ەگەر اقتوبە قالاسى جاسىل جەلەككە ورانا الماي ءدال وسى شاڭ-توزاڭ باسقان كۇيىندە قالا بەرسە ونىڭ بولاشاعىنىڭ كەمەل دە, كەلىستى بولا قويۋى ەكىتالاي ەكەنىنە شەك كەلتىرۋ قيىن-اق. ارينە, قالانى كوگالداندىرۋ جونىندە قولعا الىنعان جۇمىستار جوق دەسەك, شىندىققا قييانات ءتۇسىرىپ الارمىز. جوق ەمەس, بار. الايدا, بۇل ءىستىڭ تىم ماردىمسىز, بولماشى ەكەنى دە كورەر كوزگە ايقىن كورىنىپ تۇر. سوندىقتان دا, مۇنداعى قورشاعان ورتانىڭ «وكپەسى ىسپەتتەس» جاسىل جەلەكتىڭ جاي-كۇيى مەن جاعدايى وتە ايانىشتى كورىنەدى.
وسىندايدا اباي اتامىزدىڭ: «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن, باس ۇرىپ قارا جەرگە سۇلاعانىن. جاپىراعى سارعايىپ ولىمسىرەپ, بايعۇستىڭ كىم تىڭدايدى جىلاعانىن» دەگەن تراگەديالىق تۇرعىداعى ولەڭ جولدارى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ءبىز وسى ماتەريالدى گازەت وندىرىسىنە ازىرلەۋ بارىسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە اقتوبەدە اعاش شاعىن گۇل الاڭدارى مەن باقتارى نەگە تاپشى دەگەن باسى اشىق ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىستىق. ءارى ىزدەگەنىمىزدى تاپتىق تا. مۇنداي كوڭىلسىز كورىنىستىڭ ورىن الۋىنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى − وبلىس ورتالىعىندا كوگالداندىرۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ارنايى مامانداندىرىلعان كاسىپورىننىڭ بولماۋى دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىندا كەز كەلگەن كولدەنەڭ كوك اتتى اتالعان ىسكە قاتىستى جۇمىستاردى ۇتىپ الا بەرەدى ەكەن. مۇنىمەن ءىس وڭعا باسا الا ما؟
ونىڭ ۇستىنە, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارى وتكەنشە كوكتەم شىعىپ, جاز ءوتىپ كەتەدى ەكەن. سوندا مۇندا نە ءۇمىت, نە قايىر؟ سونداي-اق, قالا بيۋدجەتىنەن كوگالداندىرۋعا بولىنەتىن قارجى مولشەرىنىڭ ازدىعى دا قولدى ەرىكسىز بايلاپ تاستاعانداي كۇي كەشتىرەتىنىن بىلدىك. سوندىقتان, اقتوبە قالاسىن جاسىل جەلەككە اينالدىرۋ ماسەلەلەرى تاياۋداعى كەزدە وندىرىستىك جانە كەشەندىك كوزقاراس تۇرعىسىنان قولعا الىنۋى قاجەتتىگى ايقىن كورىنەدى. ايتپەسە, جاز كەزدەرىندە قالا اۋماعىن شاڭ-توزاڭى مەن بورانى باسىپ قالماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى.
تاعى ءبىر كوزىمىز جەتكەن جايت − وبلىس ورتالىعى اۋماعىندا كادىمگى قارااعاشتان وزگە تال-تەرەك تۇرلەرىنىڭ كەزدەسە بەرمەيتىنى. راس قارااعاش ءشول مەن قۇرعاقشىلىقا ءتوزىمدى, وعان توتەپ بەرە الادى. الايدا, بيولوگ-عالىمداردىڭ تۇجىرىمداۋىنشا قارا اعاشتان تارايتىن وتتەگى مولشەرى ەكپەنىڭ وزگە تۇرلەرىمەن سالىستىرعاندا مۇلدەم از كورىنەدى. اقتوبە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنان الىنعان دەرەكتەر بۇگىنگى كۇنى قارااعاش ەكپەلەرىنىڭ باسىم بولىگى قورعانىشتىق قابىلەتىنەن ايىرىلعانىن كورسەتەدى. مۇنداي تەرىس قۇبىلىستىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەبى, ونىڭ بيولوگيالىق جاسىنىڭ اسىپ كەتكەنىندە كورىنەدى.
ناقتى مالىمەتكە سۇيەنسەك, قارااعاش ەكپەسىنىڭ 70 پايىزىنىڭ وتىرعىزىلعانىنا ەلۋ جىلدان اسىپ كەتىپتى. ونىڭ ۇستىنە, «مۇرتقا وكپەلەپ جۇرگەندە ساقال شىقتى» دەگەندەي سوڭعى كەزدە قارااعاشتار زيانكەستەردىڭ تيگىزگەن زاردابىنان دا ءشىرىپ, قۋراپ بارا جاتقانى بەلگىلى بولىپ وتىر. اسىرەسە, يلمالىق جاپىراق جەگىش دەگەن پالە ونىڭ تۇبىنە جەتىپ تىناتىن ءتۇرى بار ەكەن.
ال اعاشتاردى ساۋىقتىرىپ رەتكە كەلتىرىپ تۇراتىن مامانداردىڭ جەتىسپەۋى, زاماناۋي اعاش وتىرعىزۋ تاسىلدەرىنىڭ قولدانىلماۋى, ەڭ باستىسى − وڭىردە اگروبيولوگيالىق عىلىمدى دامىتۋعا ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەي قالعانى ونىڭ مۇشكىل كۇيىن ودان ءارى ناشارلاتىپ جىبەرگەندەي. سونىڭ سالدارىنان وزگە اعاش تۇرلەرىن جەرگىلىكتى كليماتتىق جاعدايلارعا بەيىمدەۋ مەن جەرسىندىرۋ ماسەلەلەرى دە ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەي ءجۇر دەۋگە بولادى.
راس, جوعارىدا اتالعان باسقارما باسشىسى نۇرجان اققۇلدىڭ مالىمدەۋىنشە, وبلىس ورتالىعىن كوگالداندىرۋدىڭ ءىس-شارالار جوسپارى جاساقتالعان. ءارى جوعارىداعى ءتيىستى وكىلەتتى ورگاندارمەن كەلىسىلگەن. سوعان سايكەس قالا اۋماعىنا وتىرعىزىلاتىن كوشەتتەردىڭ تۇرلەرى مەن كولەمىن ۇلعايتۋ بەلگىلەنگەن. ارينە, جۇزەگە اساتىن بولسا, بۇل جاقسى جوبا بولماق. سونىمەن بىرگە, وڭىردەگى ورمان تالىمباقتارىندا وسىرىلەتىن ەكپە اعاشتاردىڭ تۇرلەرىندە تۇرلەندىرۋ ماسەلەسى ويلاستىرىلىپتى. قازىرگى كەزدە كوشەتتەردىڭ ءبىراز بولىگى وزگە ايماقتاردان جەتكىزىلىپ جۇرگەن جاعدايدا مۇنىڭ ءوزى دە يگى ءىستىڭ باستاۋى بولىپ قالار ەدى.
ەندىگى كەزەكتە اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتىلعانداي وبلىس ورتالىعىنداعى تال-تەرەكتەر نەگە الاسا دەگەن ساۋال توركىنىنە بويلاپ كورسەك بۇعان دا جاۋاپ تاپقانداي بولدىق. جۋرناليستىك زەرتتەۋ بارىسىندا اعاشتاردىڭ الاسالىعى فيزيكالىق-گەوگرافيالىق جانە كليماتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى بولىپ شىقتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اتالعان فاكتوردىڭ اعاشتاردىڭ كوككە بوي سوزۋىنا وڭ اسەرىنەن گورى تەرىس ىقپالى مولىراق بولىپ شىققانى وكىنىشتى-اق. توپىراقتىڭ گيدروگەولوگيالىق جاعدايى جونىندە قولدا بار دەرەكتەر دە وسى ۇعىمنان قاشىق كەتپەيدى. ەڭ باستىسى − كوڭىلگە جاعىمدى اسەر تۋعىزا المايتىن وسىنداي جايتتاردىڭ اسەرىنەن وتىرعىزىلعان كوشەتتەردىڭ ءبىتىمى مەن سۇرەكتىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى تومەندەپ سالا بەرەدى ەكەن. وعان قوسا, قالا اۋماعىنداعى اۋانىڭ تازا بولماۋى, كولىكتەردىڭ كوبەيۋىنەن پايدا بولاتىن كومىرقىشقىل گازى مولشەرىنىڭ ۇلعايۋى دا جاعىمسىز ەكولوگيالىق اسەردى ۇلعايتا تۇسەدى.
تاعى ءبىر جايت − قالانىڭ جەراستى ۇڭعىمالارى تال-تەرەكتەردى قاجەتتى دەڭگەيدەگى سۋمەن قامتۋعا سايكەس كەلمەيدى. مۇنداي جاعدايدا وبلىس ورتالىعىنداعى اقتوبە سۋ قويماسىنىڭ سۋىن اسا ءتيىمدى تۇردە پايدالانۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ايتەۋىر, كوڭىلگە ءبىر مەدەۋ تۇتارلىعى, وسى قويمادان سازدى جانە پەسچانكا سۋ تاپقىشتارىن سالۋ ءىسى قولعا الىنىپتى. اتالعان جوبا اقتوبە قالاسىنداعى جاسىل جەلەكتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە سەنىم ارتقىمىز كەلەدى.
وبلىس ورتالىعىنداعى ەكولوگيالىق احۋالدى ساۋىقتىرۋدىڭ باستى جولدارىنىڭ ءبىرى ونىڭ اينالاسىن جاسىل بەلدەۋمەن كومكەرۋ بولماق. ونى قۇرۋ بويىنشا بۇگىنگى كۇنى مىڭ گەكتار القاپقا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قولعا الىنعان. قازىر سونىڭ اراسىنان ورمان وسىرۋگە قولايلى دەپ تابىلعان 2000 گەكتاردان استام القاپ انىقتالعان. بۇل ءىس اقتوبە قالاسىنىڭ قورعانىشتىق-رەكرەاتسيالىق جاسىل ايماعىن قۇرۋ جوباسىنىڭ باستاۋى بولىپ وتىر. سوعان ساي ەكى جىلدىق قارا پار ادىسىمەن جەر ازىرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. اتالعان جوبانى ءۇش كەزەڭ ارالىعىندا اياقتاۋ ۇيعارىلعان. سونداي-اق, العاشقى ورمان وتىرعىزۋ جۇمىستارى 2019 جىلى باستالادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇگىنگى باستالعان جەر دايىنداۋ جۇمىستارى وسى ۇلكەن ءىستىڭ قارلىعاش-قادامى دەپ سانايمىز.
مىنە, وسىنداي ىستەر ناتيجەلى بولعان جاعدايدا عانا اقتوبە جاسىل قالا اتانا الار ەدى دەگەن وي كەلەدى. ال بۇگىنگى ماتەريالىمىزعا وزەك بولعان ماسەلەلەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن تۇرعىنداردىڭ نازارىنا ىلىگىپ جاتسا, ويعا العان ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى. بۇل ارادا, تۇرعىندارعا ەكپىن ءتۇسىرىپ وتىرعان سەبەبىمىز, ءاربىر وتباسى ءوز ءۇيىنىڭ اينالاسىنا اعاش وتىرعىزۋعا كوڭىل قويسا, اقتوبەنىڭ جاسىل قالاعا اينالۋ ءۇردىرىسى سولعۇرلىم تەزىرەك بولار ەدى-اۋ دەگەن وي ەدى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە
