باستاۋ
تاڭعاجايىپ تاريحى بار قاسيەتتى دە قاستەرلى قارقارالى توپىراعىنا تابان تىرەپ, قالام تارتپاعان اقىن-سازگەر كەمدە-كەم. بىراق, ماديدەن اسىرىپ ايتار قايسىمىز بار, «اتىڭنان اينالايىن, قارقارالى!» دەپتى ەكى سىباعالى ەسىل ەر. بەلگىلى كومپوزيتور ءىليا جاقانوۆ قارقارالىمەن يىقتاسىپ جاتقان بالقانتاۋعا باقانداي بەس ءان ارناعاندا جۇرت سازگەردى ورتاعا الىپ وتىرىپ, ۇستىنەن ءوتىپ-كەتىپ جۇرگەن قارقارالىعا ءبىر ءان ارناماعاندىعىنىڭ ءمانىن سۇراپتى. وندايدا مادەنيەتتى دە پاراساتتى ءىليا اعامىز ماديدەن اسىرىپ قارقارالىعا ءان شىعارا المايتىندىعىن ادەمى ازىلمەن جەتكىزەدى ەكەن. ارينە, ماڭدايداعى تاعدىردىڭ تاڭدايداعى ءان-جىر بولىپ توگىلىپ جاتقاندارى قانشاما؟.. مىسالى, كۇدەرىقوجا كوشەن ۇلى «قارقارالى, قازىلىق, جاتۋشى ەدىڭ جازىلىپ... ات ارقاندار قازىعىم, بالالارعا ازىعىم, كەتەيىن دەپ كەتپەدىم, جاۋدان بولدى جازىعىم» دەپ, ەلدەن جىراق ەگىلىپ جىرلايتىنى بار. قايران احاڭنىڭ دا «قوش, ساۋ بول, قارقارالى, جۋىلماعان, ايداي بەر قالسا ادامىڭ قۋىلماعان. ادەپتى, سىپايى ەلدىڭ قالپىندا جوق, جاسىرىن دىبىس شىقتى
شۋىلداعان» دەگەن جولدارىن لەرمونتوۆتىڭ «پروششاي, نەمىتايا روسسيا» دەگەن سوزىمەن بايلانىستىرىپ, سول عاسىردىڭ وزىندە قازاق اعارتۋشىلارىنىڭ قانداي بيىكتەن ءۇن قاتقاندىعىن, ول كەزەڭدەردەگى قارقارالى قالاسىنىڭ قانشالىقتى ساياسي ماڭىزعا يە ورىن بولعاندىعىن ەسىمىزگە ادەيى قايتا ورالتىپ وتىرمىز. بولماسا, داۋىلپاز قاسىمنىڭ «ۋا, داريعا, التىن بەسىك تۋعان جەر, قادىرىڭدى كەلسەم بىلمەي, كەشە گور. جاتا الماس ەم توپىراعىڭدا تەبىرەنبەي, قاسىم بولماي, تاسىڭ بولسام مەن ەگەر» دەگەن ولەڭىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى!..
شىنىندا, ەگىندىبۇلاق, قارقارالى ەنشى بولىسپەگەن ەكى توپىراق – تالاي تۇلعالار دۇنيەگە كەلگەن قاستەرلى ايماقتار. ارقانىڭ بەس قازىلىعىنىڭ ۇشەۋىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان كەڭ جازيرادان قاز داۋىستى قازىبەكتەن باستاپ, ارۋاقتى ماتاق, سەڭكىباي, قوجان باتىرلار, تاتتىمبەت, ءمادي, نىعمەت نۇرماقوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, بەرگىسى توقتار اۋباكىروۆكە دەيىن, ءبىز ايتقان قاسيەتتى ولكەدەن قانات قاققان تۇلعالارى جەتەرلىك. سونشالىقتى دارىنداردىڭ تامىرىنا مايەك, تانىمىنا دايەك بەرگەن اتا جۇرتتى قانشا جىرلاساق تا كوپتىك ەتپەيدى.
ەدىرەيدى ەلەمەي ءجۇرمىز
بيىل تىكەلەي تەگى بۇبۇل بابا, ابىز اتا شانشاردان كەلدىبەك بي تارايتىن, كەلدىبەكتەن بۇكىل ورتالىق ازيا, باتىسىمىز بەن شىعىسىمىزعا بەلگىلى بولعان, تاريحي شەجىرەدە ەسىمى ەرەكشە اتالاتىن قاسيەتتى بابا, ەكى سىباعالى ايگىلى بي – قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ تۋعانىنا 350 جىل تولىپ وتىر. بۇل – بۇكىل بايتاققا جار سالىپ, ءسۇيىنشى سۇراپ, سا-
ۋىن ايتارلىق ۇلى توي. قازىبەك دەسە, سەگىز حانعا كەڭەسشى بولىپ, اتا جاۋ قالماقتاردان التى سان الاشتىڭ ابىرويىن مارتەبەلى ەتىپ, قازاققا قىرۋار ەڭبەك ەتكەن ەر تۇلعا ەسكە ورالادى. تاعى دا ءمادي ءباپي ۇلىنىڭ «ارعى اتام – اۋليە وتكەن ەر قازىبەك» دەگەن ولەڭىنەن اسىرىپ تاعى ايتا الماسپىز. قالاي الساق تا, تۋعان جەردى تۇلعالارىمىزدان ءبولىپ قاراي المايمىز. تولىق ءماندى تارقاتىپ جازار بولساق, عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «كۇڭگىر-كۇڭگىر كۇمبەزدەرى» بىردەن ويعا ورالادى. وندا, كونەدەن كۇي ساۋعان اقاڭ قازىبەك ءبيدىڭ اتا قونىسى, ءماديدىڭ جاز جايلاۋى, قارا ۇڭگىرى حاقىندا بىرنەشە زەرتتەۋ ەڭبەگىن ۇسىنادى. ماسەلەن, ەدىرەي, ۇشقارا قازاقستان شەگىندە ۇڭگىرلەر گالەرەياسىن قۇرايتىن قاسيەتتى ورىنداردىڭ ءبىرى سانالادى. باۋىرىندا الپىس بۇلاق اسىر سالعان ەدىرەيگە جالعاس كەرەگەتاس, تولەتاس, قورجىنتۇبەك, ورسوقپاق, تۇيەوركەش, الشىنباي سوراڭى, تورەساي, تايماس, ەسەنباي اسۋلارى سىرىن ىشىنە بۇگىپ, سالتاناتىن جۇرتقا جايىپ جاتقان تاڭعاجايىپ تابيعات كورىنىستەرى ەكەنى ارىدەن ءمالىم. بۇلار جايىندا, اۋىل اقساقالى احماديا ىعىباس ۇلى كەلىستى جازىپ ءجۇر. ەدىرەيدىڭ جۇرت بىلە بەرمەيتىن قيتابان – شىڭعىسحان قويماسى, ءماديدىڭ قاراۇڭگىرى, ۇلكەنبالا, كىشىبالا, ەكى شولاقبۇلاق ۇڭگىرلەرى دە ەجەلگى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەي ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتىر. قىرىق قۇدىق اتىرابى كەشەندەرىنىڭ وزىندە ەرەكشە ءمان بار. ونداي دالا, تاۋ كولدەرى جايلى قارقارالى كولەمىندە جەكە اڭگىمەلەۋگە دە بولادى. شايتانكول, استاۋ كولدەردىڭ ارعى تاريحى اتادان بالاعا اينىماي ايتىلىپ كەلەدى. تاۋ-تاسىنىڭ قويىن-قولاتى تابيعي كەن-قازىناعا, سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇسقا تولى, دارىلىك وسىمدىكتەرى دەرتكە داۋا بولاتىن بۇل ايماققا ءبىز ەمەس, الكەي مارعۇلان, قانىش ساتباەۆتاردىڭ ءىزىن جالعاعان ار-
حەولوگ-گەولوگ عالىمدار, شەجىرەشى توپ, ولكەتانۋشىلار كوپ بارسا يگى ءىس بولار ەدى-اۋ!.. سەبەبى, سارىارقا توڭىرەگىندە الكەي مارعۇلان كارتاعا ءتۇسىرىپ كەتكەن ەجەلگى «مۇرتتى» قورعانداردان بولەك, بۇگىنگى تاڭدا قارقارالىنىڭ ماقتانىشى, عالىم ارمان بەيسەنوۆ تاپقان ساق قونىستارى دا وسى ايماققا تيەسىلى. بۇل جايىندا قاسىم اۋىلىنان ساق كوسەمى تابىلىپ, «تالدى-2» زيراتىنىڭ قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا ارمان بەيسەنوۆ قىزىقتى دەرەكتەر ايتىپ كەتكەن بولاتىن. عالىم ۇزاق جىلدارعى تاباندى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە 2001 جىلى ەدىرەي تاۋىنىڭ بەتكەيىنەن 21 ساق قونىسىن تابادى. ونداي قونىستاردىڭ بالقانتاۋدا دا ءتورت-بەسەۋى بار ەكەنى انىقتالعان. جالپى, بۇگىنگى كۇندە ەگىندىبۇلاق, قارقارالى اۋماعىندا 40 شاقتى ساق قونىستارى بەلگىلى بولىپ وتىر.
ءبىر قىزىعى, تاعى دا بۇل اڭگىمەلەردىڭ تۇما باستاۋىندا ءمادي بابامىز «مەنمۇندالايدى». ارمان بەيسەنوۆ «تالدى-2» زيراتىن زەرتتەر ۋاقىتتا, ۇلى سازگەردىڭ «قونعانى اۋىلىمنىڭ تالدى-اۋ دەيمىن, جاعالاي ەل جايلاۋعا باردى-اۋ دەيمىن» دەگەن ولەڭىندەگى «تالدى» ءسوزىن نەگىزگە الىپتى. اقىن قاستەرلەگەن ايماقتا ەرەكشە قاسيەت بارىن زەرتتەۋشى عالىم جازباي تانىپتى سوندا. ودان بىرنەشە جىل وتكەننەن كەيىن, تاعى دا ءماديدىڭ پانالاعان قاراۇڭگىرىنىڭ ماڭايى تۇگەل ەجەلگى ساق قونىستارى بولىپ وتىر. سوندىقتان, كەز كەلگەن تاريحشى دالانىڭ اۋىزشا تاريحى, ۇلى تۇلعالاردىڭ ءان-جىرلارىن نەگىزگى باعىتىنا تەمىرقازىق قىلار بولسا, كوپ سىردىڭ كوكىرەگىمىزدە سايرايتىنى انىق. بۇل ءادىستى, ارينە, ارمان بەيسەنوۆتەي عالىمدار ۇلكەن عىلىمي اينالىسقا قوسىپ كەلە جاتىر. ونداي عالىمداردى ءبىز, ەلباسى ايتقان, «تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسىپ, شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىن تانىتىپ كەلە جاتقان» ازاماتتاردىڭ ساناتىنا قوسۋىمىز كەرەك.
ارقانىڭ التىن ءتاجى
جالپى, ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننان باستاپ, الاشورداشىل الىپتاردىڭ بارلىعى قارقارالىنى رۋحاني استانا ەسەپتەپ, ايرىقشا ءمان بەرىپ زەرتتەگەن. وزدەرىنىڭ ۇلى مۇراتتارىن وسىناۋ قاسيەتتى ولكەدە دۇنيەگە كەلتىرىپ, ۇلت بولاشاعىنا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. سوندىقتان, قارقارالىنىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى جيناستىرعان ۋاقىتتا الاش زيالىلارىن اينالىپ وتپەك ەمەسپىز. ءاليحان بوكەيحان جازىپ قالدىرعان دەرەكتەر بو-
يىنشا, قارقارالى سىرتقى دۋا-
نى اشىلعاندا, رەسەي اكىمدەرى ونىڭ ورتالىعى ەتىپ, قالا سالاتىن ورىن رەتىندە قىزىلكەنىش, كەنت القابىن بەلگىلەگەن دەسەدى. قىزىل كەنىش جايلى دا اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «كۇڭگىر-كۇڭگىر كۇمبەزدەرىندە», قازاقستان عىلىم اكادەمياسى ەكسپەديتسياسىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلعاندىقتان ءبىز قىسقاشا عانا توقتالامىز. الەكەڭنىڭ جازبالارىنان ۇققانىمىزداي, ول جەر, ياعني كەنت تاۋى, قىزىل كەنىش القابى جامانتاي تۇرسىن حاننىڭ اكەسى شىڭعىس تورەنىڭ كارى قىستاۋى بولىپتى. وعان دەيىن, ورتا ءجۇزدىڭ حانى بوكەيدىڭ سۇيەگىن سورەلەگەن, قازاقتىڭ, تۇپتەپ كەلسەك, كوشپەلى حالىقتاردىڭ ۇلى كوسەمدەرى مەكەن ەتكەن قىزىل كەنىش القابى – وركەنيەتتىڭ ورتالىعى دەۋىمىزگە دە تولىق نەگىز بار. ونى كەيبىر دەرەكتەردە XVII عاسىردا بۋددا ءدىنىنىڭ پۇتحاناسى رەتىندە سالىنعان ساراي دەلىنەدى. حالىق اتاۋىندا قىز اۋليە سارايى بولىپ ايتىلادى. قايتكەن كۇندە دە وندا رۋحاني مادەنيەتتىڭ نەگىزى جاتىر. سول سەبەپتى, ورىس وتارشىلدارىنا اعا سۇلتان جامانتاي حان قارسىلىق ءبىلدىرىپ, ول ۇسىنىستى وزگەرتۋگە بار بەدەلىن سالعان. ءسويتىپ, قارقارالى قالاسىنىڭ ورنى ەتىپ, جيرەنساقال شىڭىنىڭ ەتەگى, قاراعايلى قىراتتى بەلگىلەتكەن ەكەن. اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان ءساندى ولكە, قاسيەتتى مەكەندى ورىس مۇجىقتارىنىڭ قالاسى قىلۋىنا قارسىلىق جاساعان اعا سۇلتاننىڭ سونداعى ءىس-ارەكەتىن ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز. ول ورىندار, ەرتەڭگى ۇرپاققا دا قاز-قالپىندا ب ۇلىنبەي ءبۇتىن جەتۋى كەرەك-ءتىن.
***
قارقارالىنىڭ «قارقارالى» اتالۋى ىقىلىمداعى تاريحى بو-
يىنشا, قارابايدىڭ ھاس پەريزاتى زارلىق بايان عاشىعى قوزى كورپەشكە ايباس باتىردان سالەم جولداپ, بەرىپ جىبەرگەن توپىسى مەن قارقاراسى وسى ولكەدە ءتۇسىپ قالىپتى-مىس.
قارقارالىنى ايتقاندا ايگىلى قوياندى جارمەڭكەسىن قوسا باياندايمىز. قوياندى جارمەڭكەسى ايتىلعان كەزەڭدە اتاقتى بەكمەتوۆتار اۋلەتى, ولاردىڭ اباي توقتاعان, اقبايدىڭ جاقىبى كۇيەۋلىك جولمەن كەلگەن «كوك ءۇيى» قاتار اڭگىمەلەنەدى. وسى جەردە ەسكەرە كەتەتىن جايتتاردىڭ بىرنەشەۋىن ايتىپ ءوتۋدى وزىمىزگە پارىز سانايمىز. ولار, ءبىز ايتقان قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ ورنىندا قالعان جالعىز قويمانىڭ ەسكى قابىرعاسىن, كەشەگى ءبىرجان سالدان باستاپ, مايرا, قاجىمۇقاندار ونەر كورسەتكەن, تالاي تەكتىلەردىڭ ءىزى قالعان كيەلى توپىراقتى مەملەكەت قورعاۋىنا الىپ, بىرنەشە بەلگى تاقتالار ورناتىلسا دەگەن تىلەك بار. سونداي-اق, قارقارالى تاريحىن تۇگەندەگەندە, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ سەركەلەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ءالىمحان ەرمەك ۇلى, ءاليحان بوكەيحانداردىڭ ىزگى ويلارى قاعاز بەتىنە ءتۇسىپ, پاتشا ۇكىمەتىنە قوياندىدان جونەلتىلگەنى قارقارالىنىڭ قۇزىرحاتى ايتىلادى. قالا ورتالىعىنىڭ وزىندەگى ءاليحان بوكەيحان وقىعان وقۋ ورنى, ءالىمحان ەرمەك ۇلى نەگىزىن قالاعان پەدۋچيليششە, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ساباق بەرگەن اقتەرەكتەگى مەكتەپ, ورىستىڭ زيالى جازۋشى-عالىمدارى پوتانين, پريشۆين توقتاعان تاريحي عيماراتتار, بارلىعى اتا جۇرتتىڭ اڭىزعا اينالعان ءبىر-ءبىر اتاۋلارى ەكەنى داۋسىز. سونداعى ءالىمحان قۇرعان وقۋ عيماراتىنىڭ, ءاليحان ءبىلىم العان مەكتەپتىڭ قازىرگى ورنىنا دا ءبىر-ءبىر بەلگى قاجەت ەكەن. قۇنانباي قاجىنىڭ سالعىزعان قۇداي ءۇيى, ءماديدى اتقان قورانىڭ ورنى, كەشەگى اباقتى, ايتا بەرسەك, توقتار اۋباكىروۆ ۇشقان ۇشاقتىڭ قازىرگى قالا ساۋلەتىن سالتاناتقا بولەپ تۇرعانىنىڭ ءوزى ءبىر تاۋاريح. قىدىرا شولعانىمىز بولماسا, بۇل تاريحي ورىندار ەرتەڭ ەسكەرتكىش, بولاشاقتا ءبىر-ءبىر بالبال تاس ەكەنى اقيقات.
ۇلكەن كول نەگە
«قاندى كول» اتالدى؟
مەملەكەت باسشىسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا « ...باسقا ايماقتارعا كوشىپ كەتسە دە تۋعان جەرلەرىن ۇمىتپاي, وعان قامقورلىق جاساعىسى كەلگەن كاسىپكەرلەردى, شەنەۋنىكتەردى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن جاستاردى ۇيىمداستىرىپ, قولداۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن. بىزگە ەلباسىنىڭ كاسىپكەرلەر مەن شەنەۋنىكتەر دەگەن ءسوزى – كەشەگى قارقارالىنىڭ ساۋدا مەن مادەنيەتىن, وقۋ-اعارتۋ, ءدىن تاراتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەن الاش قايراتكەرلەرىن, ساۋدادان پايدا تابا وتىرىپ, ءىرى كاپيتال جيناقتاعان, قوماقتى قارجىلارىن مەشىت, مەكتەپ, زاۋىت سالۋعا جۇمساعان قارقارالىلىق كو-
پەستەردى, قۇنانباي قاجى مەشىتىنىڭ العاشقى يمامى بولعان حاسان-احۋن سىندى مولدا-يشانداردى ەسكە تۇسىرەدى.
ماسەلەن, قارقارالىعا جاقىن ورنالاسقان جانە حالىقتىڭ ءجيى بارىپ دەمالاتىن ورىندارىنىڭ ءبىرى – ۇلكەن كول. ءبىر دەرەكتەردە ونى «شورتاندى كول» دەپ تە اتايدى. ال ەندى ونىڭ «قاندى كول» دەگەن اتاۋىن بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى. ول اتاۋ كەشەگى قاندى قاساپ – 1937 جىلعى قىرعىنمەن قاتىستى باياندالادى. «قاندى كول» جايلى ولكەتانۋشى ەرلان مۇستافيندە كوپ تاريحي قۇجات بار. ۇلكەن كولدە قازاق-ورىسى بار, 100-گە تارتا اتاقتى بايلار, قاسيەتتى قاريلار, الاشورداشىل ەسىل ەرلەر اتىلعان. كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەندەتتەرى ءولى مۇردەلەرگە اۋىر تاس بايلاپ, كول تۇبىنە اياۋسىز توعىتقان. وندا اتاقتى دياقاجى, قاپپاس اقىن, اعايىندى كوپەس ريازانتسەۆتەر, اتاقتى اق گەنەرال لاۆر كورنيلوۆتىڭ تۋىسقاندارى, قوتانبۇلاقتا بولىس بولعان سمايىلدىڭ جاقىپبەگى سىندى ەلگە شاراپاتى تيگەن باي-شونجارلاردىڭ بارلىعى كول تۇبىندە ماڭگىلىككە كوشكەن...
ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, قارقارالىدان شىققان بۇگىنگى الەۋەتتى ازاماتتار «ۇلكەن كولدە» اتىلعان اتاقتى باي-كوپەستەردىڭ, اعارتۋشى عالىم-قايراتكەرلەردىڭ ارۋاعىن كوتەرىپ, مەموريالدىق تاقتا ورناتۋدى قولعا السا دەگەن تىلەك. ول – سيمۆولدىق تۇرعىدان دا ۇرپاق ساباقتاستىعىن اڭعارتار ەدى. ءبىز جوعارىدا ارۋاقتى اتالاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن عانا اتاپ كەتتىك. البەتتە, تولىق ءتىزىم ەرلان ءمۇستافيننىڭ مۇراعاتىندا ەكەندىگىن دە قاپەرلەپ وتىرمىز.
ءتىپتى, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ولكەتانۋشى ەرلان ءمۇستافيننىڭ وسى كۇنگە دەيىن قاسيەتتى قارقارالى جايلى جازعان 8 كىتابىنىڭ ءوزى ەلباسى ايتقان «تۋعان جەرگە تىگىل-
گەن تۋ» ەمەس پە. وسكەن ولكەسى ءۇشىن بۇكىل سانالى عۇمىرىن, دەنساۋلىعى مەن قاجىر-قايراتىن جۇمساعان تاباندى عالىمعا اتىمتاي ازاماتتار ايرىقشا كوڭىل ءبولۋى كەرەك-اق. وسى ساپارىمىزدا اڭعارعانداي, قارقارالىلىق ولكەتانۋشى جاس عالىمدار ءۇشىن, مىسالى, قۋ بولىسىنىڭ اتاقتى بايى بولعان اقايدىڭ قاسەنى اتىنداعى سىيلىق تاعايىندالسا, ەرتەڭ-اق باي تاريحتىڭ باسقا بەتتەرى ارحيۆتەردەن كوتەرىلىپ, الدىمىزعا ايقارا اشىلار ەدى-اۋ...
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى
