سونىڭ ىشىندە وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنداعى الاساپىران, ۇجىمداستىرۋ دەپ ۇلتتىڭ بولمىسىنا جات ءىستى باستاپ, سەڭدەي سوعىستىرىپ, سوڭىندا الاپات اشتىققا ۇرىندىرعان 30-شى جىلداردىڭ ويرانى, ودان كەيىنگى سۇراپىل سوعىس جۇرتىمىزدىڭ ءتۇپ تامىرىن وتاپ تاستاماسا دا, ورنى وڭايدا تولماستاي ەتىپ ويسىراتىپ كەتتى. سول سۇمدىقتى حات ارقىلى ستالينگە تۇرار رىسقۇلوۆ جەتكىزگەنى تاريحتان ءمالىم. «ۇجىمداستىرۋ جىلدارىنداعى حالىق شىعىنى 1930 جىلعى اشتىقتان 313 مىڭ ادام, 1931 جىلعى اشتىقتان 755 مىڭ ادام, 1932 جىلى 769 مىڭ ادام ءولدى. جيىنتىعى 1 ملن 750 مىڭ ادام. اۋىل حالقىنىڭ 40 پايىزى جوعالدى. 1 ميلليوننان استام ادام شەتەلگە كوشىپ كەتتى. ونىڭ 616 مىڭ ادامى قايتقان جوق. 1929 جىلى قازاقستانداعى 40,5 ملن مالدان 1933 جىلى تەك 4,5 ملن قالدى», دەپتى حاتتا.
وسىنداي زۇلماتتان ۇلتتىق دەموگرافيامىز ءالى كۇنگە دەيىن زارداپ شەگۋمەن كەلەدى. بۇل تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆ: «ەگەر دە سول اشارشىلىق بولماعان كەزدە ەندىگى قازاقتىڭ سانى قانشا بولار ەدى, وزدەرىڭىز ەسەپتەي بەرىڭىزدەر», دەگەنى ەستە.
سول قاسىرەتتى جىلداردى ياعني اشتىقتى كورگەن عاسىرعا تاياۋ ءومىر كەشىپ كەلە جاتقان قوس بايتەرەكتەي 95 جاستاعى ۇكىجان سادۋاقاسقىزى جانە 91 جاستاعى كاكەن بالابەكقىزىمەن ديدارلاسۋ استاناداعى «سادۋاقاس قاجى عىلماني» اتىنداعى مەشىت جانىنداعى مۇراجايدا بولدى. الدىمەن, مۇراجاي باسشىسى ب.سولتانباي ەلىمىزدەگى ءدىن جونىندەگى تۇڭعىش مۇراجاي تۋرالى ايتىپ, ونداعى ءارالۋان قۇجاتتارمەن, جادىگەرلەرمەن تانىستىردى. بۇدان كەيىن ۇكىجان سادۋاقاسقىزى سۇراپىل جىلداردىڭ سۇمدىعىن ەسكە ءتۇسىرىپ, ەسەسى كەتكەن ۇلتىمىزدىڭ بۇگىنگى تىرلىگىنە شۇكىرشىلىك ءبىلدىردى. ء«بىز اشتىقتىڭ الەگىنەن جان ساۋعالاپ ەرەيمەنتاۋدان اقمولاعا 9 ادام جەتكەن ەدىك. سونىڭ بەسەۋى بۇرلىعىپ جولدا كوز جۇمدى. انام ولاردى ورىس زيراتىنىڭ ماڭىنا جەرلەگەندەرىن ايتاتىن. ازىن-اۋلاق ازىق-ت ۇلىگىمىزدى كەيدە ميليتسيالار تارتىپ الىپ, تالاي كوز جاسىمىزدى كول ەتىپ ەدى. اشتىقتان انام ءىسىپ-كەۋىپ جاتسا دا, اكەم ءبىزدى ومبىعا سۇيرەلەپ, جەتكىزدى. ونداعىسى جانىمىز قالا ما دەگەندىك ەدى. امال نە, انامنان بەس جاسىمدا ايىرىلدىم. ءسويتىپ, شىن جەتىمگە اينالدىم. بىراق اكەم ارقالاپ ءجۇرىپ ءوسىردى. وسى ارادا تاعى ءبىر وقيعا ويعا ورالادى. اققاسقات دەگەن كولدىڭ جاعاسىندا 13 ازامات بالىق اۋلاپ وتىرىپ, اۋلارىنا تۇك تۇسپەي سول جەردە مەرت بولىپ, ديدارلارى جابىلماي قالعان ەكەن», – دەدى.
كەيۋانا سول قاسىرەتتى جىلدارى ءدىن جولىنداعى اكەسى قىزىنىڭ كەلەشەگىن ويلاپ, تەگىن ۇكىجان ابدىكارىمقىزى ءمۇسىلىموۆا دەپ جازدىرعانىن, ونى 1999 جىلى تۇزەتىپ, اكەسىنىڭ اتىنا كوشكەنىن ايتىپ, ەندىگى جەردە ۇرپاق ونداي ازاپتى جىلداردى كورمەسىن دەپ, ۇزىندى كۇنى تەرگەن ماساعىنان ءبىر تابا نان شىعاتىنىن, ونى 14 ادامنىڭ قىلداي ءبولىپ جەيتىنىن العا تارتتى. ءوزىنىڭ 10 بالانى ومىرگە اكەلگەنىن, جاعالاسىپ جارىمەن قاتار جۇرمەگەنىن, بالا تاربيەسىنە ءمان بەرگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, بۇگىنگىلەردىڭ بالانى ءوزى تاپقانمەن, وزگەگە باقتىراتىنىنا وكىنىش ءبىلدىرىپ, سونىڭ كەسىرىنەن جاستار تاربيەسىندە ولقىلىقتىڭ كورىنىس تاۋىپ وتىرعانىن, ۇرپاق تاربيەسىندە انانىڭ ءرولى بولەك ەكەنىن جەتكىزدى. وتباسىن ويرانداپ, اجىراسىپ جاتقاندار تۋرالى وي قوزعاعاندا: «ايەل − ەرىن جەك كورسىن, بىراق بالاسىن اياسىن, ەر − ايەلىن قالاماسىن, بىراق بالاسىنىڭ كوز جاسىنان قورىقسىن, − دەگەن شۇيكەدەي اجەمىز, − ءتاڭىرىم, ەندى اشتىقتى كورسەتپەسىن. ادامعا تاۋبە كەرەك. كەيدە ءبىز سول تاۋبەمىزدەن جاڭىلىپ قالامىز. ماساق تەرىپ كورمەگەندەر, ءبىر ءتىلىم نانعا زار بولماعاندار ناننىڭ قاسيەتىن بىلمەيتىن بولىپ بارادى. كورىنگەن جەردە نان جاتادى. ناننان قاسيەتتى ەشنارسە جوق. نانعا شىعىپ قۇراندى الماعان, قۇرانعا شىعىپ ناندى العان دەگەن بۇرىنعىدان قالعان ءسوز بار. ەندەشە, ناندى قادىرلەيىك, ناننىڭ كيەسىنەن قورقايىق».
ال, كاكەن بالابەكقىزى سامەتوۆا 1928-1930 جىلدارى تۋعان ەكى باۋىرىنىڭ بىردەي اشتىقتان ولگەنىن, اكەسى سوعىسقا كەتىپ, ەكى قىز عانا قالعانىن, سودان ءوسىپ وتىرعانىن العا تارتتى. ء«بىراز اعايىندارىمىزدىڭ سول اشتىقتان قازىر اتى ءوشتى. ەسىمدە قالعان ءبىر نارسە, از عانا تارىنى قول ديىرمەنگە تارتىپ, انام بىزگە نان ءپىسىرىپ بەرمەك بولدى. تارىنىڭ ۇنى يلەۋگە كەلمەيدى ەكەن. باسى بىرىكپەسە دە كومبەگە سالىپ, ۇستىنە وت جاقتى. ءبىز قاشان پىسەر ەكەن دەپ, وتتى توڭىرەكتەي وتىردىق. انامىز قوڭىرقاي تارى نانىن ۇسىنعاندا ۇگىتىلە بەردى. سوندا دا قوقىمىن تاۋىقتىڭ شوجەسىندەي تەرىپ جەگەنىمىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمنان كەتپەيدى. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, وسى اقمولانىڭ توڭىرەگىندە كارلاگ تۇرمەسى بولعانىن جۇرت بىلەدى. ونداعى ادامدار اشتان ءولىپ جاتىر دەگەندى ۇلكەندەر ەستىپ, بىزگە تاس دەپ قۇرتتى ىشكە لاقتىرتاتىن. ء«دام عوي, ءسولىن سورسا ءتىرى قالار بەيشارالار», دەگەن ءسوز قۇلاعىمنىڭ تۇبىندە ءالى شىڭىلداپ تۇر. كەيبىر ەستيار بالالار: «وزدەرىڭىز نەگە لاقتىرمايسىزدار, قۇلاشتارىڭىز كەڭ ەمەس پە؟» − دەيتىن. سوندا اكە-شەشەلەرىمىز, «بىلسە انالار ءبىزدى قاماپ قويادى, سەندەردى بالا عوي, دەپ ءمان بەرە بەرمەيدى», − دەيتىن. وزدەرى قالتىراپ ءجۇرىپ تۇرمەدەگىلەرگە سولاي قامقورلىق تانىتۋ قانداي ادامگەرشىلىك دەسەڭشى», دەگەن توقسان بىردەگى قارت انا − ول كۇندەردەن كەيىنگى ءوز ومىرىنە توقتالىپ, 25 جىل بويى تەمىر جول بويىندا ەڭبەك ەتكەنىن, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى تۇستا ناۋرىزدى تويلاۋعا ۇيىتقى بولىپ, ۇلتتىق كيىم ۇلگىسىن تىككەنىن, قازاق ونەرىن وزگەلەرگە تانىتۋ ءۇشىن ءوزى سەكىلدى بەس انانى بىرىكتىرىپ, اجەلەر ءانسامبلىن قۇرعانىن ەسكە سالىپ, بۇگىنگى الا-قۇلا ءدىن احۋالىنا قاتىستى ءوز ويىن ءبىلدىرىپ, قاي كەزدە دە سابىرلىلىق, قاناعات كەرەك ەكەنىنە دايەكتەر كەلتىرىپ, سول اشتىقتى كورگەن جانداردىڭ ساناۋلى قالعانىن, بارىنان ماعلۇماتتار جيناپ, دەرەكتى كينو ءتۇسىرىپ السا, بۇگىنگى, كەلەشەك جاستىڭ قالىپتان شىقپاۋىنا, ساباق الۋىنا سەپتىگى بولاتىنىن دا ورتاعا سالدى. ديدارلاسۋ سوڭىندا ونەرلى ۇستاز وسپان سۇلەيمەن ۇلى انالاردان العان تاعىلىم مەن تالىمگە كوڭىلى تولعانىن ايتىپ, « ۇلى ساپار اسەرلەرى» دەگەن كىتابىن مۇراجاي قورىنا بەردى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
