بۇل باستاما كەيىن الماتىداعى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, «قازاق حالقىنىڭ مادەني ەسكەرتكىشتەرى رۋحاني مۇرانى ساقتاۋ مەن جەتكىزۋدىڭ جولى رەتىندە (باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكىشتەرى نەگىزىندە)» اتتى ۇشجىلدىق جوباعا اينالدى. مىنە, 2015-2017 جىلدار ارالىعىنا جوسپارلانعان وسى جوبا اياسىندا ءوڭىردىڭ بىرنەشە مىڭ كونە ەسكەرتكىشى سۋرەتكە ءتۇسىرىلىپ, وقىلىپ, كوپتەگەن تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر انىقتالدى. مىسالى, كىشى ءجۇز حاندارى ەسىم نۇرالى ۇلى مەن جانتورە ايشۋاق ۇلىنىڭ, داۋقارا, تايلاق, ناۋشا باتىرلاردىڭ, باسقا دا كوپتەگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ جاتقان جەرى, ءومىر سۇرگەن جىلدارى ناقتى بەلگىلى بولدى. باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنداعى اراب جازۋلى كونە قۇلپىتاستار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا نازارىنا شالىنىپ, 2017 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا يسلام ارىپتەستiك ۇيىمى جانىنداعى يسلامدىق تاريح, مادەنيەت جانە ونەردى زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىعى (IRCICA) تىڭ ۇسىنىس ءبىلدىردى. وسىلايشا, بقو-نىڭ اقجايىق اۋدانى اۋماعىندا جاتقان ماۋلىمبەردى ءدىني-اعارتۋ ورتالىعى, كىشى ءجۇزدىڭ بيلەۋشىسى بولعان جانتورە حان ايشۋاق ۇلى جەرلەنگەن «حان زيراتى» (تەرەكتى اۋدانى) جانە بوكەي ورداسىنىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى جاڭگىر حان بوكەي ۇلى جەرلەنگەن «حان زيراتى» كەشەنى بويىنشا 3 كىتاپ شىعارۋ جوسپارلاندى.
– ءبىزدىڭ وسى ىزدەنىستەرىمىزدى تولىقتىراتىن تاعى ءبىر تىڭ باعىتتى قولعا الدىق, – دەيدى جوبانىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ۇيلەستىرۋشىسى جانتاس سافۋللين. – ياعني, باشقۇرتستاننىڭ استاناسى ۋفا قالاسىنداعى ۇلتتىق ارحيۆتە ءحىح عاسىرداعى قازاق دالاسىندا بولعان مەشىتتەردىڭ تىركەۋ كىتاپتارى ساقتالعانىن انىقتاپ وتىرمىز. الماتىلىق ەسكەندىر تورەمۇراتوۆ دەگەن ازاماتتىڭ كومەگىمەن ءبىزدىڭ قولىمىزعا 1865 جىلعى بىرنەشە مەتىركە-جۋرنالدىڭ كوشىرمەسى ءتۇستى. اراب جازۋىنداعى بۇل قۇجاتتاردى عالىم سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى وقىپ, اۋدارۋدا.
مەشىت يمامى جۇرگىزگەن تىركەۋ كىتاپتارى 4 بولىكتەن تۇرادى ەكەن. مىسالى, مەتىركەدە دۇنيەگە كەلگەن نارەستەنىڭ اتى, جىنىسى, تۋعان جەرى, تۋعان كۇنى مەن ايى, اكە-شەشەسىنىڭ اتى-ءجونى, رۋى, تۋعان جەرى جانە وسى مالىمەتتەردى تىركەگەن يمامنىڭ اتى-ءجونى جازىلعان. سول سياقتى, دۇنيەدەن وتكەن ادامنىڭ ۋاقىتى, ءولىم سەبەبى, جەرلەنگەن جەرى, جانازاسىن وقىعان يمامنىڭ اتى-ءجونى تۋرالى دەرەكتەر ەنگىزىلگەن. نەكە قيۋ تۋرالى بولىمىندە نەكەلەسۋشىلەردىڭ اتى-ءجونى, جاسى, رۋى, قوس تاراپتان كۋا بولعان تۋىستارىنىڭ اتى-جوندەرى, رۋى, بەرىلگەن قالىڭ مالدىڭ مولشەرى, رۋ تاڭبالارى, نەكە قيعان يمامنىڭ اتى-ءجونى تىركەلگەن. سونداي-اق تالاق (اجىراسۋ) وقيعاسى تىركەلگەن بولىمدە اجىراسۋشىلاردىڭ اتى-ءجونى, رۋى, تالاق ەتۋ سەبەپتەرى, كۋالاردىڭ اتى-ءجونى, رۋى, تىركەگەن مولدانىڭ اتى-ءجونى, رۋ تاڭباسى كورسەتىلگەن.
– بۇل جازبالاردان ءبىز تىركەۋ كىتابىنىڭ قازىرگى زامانداعى احاج (زاگس), سوت, نوتاريۋس, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ (تسون) قىزمەتىن ءبىر ءوزى اتقارعانىن كورەمىز. تىركەۋ كىتابى سول كەزەڭدەگى قازاقتاردىڭ اراسىنداعى تۋىستىق جانە مۇلىكتىك قارىم-قاتىناستاردى رەتتەپ وتىرعان. ياعني وسى كەزگە دەيىن ءار جەردە ايتىلىپ جۇرگەن «قازاقتار نادان بولعان, جازۋ-سىزۋى بولماعان» دەگەن پىكىردى تەرىسكە شىعارىپ وتىر, – دەيدى جانتاس سافۋللين.
بقو تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مۇرات سىزدىقوۆتىڭ پىكىرىنشە, مەتىركە كىتابىنداعى جازبالار سول وڭىردەگى حالىقتىڭ سانى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىن, جەرىمىزدىڭ بايىرعى اتاۋلارىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– تاريحي دەموگرافيا تاقىرىبىندا جازعان عىلىمي ەڭبەگىمىزدە كوبىنەسە رەسەي يمپەرياسىندا جۇرگىزىلگەن ساناق ناتيجەلەرىن پايدالانىپ, سوعان سۇيەنەتىن ەدىك. مەشىتتەردىڭ تىركەۋ كىتاپتارى بۇل تاراپتاعى عىلىمي زەرتتەۋ ءىسىن تولىقتىراتىن, تىڭ مالىمەتتەر قوساتىن جاڭالىق ەكەندىگىندە ءسوز جوق. رەسەي جانە قازاقستان ارحيۆتەرىندەگى بارلىق مالىمەتتى جيناپ, كەشەندى زەرتتەسە, وتكەن عاسىرلارداعى قازاق قوعامىنىڭ تولىق سۋرەتى شىعاتىنى انىق, – دەيدى مۇرات ناۋرىزعالي ۇلى.
مەتىركەلىك كىتاپتار – ولكە تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى زەرتتەلمەگەن تىڭ تاقىرىپ. تاريحشى عالىم جانىبەك ءيسمۋرزيننىڭ ايتۋىنشا, مەتىركەلىك كىتاپتار ناقتى مالىمەت بەرەدى. ۋفا قالاسىنداعى ارحيۆتە كەزىندە قۇرامىنا قازاق دالاسى دا كىرگەن ورىنبور مۋفتياتىنا قاتىستى 71 مىڭ قۇجات ساقتاۋلى كورىنەدى. بۇل قۇجاتتاردىڭ قازاق ساحاراسىنداعى ءدىن ماسەلەسىن زەرتتەۋدە, رۋلىق-تايپالىق شەجىرەنى انىقتاۋدا, ولكە تاريحىن تۇگەندەۋدە ماڭىزى زور بولماق.
مەتىركەلەردى وقىپ, قازىرگى جازۋعا اۋدارىپ جاتقان عالىم سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى قىزىقتى دەرەكتەردى ورتاعا سالدى: ماسەلەن, 1865 جىلى ىشكى ورداداعى ءى تەڭىز وكرۋگىندە قىزدىڭ قالىڭمالى ءۇشىن كۇيەۋ جىگىت جاعى 16 سيىر, 60 قوي, 3 جىلقىنى بىردەن بەرىپ, 10 سيىر, 45 قوي, 3 جىلقىنى كەيىن اكەلۋگە ۋادە ەتەتىن بولعان ەكەن.
ارينە, مەتىركەلەردى زەرتتەۋ جۇمىسى جاڭادان قولعا الىنىپ جاتىر. زەرتتەۋ جۇمىسى بارىسىندا كەيبىر تانىمال تاريحي تۇلعالاردىڭ تۋعان كەزىنەن باستاپ ومىردەن وتكەندە قويىلاتىن قۇلپىتاسىنا دەيىنگى ارالىقتى انىقتاپ, عىلىمي اينالىمعا قوسۋ مۇمكىندىگى تۋدى. ولكە تاريحىنىڭ جاناشىرلارى بولاشاققا جوسپارلانعان جۇمىستاردى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ قاجەتتىگىن ايتادى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال
سۋرەتتى تۇسىرگەن
تەمىربولات توقمامبەتوۆ
