وتكەن جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا كك-ءنىڭ تۇراقتى ەمەس بەس مۇشەسىن سايلاۋ وتكەنى بەلگىلى. سول سايلاۋدا قازاقستانعا 138 مەملەكەت داۋىس بەرىپ, وتانىمىز اتالعان ۇيىمنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەسى دەپ تانىلعانى تاعى ءمالىم. جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ورنىقتىرۋدا نەگىزگى تەتىكتى ۇستاپ وتىرعان ۇيىمعا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ العاش بولىپ مۇشەلىككە ءوتۋى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارعان وقيعا رەتىندە ەستە قالماق.
وسى ورايدا, ءبىز بۇۇ-نىڭ قوعامدىق اقپارات دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى ۆلاستيميل سامەكپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
ۆلاستيميل مىرزا, ساياساتكەر رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولىپ قابىلدانۋىن قالاي باعالايسىز؟
– قازاقستاننىڭ 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە كىرۋى وتە ماڭىزدى قادام بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل تاريحي ماڭىزى زور وقيعا. تاريحي دەيتىن سەبەبىمىز, وسى ايتۋلى وقيعا 25 جىل بۇرىنعى كەزدى ەسكە تۇسىرەدى. 1992 جىلى 2 ناۋرىزدا قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولىپ قابىلداندى. سول وقيعا تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ءۇشىن تاريحي جانە ساياسي تۇرعىدان ماڭىزدى بولعانى ءسوزسىز. بۇل ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسى ەدى. مىنە, سودان بەرى 25 جىل ءوتىپتى. 25 جىل ىشىندە قازاقستان بيىك بەلەستەردەن ءوتىپ, حالىقارالىق زور بەدەلگە يە بولدى.
قازاقستاننىڭ 2017-2018 جىلدارداعى بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋى تۋرالى ايتساق, بۇل دا وڭايلىقپەن كەلە قالعان جوق. باس اسسامبلەيادا وتكەن داۋىس بەرۋ كەزىندە قازاقستاندى 138 مەملەكەت قولدادى. بۇل دودادا باستى قارسىلاس تايلاند بولعانىن بىلەسىزدەر. تايلاندتىڭ اسەان-عا مۇشە, ساياسي ارەنادا ءوز ورنى بار مەملەكەت ەكەنى بەلگىلى. قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ەنۋ جولىنداعى باسەكەدە 55 داۋىس جيناعان تايلاندتان باسىم بولۋى رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە ساياسي بەدەلىنىڭ جوعارى ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك. ءبىز اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ باستالعانىنا كۋا بولۋدامىز. بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە قابىلدانۋدىڭ العاشقى جەمىستەرى دە جوق ەمەس. ماسەلەن, استانا قالاسىندا سيريا جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ بىرنەشە كەزەڭى ءوتتى. ولار «استانا پروتسەسى» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. بۇل جايت دۇنيە ءجۇزىنىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى.
قازاقستان – ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولىپ ەنگەن العاشقى رەسپۋبليكا. وسى ورايدا قازاقستان ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوز قاعيداتتارىن ۇستانادى. بۇل وتە ماڭىزدى قادام. عالامدىق ساياسي كەڭىستىكتە ۇساق نارسە بولمايدى. بەيبىتشىلىككە باعىتتالعان قازاقستان تاراپىنىڭ ۇسىنىستارى الەمدە تۇراقتىلىق ورنىقتىرۋداعى اۋقىمدى دا ماڭىزدى دۇنيە ەكەنى ءسوزسىز.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى ۇسىنىستارى مەن قازاقستاننىڭ وسى باعىتتاعى ۇستانىمى تۋرالى نە ايتاسىز؟ ورتالىق ازيا مەملەكەتى رەتىندە قازاقستان الەمدەگى قاقتىعىستاردى دوعارۋ مەن تاراپتاردىڭ كەلىسىمگە كەلۋ ماسەلەسىنە قانشالىقتى ۇلەس قوسادى دەپ ويلايسىز؟
– قازاقستاننىڭ زاماناۋي تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, رەسپۋبليكا 26 جىل بۇرىن جاھاندىق ماڭىزدى قادام جاسادى. ول سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى ەدى. وسى ارقىلى قازاقستان دۇنيە جۇزىنە جاھاندىق بەيبىتشىلىكتى ساقتاپ قالۋدا وزىندىك ۇلەس قوسا بىلەتىن, ساياسي تۇراقتىلىقتى قولدايتىن مەملەكەت ەكەندىگىن كورسەتتى. بۇل تۇرعىدا قازاقستان 25 جىل ىشىندە وتە كوپ ءىس اتقاردى دەپ ايتۋعا بولادى. ەڭ ماڭىزدىسى, قازاقستاننىڭ اتوم قارۋىنان باس تارتۋ جونىندەگى ۇسىنىستارى. اتوم قارۋىنسىز, بەيبىت الەم قۇرۋ ادامزات بالاسى ءۇشىن باستى قاجەتتىلىك. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ اتوم قارۋىنا تىيىم سالۋ, ادامزاتقا اسا قاۋىپتى جويقىن قارۋ تۇرىنەن تولىعىمەن باس تارتۋ, يادرولىق سىناقتاردى بولدىرماۋعا قاتىستى ۇسىنىستارى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ باسقوسۋلارىندا ايتىلاتىن ەڭ كورنەكتى يدەيالار ەكەنى كۇمانسىز.
قاقتىعىستاردى توقتاتىپ, بەيبىت الەم قۇرۋ ۇستانىمى تۇرعىسىنان قاراساق, قازاقستاننىڭ بۇل جونىنەن بەلگىلى ءبىر تاجىريبەسى جانە تانىمالدىعى بار. قازاقستان يادرولىق قارۋسىز الەمدە كوشباسشى رەتىندە كورىنۋگە لايىق بيىك دارەجەگە يە. قازاقستانىڭ الەمدىك ساياسي ارەناداعى ورنى تۋرالى ايتقاندا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1992 جىلى بۇۇ-نىڭ 47-ءشى سەسسياسىندا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس قۇرۋدى ۇسىنعانى بەلگىلى. قازاقستان باسشىسىنىڭ استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن, ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ, ت.ب. سالماقتى ۇسىنىستارى ءساتتى جۇزەگە اسقانى بەلگىلى.
ورتالىق ازيا ءوڭىرى يادرولىق قارۋسىز ايماق بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ وسى وڭىردەگى ءرولى دە ورنىقتى. «قانداي ۇلگى كورسەتسەڭ, ءبارى سوعان ۇمتىلادى» دەگەن ماعىناداعى «Exempla trahunt» دەگەن كونە ماقال بار. سول سياقتى, اتوم قارۋىنان باس تارتۋدى ۇسىنىپ, بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن قازاقستان بۇل تۇرعىدا كوپكە ۇلگى بولۋدا. رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ساياساتتاعى قىزمەتىنە قاراپ, ونىڭ بەيبىت بولاشاققا ۇندەگەن ۇستانىمى باسقالارعا ۇلگى ەكەنىن باعامداۋعا بولادى.
بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ءساتتى جۇزەگە اسۋىنا قازاقستاننىڭ بەلسەندى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن دە العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. بۇل تۇرعىدا اتقارىلىپ جاتقان شارانىڭ بارلىعى جاھاندىق دەڭگەيدە ەكەنى بەلگىلى. ماسەلەن, كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى پاريج كەلىسىمى دە ماڭىزدى قۇجاتتىڭ ءبىرى. بۇل كەلىسىمگە 2016 جىلدىڭ تامىز ايىندا قول قويعان قازاقستاننىڭ ۇستانىمى دۇرىس ەكەنىن بۇكىل الەم كورىپ وتىر.
– قازاقستان بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولا وتىرىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى قانداي ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇيىتقى بولا الادى؟
– جاھاندانۋ دەگەنىمىز ءبىر جەردە وندىرىلگەن تاۋاردى باسقا ءبىر ايماقتىڭ ساتىپ الۋىمەن شەكتەلمەيدى, قازىر قاجەتتى تاۋاردىڭ بارلىعى كەز كەلگەن وڭىردەن تابىلادى. الەم ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءبىرتۇتاس جۇيەگە اينالعان. جاھاندىق ەكونوميكا تۇرعىسىنان قاراعاندا قازاقستاننىڭ وزىندىك باسىمدىقتارى بار. مۇناي, گاز ءتارىزدى پايدالى كەن تۇرلەرىنە قاتىستى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. بۇل مەملەكەتتىڭ وزىندىك بايلىعى. بىراق مەملەكەتتىڭ باس-
تى بايلىعى حالقى, ادام رەسۋرستارى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. ادام رەسۋرستارى دەگەنىمىز ءبىلىمدى ازاماتتارى. بۇل – مەملەكەتتىڭ ماڭگىلىك بايلىعى. ال ساۋدا اينالىمىنا كەلسەك, قازاقستان الەمدىك نارىققا اگروونىمدەرىن ۇسىنۋ ارقىلى ەكونوميكالىق ءورىسىن كەڭەيتۋدە.
قازاقستان استىق ەكسپورتتاۋدان الەمدە الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە تۇر. ەكونوميكالىق الىس-بەرىستى تەك قازبا بايلىقپەن ولشەۋگە بولمايدى. ءبىلىمدى ازاماتتار ەل ەكونوميكاسىنىڭ ىرگەسىن كەڭەيتۋدە ءتيىمدى جولداردى تابا بىلەدى. دۇنيەجۇزىلىك كارتاعا كوز سالساڭىز, اۋقىمدى تەرريتورياسى بار قازاقستاندى كورەسىز. ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ كارتاسىنا قاراساڭىز, شاعىن مەملەكەتتەرمەن قاتار, جەرى كەڭ ەلدەردى دە كورۋگە بولادى. بىراق ولار ادام رەسۋرستارىنا باي بولعانمەن, تابيعي قازبا بايلىعى تاپشى. ال قازاقستان قازبا بايلىق جونىنەن دە, ادام رەسۋرستارى جونىنەن دە وزىق تۇر.
قازاقستان بۇگىندە ەكونوميكا ورەسىندە, تۇراقتى دامۋ جولىندا وزىندىك ۇستانىمى بار, دەربەس مەملەكەت رەتىندە دۇنيە جۇزىنە تانىلدى. بۇۇ-نىڭ دەڭگەيىنەن قاراساق تا قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت ەكەنىن كورەمىز. سان-الۋان ماسەلەلەردى شەشۋ تۇرعىسىنان دا باسقالارعا قول ۇشىن سوزىپ كەلە جاتقان ەل. قازاقستان باسقا رەسپۋبليكالارعا ساياسي تۇرعىدان عانا ەمەس, ەكونوميكالىق جاعىنان دا كومەك كورسەتىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدان دا رەسپۋبليكا ءوزىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋدە. قازىر رەسپۋبليكادا سىرت ەلدەرگە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتەتىن «Kaz aid» اگەنتتىگىنىڭ قۇرىلىپ جاتقانىنان دا حاباردارمىز.
– بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 1948 جىلدان بەرى جەتپىسكە جۋىق بىتىمگەرشىلىك وپەراتسياسىن جۇزەگە اسىرعان. قازاقستاننىڭ بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارىنا قاتىسقانىنا ون بەس جىلدان اسىپتى. جەر بەتىندە بەيبىتشىلىك ورناتۋ ماقساتىنداعى وسىنداي شارالاردىڭ ماڭىزىنا توقتالساڭىز.
– بۇگىندە الەم بويىنشا بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ارنالعان 16 وپەراتسيا جۇرگىزىلۋدە. بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارىنىڭ قاتارىندا ناتيجە كورسەتكەن كيپردەگى بەيبىتشىلىك ورناتۋعا باعىتتالعان شارالاردى ايتۋعا بولادى. بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك وپەراتسياسىنىڭ ارقاسىندا 1974 جىلى ەكىگە بولىنگەن كيپرگە قايتا بىرىگۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر.
بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارىنا قازاقستاننىڭ بىلىكتى ماماندارىنىڭ اتسالىسۋى قۇپتارلىق ءىس. وڭتۇستىك سۋداندا قازاقستان ماماندارى بىتىمگەرشىلىك وپەراتسياسىنا قاتىسىپ, يراك, باتىس ساحارا, ت.ب. وڭىرلەردەگى بەيبىتشىلىكتى ورناتۋ شارالارىندا قاجىرلىلىق كورسەتتى. بۇۇ-نىڭ باستاماسىن قولداپ, الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتۋعا ۇلەس قوسۋ ماقساتىندا ءوز ماماندارىن جىبەرگەن قازاقستانعا العىس ايتامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
شارافات جىلقىباەۆا
الماتى
