كەلەر كۇننىڭ كەلبەتى – بۇگىنگى بالالار. ولاي بولسا, كەلەشەگىمىزدى قانشالىقتى قامداپ جاتىرمىز, بالالارىمىزدى قالاي تاربيەلەۋدەمىز؟ بۇلدىرشىندەرىمىزدىڭ دەنساۋلىعى مەن قۇقىقتارىن ءوز دارەجەسىندە قورعاي الىپ وتىرمىز با؟ وسى جانە وزگە دە سانسىز ساۋالدار بارشامىزدى تولعانتاتىنى انىق.
1950 جىلدان بەرى بۇۇ باستاماسىمەن دۇنيە ءجۇزى بويىنشا اتالىپ وتەتىن حالىقارالىق بالالاردى قورعاۋ كۇنى ەلىمىزدە دە كەڭ كولەمدە مەرەكەلەنەدى. قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بالالاردى قورعاۋ شاراسىن كەشەندى تۇردە قاراستىرۋ جولعا قويىلدى. ەڭ الدىمەن, بۇل – انا مەن بالانىڭ ساۋلىعى. ەلىمىزدىڭ ەكى باستى قالاسى – استانا مەن الماتىدا جانە وڭىرلەردە انا مەن بالا ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. شيرەك عاسىردا اتالعان ورتالىقتار زاماناۋي عيماراتتارمەن, وزىق مەديتسينالىق قوندىرعىلارمەن جاراقتاندىرىلىپ, بىلىكتى ماماندارمەن قامتىلدى. ناتيجەسىندە, بالا ءولىمى ايتارلىقتاي ازايدى. ايتالىق, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 4 پايىزعا تومەندەدى.
ارينە, بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋدا ءتۇرلى ماسەلەلەر جەتەرلىك. ماسەلەن, بۇۇ بالالار قورىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاندا 150 مىڭنان استام مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالا بار. ولاردىڭ 27 پايىزى عانا قاراپايىم مەكتەپكە جانە 3-6 جاس اراسىنداعى بالالاردىڭ 23 پايىزى عانا مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە بارادى. وسى ورايدا, ەلىمىزدە ءبىلىم ۇيىمدارى مەن ازاماتتىق سەكتوردىڭ جانە كاسىپكەرلىك وكىلدەرىنىڭ بىرلەسۋىمەن ءتۇرلى الەۋمەتتىك جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇل رەتتە وڭالتۋ ورتالىقتارى مەن ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارىن دامىتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەتتىلىگى بايقالادى. سونداي-اق, جوعارى وقۋ ورىندارىندا بالالار دارىگەرىن بارلىق ەلدى مەكەندى قامتيتىن دارەجەدە دايارلاۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندى ءۇشىنشى جاڭعىرۋعا جەتەلەگەن بيىلعى جولداۋىندا ادامي كاپيتالدى ارتتىرۋعا باسىمدىق بەردى. بالالار – بولاشاقتىڭ كاپيتالى. بۇگىنگى بالاعا ءبىلىم بەرۋگە جۇمساعان كۇش-جىگەرىمىز ەرتەڭگى ەر-ازاماتتىڭ ەلگە جۇمسار بىلىگى بولىپ قايتىپ ورالادى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, بۇگىندە وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى وزگەرىپ كەلەدى. بۇرىنعى بازالىق ءبىلىمنىڭ ورنىنا سىني ويلاۋ قابىلەتىن, وزدىگىنەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتالعان وقىتۋ باعدارلامالارى تۇزىلۋدە. بۇل رەتتە دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ وزىق تاجىريبەسىن ەل اۋماعىنا تاراتۋ كوزدەلىپ وتىر.
ونىڭ ىشىندە IT ءبىلىمدى, قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرۋ, ۇلتجاندىلىقتى دامىتۋعا, قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىعىن ازايتۋ باعىتىندا كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ء«بىز بىلىمگە بولىنەتىن بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ۇلەسى جونىنەن الەمدەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلىپ وتىرمىز», دەپ جازدى ەلباسى جۋىرداعى رۋحاني جاڭعىرۋعا ارناعان ماقالاسىندا. بۇل سالاداعى مەملەكەتتىك قولداۋ مول. بىراق, بالانىڭ ساپالى قاسيەتتەرىن دامىتۋعا اتا-انا دا ايرىقشا اتسالىسۋى كەرەك. جۋىردا ەلورداداعى ەليتالىق مەكتەپتەردىڭ ءبىرىنىڭ جەتەكشىسىمەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا, ديرەكتور قازىرگى اتا-انالاردىڭ بالانى تاربيەلەۋ مەن بالانى ماتەريالدىق تۇرعىدان قامتۋدى شاتاستىرىپ العانىن ايتقان ەدى. وسى سوزدە وراسان شىندىق بار. ءبىز بالانىڭ قارنى توق, كويلەگى كوك بولسا, شارۋا بىتتىگە سانايمىز. بىراق اكە-شەشەنىڭ پارىزى بۇنىمەن بىتپەيدى. ەندى ەنجارلانباي, ادامگەرشىلىك پەن ءبىلىم قۇندىلىقتارىن بالا بويىنا ەگۋ – بورىشىمىز. ال بۇل وتە ۇزاققا سوزىلاتىن كۇردەلى پروتسەسس.
بالا قۇقىقتارى جونىندەگى كونۆەنتسياعا سايكەس, ەلىمىزدە جاس انالاردىڭ جەكە قيىندىقتارىن شەشىپ العانشا, بالالاردى باعىپ-قاعاتىن ءۇمىت ۇيلەرى قۇرىلدى. بۇل دا بالا قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. جالپى, وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي جەتىم جانە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى وتباسىندا تاربيەلەپ الۋ قوعامنىڭ ىزگىلىگىن تانىتاتىن قۇندىلىق. بيىلدان باستاپ بالالاردى وتباسىنا ورنالاستىرۋدىڭ بالامالى جولدارى كوبەيمەك. ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وبلىستارىندا اتالعان ساناتتاعى بالالاردى پاتروناتتىق قامقورلىققا الىپ, جەكە ەسەپپشوتتارىنا كامەلەتتىك جاسقا تولعانىندا وقۋى مەن ءۇي ساتىپ الۋىنا قاجەتتى قارجى جينايتىن جاقسى ءداستۇر قالىپتاسىپ كەلەدى. ەندى وسى ءۇردىستى جالعاستىرۋشىلارعا مەملەكەتتىك قولداۋ ارتا تۇسەدى.
ەلىمىزدەگى ءتۇرلى نانىم-سەنىم جەتەگىندە جۇرگەن جاندار بالالارعا اۋرۋعا قارسى ەكپەلەردى سالدىرماۋعا كۇش سالاتىنى بايقالماي قالعان جوق. وسى ورايدا جۋىردا ۇلتتىق سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ورتالىعىندا بىلىكتى مەديتسينا ماماندارى مەملەكەتتىڭ الەمدە كەڭىنەن قولدانىلاتىن, ساپالى ەكپەلەردى ساتىپ الۋعا قوماقتى قارجى بولەتىنىن, بارلىق ءدارى-دارمەك قاۋىپتىلىگى, تيىمدىلىگى مەن يممۋندىق ساپاسى تۇرعىسىنان قايتا تەكسەرۋدەن جانە تىركەلۋدەن وتەتىنىن جەتكىزىپ, الاڭداۋشىلىققا نەگىز جوق ەكەنىن ايتادى. ياعني, بالانىڭ يممۋندىق جۇيەسىنە ەكپەسىز يە بولامىن دەۋ ۇلكەن قاتەلىككە سوعۋى مۇمكىن.
بەسىكتەگى بالانىڭ
كۇلگەنىن كورگەن ءبىر مۇرات.
الدىنا ءتۇسىپ انانىڭ
جۇرگەنىن كورگەنىن ءبىر مۇرات, دەگەن اڭسار بار حالىقتا. البەتتە, اتا-انانىڭ الاڭىن تۇسىنۋگە بولادى. ويتكەنى, اتا-انا بالاسىن ارىستاننىڭ اۋزىنان الۋعا بار. وسىنداي ۇلكەن جۇرەك بار جەردە قارا نيەتتىڭ دە قاتار جۇرەتىنى تىرشىلىك زاڭدىلىعى شىعار. سوعىس ءورتى تۇتانىپ تۇرعان جاھاندا قارۋسىز قاقتىعىستار, وركەنيەتتەر تالاسى تۋدىراتىن بالالار ءسۋيتسيدى, زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى دە الاڭداتپاي قويمايدى. الەمدە ءار ونىنشى بالا زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايدى ەكەن. بالالاردى بۇل قاتەرلەردەن قورعايتىن كۇش – بەيبىتشىلىك, تۇراقتى دامۋ, دەنساۋلىق, ساپالى ءبىلىم ءھام ىزگىلىك بولسا كەرەك.
ءار شاڭىراقتا ءسابيدىڭ كۇلكىسى شالقىسىن!
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
