بارلىق وبلىس ورتا­لىقتارىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ينجەنەرلىك پروفيلدەگى 15 لابوراتوريا اشىلدى. “يننوۆاتسيالىق ارەكەتتەردى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى” زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردا يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەرۋ جانە يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ كەشەندى شارالارىن قۇرۋ سياقتى قولداۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ الدىمىزعا عىلىم تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ كەرەكتىگى تۋرالى مىندەت قويىلىپ وتىر. وندا وتاندىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ايقىندالاتىن بولادى. ايتا كەتەرلىگى, بۇل قۇجات قازىردىڭ وزىندە ءماجىلىستىڭ قورجىنىندا جاتىر. زاڭ جوباسىمەن ءۇستىرت تانىسىپ شىققاننىڭ وزىندە وندا عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىنىڭ, عىلىمي ىزدەنىستەردى قارجىلاندى­رۋ­دىڭ كوپ ساتىلى جۇيەسىنىڭ نور­ما­لارى قاراستىرىلعانىن كوردىك. سونىمەن قاتار, وندا عىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىن, عالىم­داردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعاۋ جۇيەسىن دامىتۋ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ينتەگراتسيالانۋى سەكىلدى ماسەلەلەر كوزدەلگەن. وسى زاڭدى تەزىرەك قابىلداساق, ول ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق سالاسىن دامىتۋعا ءتيىمدى ۇلەس قوسار ەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. وسىنىڭ ءوزى يندۋس­تريالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا قوسقان سۇبەلى ۇلەس بولاتىنى ءسوزسىز. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, وسىدان جەتى جىل بۇرىن قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ 2003-2015 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ ستراتەگياسى قابىل­داندى. وسى ستراتەگيا ەل ەكونو­ميكاسىن جەدەلدەتە يندۋستريا­لاندىرۋعا كوشىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. پرەزيدەنت دەر كەزىندە بەكىتكەن وسى قۇجاتتى ىسكە اسىرۋ داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ەكونوميكانى ودان ءارى يندۋس­تريالاندىرۋعا جاعداي تۋعىزادى. ونى ورىنداۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭدىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرىلعان-تىن. اتاپ ايتقاندا, 30-دان ارتىق سالالىق باعدارلاما قابىلدانىپ, ينستي­تۋتتىق نەگىزدەر قالانعان. بۇگىنگى كۇنى ۇكىمەت داعدارىسقا قارسى اعىمداعى مىندەتتەردى شەشۋ بارىسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى تۇتىنۋعا ارنالعان دايىن ونىمدەردى شىعاراتىن وندىرىستەردى قولداپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى وتە دۇرىس شارا. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكە­نىندەي, داعدارىستان كەيىنگى ەكونو­ميكانى دامىتۋدا بارلىق ەلدەر وسىنداي تاجىريبەنى قولدانادى. وتاندىق ەكونوميكانى يندۋس­تريالاندىرۋدىڭ العىشارتى دا وسى. 2010-2015 جىلدار ارالىعىن­داعى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن جانە 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان وندىرىستىك كۇشتەردى شوعىرلاندىرۋدىڭ ءتيىمدى سىزباسىن ازىرلەۋ اسا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن­دىكتەرىن انىقتايدى. سونداي-اق بۇل قۇجاتتار وتاندىق بيزنەستى دامىتۋعا جاڭا جاعدايلار تۋدىرىپ, قوسىمشا تەتىكتەر قىزمەتىن اتقا­رادى. وسىنىڭ ءبارى داعدارىستان كەيىنگى ەكونوميكانىڭ سەرپىن الۋىنا ناقتى مۇمكىندىك جاسايدى. بۇل جۇمىستاردىڭ نەگىزگى ۇيلەس­تىرۋشىسى دەپ بەلگىلەنگەن يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگىنە قوسىمشا فۋنكتسيالار بەرىلدى. جالپى ايتقاندا, يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ اياسىندا وتكەن جىلى قۇنى 508,1 ملرد. تەڭگە بولاتىن 227 جوبا ىسكە اسىرىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا جاڭادان 14,7 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. مەملە­كەت “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق ارقىلى بۇل جوبالاردى تىكەلەي قارجىلاندىرىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ەكونوميكانى جەدەلدەتە يندۋستريالاندىرۋ بويىنشا ەلىمىزدە ۇيلەستىرۋ كەڭەسى, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى باعالاۋ جونىندەگى تاۋەلسىز قارجىلىق توپتار قۇرىلعان. وسىنىڭ ءبارى الدا تۇرعان مىندەتتەردى جەدەل ىسكە اسىرۋعا جاعداي جاسايدى. جازىپ العان  جاقسىباي سامرات. عارىش تەحنيكاسى ەلەمەنتتەرىن قۇراستىرۋ جانە سىناۋ ءۇشىن جوعارى تەحنولوگيالىق كاسىپورىن قۇرىلاتىن بولادى استانا قالاسىندا ءار ءتۇرلى ماقساتتاعى عارىش اپپاراتتا­رىن (بايلانىس, جەردى قاشىق­تىق­تان زوندتاۋ, عىلىمي ماق­سات­تاعى جانە ت.ب.), پايدالى جۇكتەمە قۇرامداس­تارىن جانە عارىش تەحنيكاسى ەلەمەنتتەرىن قۇراستىرۋ جانە سىناۋ ءۇشىن جو­عارى تەحنولوگيالىق كاسىپ­ورىن قۇرىلاتىن بولادى, دەپ حابار­لادى ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. جەردى قاشىقتىقتان زوند­تاۋ­­دىڭ عارىش جۇيەسى (جقز عج) جوباسى جوعارى جانە ورتا شەشىمدى جەر سەرىكتەرىن جانە بارلىق قاجەتتى جەر ءۇستى ينفرا­قۇرىلىمىن قۇرۋدى قامتيدى. وسىنداي جۇيە كومەگىمەن الىن­عان سۋرەتتەر ءار ءتۇرلى سالالار­دا: قورعانىس, ۇلتتىق قاۋىپسىز­دىك, جەر قاتىناستارى, اۋىل شارۋاشى­لىعى, توتەنشە جاعداي جانە باسقالاردا پايدالانۋ ءۇشىن قاجەت. وسى كەلىسىم شەڭبەرىندە قۇ­رىل­عان كەشەن مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپ­تاسىپ جاتقان عارىش سا­لا­سىنىڭ باستى ەلەمەنتى بولادى. كەلىسىم “قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن فران­تسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىن­­داعى جەردى قاشىقتىق­تان زوند­تاۋدىڭ عارىش جۇيەسى مەن عارىش اپپاراتتارىنىڭ قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىن قۇرۋ جانە پايدالانۋ شارتتارى تۋرا­لى كەلىسىمدى راتيفي­كاتسيالاۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى تۇرىندە ۇكىمەتتەن ماجىلىسكە بەكىتۋ ءۇشىن بەرىلدى. قازاقستان   مەن فرانتسۋز ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى كەلىسىمگە 2009 جىلعى قازاننىڭ 6-سىندا قول قويىلعان. زاڭ جوباسى بويىنشا باس كومي­تەت رەتىندە ءماجىلىستىڭ حا­لىق­ارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتى بەل­گىلەندى. زاڭ جوباسىن دەپۋتات­تارعا ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى تانىستىراتىن بولادى. وسى جوبانى ىسكە اسىرۋ عارىش سالاسىنىڭ 150-گە دەيىن جوعارى بىلىكتى ماماندارىن دايارلاۋعا, كەشەن قۇرىلىسى كەزەڭىندە جۇمىس ورىندارىن 300 بىرلىككە دەيىن كوبەيتۋگە, كەشەن جۇمىس جاساۋ بارىسىندا جوعارى بىلىكتى مامان­دار ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس ورىندا­رىن كوبەيتۋگە جانە تولىمداۋىش­تاردى ءوندىرۋ جانە سۋبمەردىگەر­­لىك قىزمەتتەردى كورسەتۋ ءجونىن­دەگى ەكونوميكانىڭ ىرگەلەس سالالارىندا جۇمىس ورىندارىن ءبىر مىڭ بىرلىك­كە دەيىن ۇلعاي­تۋعا جول اشادى. ­وزگەشە تاريحتى اۋىلدىڭ ءوتىنىشى تاسباي سيمامباەۆ, اناتولي باشماكوۆ, سەنات دەپۋتاتتارى. الدىمەن ءوز سايلاۋشىلارى­مىزدىڭ اتىنان ۇكىمەت تاراپى­نان جاسالىپ جۇرگەن مىقتى الەۋمەتتىك ماقساتتاعى جۇمىس­تار ءۇشىن ريزاشىلىعىمىزدى ءبىلدىرۋدى پارىز سانادىق. الەم­دىك داعدارىسقا قاراماستان, ەلىمىزدە “جول كارتاسى”, “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلا­ما­لارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن اتقارىلىپ جات­قان وسى جۇمىستار حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا وڭ ىق­پال ەتىپ, ول رەسپۋبليكا ايما­عىندا جۇرتشىلىقتىڭ شىن مانىندەگى قولداۋىنا يە بولۋدا. ەندى اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا كوشەيىك. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شال اۋدانىندا وزگەشە تاريحتى, وزىندىك ءداستۇرى ورنىققان ءبىر اۋىل بار. ول–جالتىر اۋىلى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە وسى اۋىلدا 90 ءۇي بولسا, سۇم سوعىس­تان تۋرا 90 ازامات تۋعان اۋىلى­نا ورالماي, سۇيەكتەرى جات جەر­دە قالدى. سونداي-اق وسى اۋىل­دان كوپتەگەن ەلىمىزگە تانىمال عىلىم مەن مادەنيەت جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى شىقتى. شاعىن عانا اۋىلدان ەلىمىزدىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋ ورگانىنا 3 بىردەي دەپۋتاتتىڭ سايلانۋى دا ءبىراز جايدان حابار بەرسە كەرەك. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وتان­سۇيگىشتىكتەرى دە كوپكە ۇلگى ەتۋگە جاراعانداي. پرەزيدەنتتىك ءۇش سايلاۋدا دا اۋىلدىقتاردىڭ بارلىعى ءبىر كىسىدەي, ياعني 100 پايىز ەلباسىمىزعا داۋىستارىن بەردى. اۋىل تۇرعىندارى ەشقاشان ەڭبەكتەن قاشقان ەمەس. جال­تىر­لىقتار ەگىندەرىن بىتىك شى­عارىپ, جيناپ, مال وسىرۋمەن اينالىسادى. بالالارىن ءتار­بيەلەپ, تىرلىكتەرىن جاساپ, اعا بۋىننىڭ جاقسى داستۇرلەرىن جالعاستىرىپ جاتىر. الايدا, اۋىلداعى وسىدان 50 جىل بۇرىن قولداعى بار ماتەريالداردان سالىنعان مەكتەپ عيماراتى قۇلاۋعا شاق تۇر. وندا بالا وقىتپاق تۇگىل, كىرىپ-شىعۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى. ەل ۇكىمەتى وسىنداي  تاعى­لىم­دى شەجىرەسىن جيعان شاعىن اۋىلدا 100 وقۋشى ءبىلىم الاتىن جاڭا مەكتەپ ءۇيىن سالۋعا قارجى بولسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. بۇل جالتىرلىقتاردىڭ بۇگىنگى ەڭبەگى مەن وتكەن تاريحىنا جاسالعان لايىقتى قۇرمەت پەن وڭ باعا بولار ەدى. اگرارشىلاردىڭ كوشپەلى ءماجىلىسى “قازاگرويننوۆاتسيا” اكتسيو­نەرلىك قوعامىندا پارلامەنت سەنا­تىنىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ كوميتەتى دەپۋتاتتارىنىڭ كوشپەلى ءماجىلىسى بولدى. ەلىمىزدىڭ باسشىلىعى سوڭعى جىلدارى اگرارلىق سەكتوردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونىڭ باسىم باعىتتارىنا قولداۋ كورسەتۋ ساياساتىن ۇستانىپ وتىر. اوك دامىتۋدا جاڭا يدەيالار­دى, وزىق يننوۆاتسيالىق تەحنولو­گيالاردى جانە ادىستەردى پايدالانۋ اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ءتيىمدى جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگىنە اينالىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا وتكەن عىلىم جانە عىلىمي ساياسات كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە ەكونوميكانى جەدەلدەتىپ يندۋس­تريالاندىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ, ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەتىنە جاعداي جاساۋ جانە بەلسەندى ەتۋ ءۇشىن عىلىمدى دامىتۋ جانە اوك-ءتىڭ عىلىمي الەۋەتىن جوعارىلاتۋعا بايلانىستى جاڭا مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. ال “قازاگرويننوۆاتسيادا” وتكەن ءىس-شارالاردىڭ ماقساتى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتا­رىمەن اگرارلىق عىلىمدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ جاعدايىن جانە “قازاگرويننوۆاتسيا” اق وسى سالا­دا جۇزەگە اسىرىپ جاتقان شا­­را­لار تۋرالى ماسەلەلەردى تالقى­لاۋ بولدى. بەلگىلى بولعانىنداي, “قازاگرو­يننوۆاتسيا” اق اوك سالاسىندا يننوۆاتسيالىق دامۋشى ينستيتۋت مارتەبەسىنە يە جانە اگرارلىق سەكتوردى عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مامانداندىرىلعان ۇيىم بولىپ سانالادى. اتالعان اق الدىنا اوك قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن جاڭا بىلىمدەردى گەنەراتسيالاۋ, ەڭ ۇزدىك وتاندىق عىلىمي ازىرلە­مەلەردى جانە شەتەلدىك اگروتەحنو­لوگيالاردى ترانسفەرتتەۋدى پايدا­­لانا وتىرىپ عىلىمي جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋ بارىسىن قارقىن­داتۋ مىندەتتەرى قويىلدى. قازاق­ستاندىق اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ تاريحىندا 2009 جىل وزگەرىسكە تولى جىل بولدى, سەبەبى, العاش رەت كومپانيانىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى مەن يننوۆاتسيالاردى قولداۋعا 5,6 ميللياردتان استام تەڭگە, ونىڭ ىشىندە عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە 2,7 ملرد.تەڭگە, وندىرىستىك جانە اگرارلىق عىلىمنىڭ ءوندىرىس­تىك جانە يننوۆاتسيالىق ينفرا­قۇرىلىمىن قۇرۋعا 2,98 ملرد.تەڭگە باعىتتالدى. پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتات­تارى مەن اگراريا عالىمدارىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا سەناتورلار بيۋدجەتتىك قۇرالداردى ءتيىمدى يگەرۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالارمەن, سونىمەن بىرگە, اگرار­لىق عىلىمنىڭ كەيبىر عىلىمي ورتا­لىقتارىنىڭ قىزمەتىمەن تانىستى. اسقار تۇراپباي ۇلى. بالا اسىراپ الۋشىلار قاتارى ارتىپ كەلەدى ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتە­تىنىڭ وتىرىسى ءوتتى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. “بۇگىندە ەلىمىزدە بالا اسىراپ الۋشىلار كوبەيىپ كەلەدى. 2009 جىلى 3 مىڭ 44 بالا اسىراۋعا الىندى. ول بۇرناعى جىلعىدان 271 بالاعا كوپ. ال شەتەلدىكتەر بىزدەن 669 بالا اسىراۋعا الدى. ەندى سىرت­تا جۇرگەن بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاپ, ءومىرىن ساقتايمىز”, – دەدى العاشقى بولىپ كوميتەت وتىرى­سىندا تالقىعا تۇسكەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالالاردى قور­عاۋ جانە بالانى شەتەلدىك اسىراپ الۋعا قاتىستى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كونۆەنتسياعا قوسىلۋى جانە ونى راتيفيكاتسيالاۋى تۋرالى” زاڭ جوباسى بويىنشا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ماحمەت­عالي سارىبەكوۆ ءوز بايانداماسىندا. الەمنىڭ 72 ەلى قول قويعان كونۆەن­تسيا – گااگا كونۆەنتسياسىنا قوسىلۋ ءۇشىن 2006 جىلى اتالعان زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, پارلامەنتكە كەلىپ ءتۇستى. اقش-تاعىلار جىل سايىن اسىراپ العان بالانىڭ جاي-كۇيىن ايتىپ, ەسەپ بەرىپ وتىرامىز دەگەنىمەن دە ولاردىڭ بارلىعىن بىردەي قاداعالاۋ مۇمكىن ەمەس. “بالا 18 جاسقا تولعانىنشا ەكى جاقتىڭ دا ەسەبىندە تۇرىپ, ءارى قاراي ازاماتتىعىن ءوزى تاڭدايدى”, – دەپ كورسەتىلەدى زاڭ جوباسىندا. كوميتەت مۇشەسى ءسات توقپاق­باەۆتىڭ “وسى زاڭ جوباسىن قابىل­داعاننان بىزگە قانداي پايدا, قانداي زيان كەلەدى؟” – دەگەن سۇراعىنا بايانداماشى “بۇگىندە سىرتتا جۇرگەن بالالاردىڭ قۇقى­عىن قورعاپ, ءومىرىن ساقتايمىز”, – دەپ جاۋاپ بەردى. كوميتەت مۇشەسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى, پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميس­سيانىڭ توراعاسى ساعىنبەك تۇرسىنوۆ “رەسپۋبليكامىزدا حالىق سانى بار بولعانى 16 ميلليون عانا, ارقايسىمىز سول سىرتقا كەتكەن بالانىڭ ءبىر-بىرەۋىن باعىپ الساق, ءتىپتى جاقسى بولار ەدى”, – دەپ دەموگرافيالىق احۋالىمىزعا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. كوميتەت مۇشەلەرىنىڭ قىزۋ تالقىسىنان وتكەن زاڭ جوباسى جالپى وتىرىسقا جولداما الدى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ماحمەتعالي سارىبە­كوۆ بۇگىنگى وتىرىستا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭناما­لىق اكتىلەرىنە وتباسى ۇلگىسىندەگى بالالار اۋىلى جانە جاسوسپىرىمدەر ۇيلەرى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى بويىنشا دا بايانداما جاسادى. كوميتەت مۇشەلەرى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى مەن قوسىمشا بايان­داماشىنىڭ سوزدەرىن تىڭداپ, زاڭ جوباسىنا قولداۋ ءبىلدىردى. جۇمىس بابىنداعى جۇزدەسۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پار­لامەنتىنىڭ سەناتى مەن رەسەي فە­دەراتسياسى فەدەرالدىق جينالىسى فەدەراتسيا كەڭەسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى پارلا­مەنتتىك توپتىڭ ءۇشىنشى وتىرىسى ۇسىنىستارىن جۇزەگە اسىرۋ ماسە­لەلەرى پارلامەنتتىك توپتىڭ تەڭ- ءتورا­عالارى اقان بيجانوۆ پەن ۆلا­ديمير بابيچەۆتىڭ ماسكەۋدە وتكەن جۇمىس بابىنداعى كەزدەسۋىن­دە تالقىلاندى, دەپ حابارلادى سەناتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىستا شەكارا ماڭى ىنتىماق­تاستىعىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىنىڭ جاي-كۇيى جانە ونى دامىتۋدىڭ كەلەشەگى, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالاردىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان بولاتىن. كەزدەسۋ بارىسىندا, سونىمەن بىرگە, الداعى ءتورتىنشى وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر تالقى­لاندى. قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ جۇمىسىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ تاجىريبەسى, سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق سالالارداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاي-كۇيى مەن كەلەشەگى, كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ جاعدايىنا قاتىستى ماسەلەلەر دەپۋتاتتار نازارىنا ۇسىنىلاتىن بولدى. ىنتىماقتاستىق جونىندەگى پارلامەنتتىك توپتىڭ قازاقستاندىق جاعىنىڭ تەڭتوراعاسى, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ا.بيجانوۆىڭ پىكىرىنشە, ەكى مەم­لەكەتتىڭ پارلامەنتتەرى اراسىن­داعى سىندارلى قارىم-قاتىناستىڭ جوعارى دەڭگەيى ەكى جاقتى ىنتى­ماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. سول كۇنى ۇقشۇ-عا مۇشە مەم­لەكەتتەر دەلەگاتسيالار باسشىلا­رىنىڭ كەزدەسۋى بولدى. حالىقارا­لىق ۇيىمنىڭ بولاشاقتاعى جۇمى­سى, ونىڭ پارلامەنتتىك اسسامب­لەياسى كەڭەسىنىڭ الداعى وتىرىسى ءۇشىن قۇجاتتار ازىرلەۋگە قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا ۇقشۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسام­بلەيا­سىنىڭ ساياسي ماسەلەلەر جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە ا.بيجانوۆ قاتىستى. تابىستىلىققا تىلەكتەستىك پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىق­ارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋانىش سۇلتانوۆ بەلگيا كو­­رولدىگىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەل­شىسى دانيەل بەرترانمەن كەزدەستى. تاراپتار قازاقستان-بەلگيا قاتىناستارىنىڭ تابىستى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتە كەلىپ, بەل­­­­گيانىڭ مۇراگەر بەكزاداسى فيليپپ باستاعان ءىرى بيزنەس-دەلەگاتسياسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى كۇزگە بەلگىلەنگەن قازاقستانعا ساپارى كوپتاراپتى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن جاڭا مۇمكىن­دىكتەر اشاتىنىن اتاپ ءوتتى. ق.سۇلتانوۆ پارلامەنتارالىق بايلانىستار مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جانە نىعايتۋ جونىندەگى ءوزى باسقاراتىن كوميتەتتىڭ جۇمىسى تۋرالى اڭگى­مەلەدى. ول د.بەرتراننىڭ قازاق­ستانداعى ديپلوماتيالىق ميسسيا­نىڭ باسشىسى رەتىندەگى قىزمەتى ءوزارا سەنىمدى ودان ءارى نىعايتۋعا, ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستاردى دامىتۋعا جاردەمدەسەتىنىن اتاپ وتە كەلىپ, وسى قىزمەتتە تابىستى بولۋعا تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى. دانيەل بەرتران ءوز كەزەگىندە كوپتەگەن حالىقارالىق ماسەلەلەردە, ولاردى شەشۋدەگى قازاقستان مەن بەلگيانىڭ ۇقساستىقتارىن ايتا كەلىپ, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى جەمىستى بولارىنا سەنىم ءبىلدىردى. قارتالى جولى قارجىلاندىرىلاتىن بولدى وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى باعيلا بايماعانبەتوۆا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ اتىنا ساۋال جولداپ, “توبىل-قارتالى” تەمىر جول باعىتىن ۇكىمەتتىڭ 2004 جىلعى 11 قاراشاداعى “الەۋمەتتىك ماڭىزى بار وبلىسارالىق قاتىناستار” اتتى قاۋلىسىندا كورسەتىلگەن تىزىلىمگە ەنگىزۋدى وتىنگەن ەدى. ونىڭ ءمانىسى تومەندەگىدەي: 2009 جىلدىڭ 21 مامىرىندا رەسەي فەدە­را­تسياسىنىڭ ۇكىمەت باسشىسى ۆ.پۋتين استاناعا رەسمي ساپارمەن كەلگەندە ەكى ەل­دىڭ اراسىندا 1996 جىلدىڭ 18 قازانىندا جاسال­عان “تەمىر جول كولىگىندەگى كاسىپ­ورىن­داردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن قۇقىقتىق جول­مەن رەتتەۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى” اتتى ەلارا­لىق كەلى­سىمگە ءوز­گەرىس ەنگىزىلىپ, “توبىل-چەتالوك” باعى­­تى قا­زاق­­ستانعا قاراتىلىپ, “قازاقستان تەمىر جو­لى” ۇلتتىق كومپا­نياسىنىڭ باس­قارۋىنا بەرىلگەن ەدى. جوعارىدا ايتىلعان “توبىل-قارتالى” قاتىناسى وسى باعىتتىڭ ءبىر ۇزىگى. ونداعى تاسىمال جۇمىستارىن قازاقستان تەمىر جولىنىڭ “قالاماڭى تاسىمالى” اق اتقارادى. ەندى وسى ۇزىكتەگى جولعا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن “قالاماڭى تاسىمالى” اق اتتانۋ ستان­سا­سىنا بايلانىستى (توبىل نەمەسە قوستاناي) 53 نەمەسە 95 ملن. تەڭگە سۋبسيديا ءبولىنۋى كەرەك-ءتىن. بىراق بۇل ۇزىك جوعارىدا دەپۋتات كورسەتكەن تىزىلىمگە ەنگىزىلمەگەندىكتەن, سۋبسيديا بولىنبەي وتىر. دەپۋتاتتىڭ ءتىزى­لىمگە ەنگىزۋدى ءوتىنىپ وتىرعان سەبەبى سول. سونداي-اق بۇل ساۋالعا دەپۋتاتتار ۆ.ۆيش­نيچەنكو, ا.تۇرسىنوۆ جانە و.كيكولەنكولار دا قول قويعان بولاتىن. ءوزىنىڭ جاۋابىندا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ ورىندى ەكەنىن ايتا كەلىپ, اتالمىش جول ۇزىگى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار قاتىناستار تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەنىن حابارلايدى جانە 2011-2012 جىلدارعا ارنال­عان رەسپۋبل­يكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىس­تارى دالدەن­گەندە, اتالمىش باعىتتىڭ شى­عىن­دارىن وتەۋ قاراستىرىلاتىنىن دا جەتكىزىپتى. دايىنداعان  جاقسىباي سامرات. بىتەر ءىستىڭ باسىنا جاقسى كەلەر قاسىنا شالعايدا جاتقان اۋىل-سەلو تۇرعىندا­رىنا كۇردەلى مەديتسينالىق وپەراتسيالاردى جاساتۋ وڭايعا تۇسپەيدى. ونىڭ ىشىندە اتا-انا ءۇشىن باۋىر ەتى – بالاسىنىڭ قينالعا­نىن كورىپ, وعان قاجەتتى كومەكتى بەرە الماۋ ازاپتىڭ ازابى. مىنە, وسىلايشا پۇشايمان بولىپ جۇرگەنىمىزدە جانىمىزعا مەدەۋ, يىعىمىزعا سۇيەۋ ءبىر ازامات تاپتىق. ول –  پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى داۋىلباي قۇسايىنوۆ. اللا جار بولىپ, داۋىلباي مەيرام ۇلى­نىڭ كومەگىمەن بالامدى الماتىعا اپارىپ, كوزىنە وپەراتسيا جاساتتىق. شۇكىرشىلىك, وپە­را­تسيا ءساتتى ءوتىپ, بالام امان-ەسەن قاتار­­عا قوسىلدى. انا ءۇشىن مۇنان ارتىق باقىت بار ما؟! قينالىپ, قامىعىپ جۇرگەنىمدە وسى قۋانىشتى كۇنگە جەتەمىن دەپ ويلاپپىن با. سول سەبەپتەن انالىق جۇرەگىممەن العى­سىمدى ايتىپ, ءبىز ءۇشىن “شيەلەنگەن ءتۇيىندى, شيماي­لانعان قيىندى” شەشكەن ءسىزدىڭ ازاماتتى­عىڭىزعا باسىمدى يەمىن. سىزدەي ازاماتتىڭ اماندىعىن تىلەيمىن. ەلىڭىز ەلەر ەڭبەگىڭىز, تولايىم تابىستارىڭىز كوپ بولسىن. ءلاززات تاعاەۆا, قاراعاندى وبلىسى. ماسەلەمدى وڭ شەشىپ بەردى “ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى”  دەمەي مە, 2008 جىلدىڭ ءساۋىر ايى مەن 2009 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىنگى كەزەڭ مەن ءۇشىن وتە اۋىر ۋاقىت بولدى. باسىما تۇسكەن قيىن جاعدايدا ءبىلىمدى دە بىلىكتى زاڭگەردىڭ كومەگىن قاجەتسىندىم. قينالعاننان پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆتان كو­مەك سۇرادىم. نۇرتاي ساليح ۇلى بولسا, سوزگە كەلمەستەن مەنىڭ ماسەلەم­دى شەشىپ بەردى. مەن بۇعان دەيىن دە ول كىسىگە حالىققا جانى اشيتىن ادال ازامات دەپ سىرتتان  ءسۇيسىنىپ ءجۇرۋشى ەدىم. كوڭىلىم الداماپتى. ەندى قىسىلعاندا كومەك قولىن سوزعان ازاماتقا انالىق العىسىمدى جەتكىزىپ, وسىنداي ازاماتتار ەلىمىزدە كوپ بولسا ەكەن دەگەن تىلەگىمدى ايتقىم كەلەدى. روزا يسپاەۆا, زەينەتكەر ۇستاز. شىعىس قازاقستان وبلىسى.