ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇدان ءۇش جىلداي بۇرىن, تامىلجىعان تامىزدا جەزقازعاندا تاماشا جيىن جاساپ, «جەزقازعان-بەينەۋ» تەمىر جولىنىڭ تۇساۋىن كەستى. سونىڭ ارقاسىندا ورتالىق قازاقستاننان قىتاي, رەسەي, تۇرىكمەنستان باعىتىندا جۇك تاسىمالداۋ جولىنىڭ قاشىقتىعىن بارىنشا قىسقارتۋعا, سونداي-اق اقتاۋ پورتى ارقىلى كاۆكاز سىرتى ەلدەرى مەن پارسى شىعاناعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بىلتىر كوكتەمنەن «جەزقازعان-قىزىلوردا» جولاۋشىلار پويىزى قاتىناي باستادى.
«جۇمىسسىزى» جوق اۋىل
«ەڭبەك بيرجاسىنا تىركەيتىن ادام تاپپاي وتىرمىز», دەدى «قاراقۇمنىڭ» اكىمى المات بەكەتوۆ. سەبەبى, اۋىلدا جۇمىسسىزدىق جويىلعان. 632 ادامنىڭ 40 شاقتىسى – زەينەتكەر, جيىرماعا جۋىعى مۇگەدەكتىك جاردەماقى الادى, ال ەڭبەككە جارامدىسى تەگىس جۇمىسپەن قامتىلعان.
تەمىر جولدىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى بولاشاققا دەگەن سەنىمدى بەكىتە ءتۇستى. كەيىنگى جيىرما جىلدا جۇرت جاپپاي قالاعا قونىس اۋدارىپ, اۋىل ايتارلىقتاي سەلدىرەپ قالسا, قازىر كەرى قايتىپ جاتقاننىڭ قاراسى بارشىلىق. بۇگىننىڭ وزىندە 25 ادام جەر تەلىمىن الىپ, قۇرىلىس جۇرگىزۋدە.
جاستار جاعى كوبەيىپ كەلەدى. بىلتىر «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جولداماسىمەن ءۇش مۇعالىم ەڭبەك جولىن وسىندا باستادى. وتكەن وقۋ جىلىن 66 وقۋشى اياقتاسا, بيىل 88 بالاعا جەتتى. تابيعي ءوسىم دە بايقالادى. بۇرناعى جىلى – 13, بىلتىر 16 ءسابي تۋدى. شەتىنەگەننەن امان!
– 55 شارۋا قوجالىعىندا 1587 جىلقى, 3290 ءىرى قارا, 21813 قوي-ەشكى, 74 تۇيە بار. اۋرۋ-سىرقاۋدان اماندىعىن ءۇش مال دارىگەرى قاداعالايدى. قىستا جەم-شوپتەن قىسىلسا, «كيىكتەگى» مامانداندىرىلعان پىشەنشىلەر دەرەۋ كومەككە دايىن, – دەگەن اۋىل اكىمى المات بەكەتوۆ, – جەتى شارۋا قوجالىعى ءىرى قارا اسىلداندىرۋمەن اينالىسادى, – دەگەندە ەرىكسىز ەلەڭ ەتە قالدىم.
راسىندا, بۇرىن قوي وسىرۋمەن عانا شۇعىلدانعان شارۋاشىلىقتا مال اسىلداندىرۋدىڭ قولعا الىنۋى جاڭا ءارى جاعىمدى جاڭالىق ەدى. كوپ ەستىگەن كوزبەن ءبىر كورگەنگە قايدان جەتسىن, سونىڭ بىرەۋىن كورۋگە كوڭىل كەتىپ تۇرعانىن جاسىرمادىم. ورتالىقتان وتىز شاقىرىم «ۇزىنسورعا» تارتتىق. تەمىر تۇلپاردىڭ تىزگىنى – اۋىل اكىمىندە.
جول قىسقارسىن دەگەنى مە, «اۋىلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن جاسايتىن قام-قارەكەتتى اكىمدىكتىڭ قاسىنان قۇرىلعان اقساقالدار كەڭەسىمەن اقىلداسىپ, پىسىقتاپ وتىرامىز», دەپ المات اڭگىمە باستادى. بۇرناعى جىلى جەلتوقساندا, «وردا بۇزار» وتىزىندا وسىندا باسشىلىققا كەلىپتى. باستاپقىدا ۇياڭداۋ كورىنگەن, ءسوز ساپتاسى قىرقىندا «قامال الاتىن» جىگەرلى جىگىتكە ۇقسادى.
جەتكەنىمىز – فەرمەردىڭ جايلاۋى ەكەن. «بۇل جەردە 700 باس ۇساق مال بار. ءىرى قارانىڭ انالىعى تولىمەن قىستاق ماڭىندا, ال بويداعى وسىدان ون شاقىرىمداي جەردەگى كوتلوۆاندا جاتىر», دەگەن ابدوللا جانالين جول تالعامايتىن جۇردەك اۆتوكولىگىن العا تارتتى. جولاي ازىن-اۋلاق اڭگىمە تيەگىن اعىتتىق.
بۇرىن مەحانيزاتور بولعان ابەكەڭ 2000 جىلى 90 قوي, 12 سيىر ساتىپ الىپ, شارۋا قوجالىعىن قۇرىپتى. قازىر ءبىر وتار قويى, ءۇش ءجۇزدىڭ ۇستىندە ءىرى قاراسى بار. 2008 جىلى اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋگە بەت بۇرىپتى. الدىمەن قازاقتىڭ اقباس سيىرىن اينالدىرعان, 2015 جىلى نوۆوسىبىردەن «گەرەفورت» تۇقىمدى 100 سيىر مەن 6 بۇقا اكەلىپتى. قازاقستاندى قويىپ, قايداعى ءبىر قيىردان ونى قالاي تاپقان دەسەيشى؟
− ونىڭ نە قيىندىعى بار؟ عالامتوردان ءبارىن تاباسىڭ, − دەيدى جولسەرىگىم جايباراقات. − بۇل − ەتتىك باعىتتاعى تۇقىم, ونىڭ ۇستىنە قازاقتىڭ اقباس سيىرىمەن بايلانىسى بار. ءتولى ءوتىمدى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنان جىلىنا 40 بۇقا ساتۋعا رۇقسات بەرەتىن سەرتيفيكات العام. ول مەجەنى وسى توڭىرەكتەگىلەر-اق ورىنداپ وتىر. ەندى ساتاتىن بۇقا سانىن كوبەيتۋ جاعىن قاراستىرىپ جاتىرمىن...
وسى كەزدە كوتلوۆاننىڭ دا قاراسى كورىندى.
دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن داعدارىس «قاراقۇمعا» قىر كورسەتە الماپتى. شاڭىراعى وپىرىلىپ ورتاسىنا تۇسكەن «ورتاق مەنشىكتىڭ» ورنىنا جەكە شارۋاسىن شىر اينالدىرىپ, ەڭسەسىن كوتەرىپ العان ەل ەمەن-جارقىن. كولدەي كوڭىل! دالاداي دارحاندىق! تۇرمىس-تىرشىلىگى تىرەلىپ تۇرماسا دا, جۇرتتا قالعانداي جايى جوق.
«جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس», «جوق!» دەپ سالى سۋعا كەتىپ وتىرعان ەشكىمدى كەزدەستىرمەدىم. ايتپەسە, توقىراۋدىڭ تەپەرىشىن «قاراقۇم» دا كورگەن. سىرتتان كەلگەن «جاۋ» جوق, بىلىكسىزدىكتەن بە, الدە باقايەسەپ بولدى ما, ايتەۋىر, بيلىكتىڭ بيشىگىن ۇستاعان بىرەن-ساران بەلسەندى 1992 جىلى قۇرىلعان ۇجىمدىق بىرلەستىكتى تاقىرعا وتىرعىزىپ تىندى.
ەلدىڭ ماڭداي تەرىمەن جينالعان ەسىل يگىلىك «ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋىزىندا» كەتتى. كەڭشار قازىناسىنىڭ قالعان-قۇتقانى جەكە شىعىپ ۇلگەرگەن شارۋا قوجالىعىنا, «تاڭعى اس – تاڭىردەن» دەپ الاڭسىز جۇرگەن اڭقاۋ اۋىلداسقا تاراتىپ بەرىلدى.
«قاراقۇمنىڭ» قادىر-قاسيەتىن شارۋا باققان قىر قازاعى بىلەدى. كەيبىرەۋگە «يت بايلاسا تۇرعىسىز» يەن دالانىڭ يگىلىگىن كورىپ, ۇرپاق ءوسىرىپ, كەلەشەگىنە ۇكىلى ۇمىتپەن قاراپ, قازاقى جالپاق تىلمەن ايتقاندا «ايرانىن ۇرتتاپ, قويىن قۇرتتاپ» ءجۇرىپ جاتىر. قاناعاتشىل حالىق نارىقتىق قاتىناسقا يكەمدەلىپ, ۋاقىت كوشىنەن قالماي, ىلگەرى ۇمتىلۋدا.
توقىراۋدا توز-توزى شىققان شالعايداعى شارۋاشىلىقتاعى وركەندى وزگەرىستىڭ وزەگى بۇدان ءۇش جىلداي بۇرىن تۇساۋى كەسىلگەن تەمىر جولعا تىرەلەتىنى تۇسىنىكتى. قازىر «قاراقۇم» قىم-قيعاش قۇرىلىس الاڭىنا اينالعان. قىسقاسى, شالعايداعى شارۋاشىلىقتىڭ شىرايىن شىعاراتىن يگى ءىس جەتكىلىكتى.
كەلەشەك – كووپەراتيۆتە
وتكەننەن وسىنداي وي تۇيگەن «بايقوڭىرلىقتار» ءبىر ىسكە بەلدى بەكەم بۋىپتى. اۋىل اكىمى سەرىك ءابىجانوۆ ەكەۋمىز قازىر قولعا الىنىپ جاتقان كووپەراتيۆ قۇرۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە ەداۋىر پىكىرلەستىك. ەگەر ويعا العان ءىس جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلسا, اۋىل دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسەتىن ءتۇرى بار.
«وكرۋگ ورتالىعىندا تۇراتىن 23 وتباسى باسپاناسىن كەپىلدىككە قويىپ نەسيە الىپ, كووپەراتيۆ قۇردى. قالماقتى قىرعىنعا ۇشىراتقان جەردىڭ قۇرمەتىنە «بۇلانتى» دەپ اتادى. توراعاسى − جاندوس ابايدۋللين, جىگەرلى جاس جىگىت. قازىر كووپەراتيۆ قۇجاتىن تۋرالاپ جاتىر», دەيدى ول.
الدىمەن الاقانداي اۋىلدىڭ الەۋەتىنە ەسەپ-قيساپ جاساپتى. بەزبەندەپ بايقاسا, وسكەمەننەن الۋ كوزدەلىپ وتىرعان ءسۇت وڭدەيتىن ميني زاۋىتقا تاۋلىگىنە 2500 ليتر شيكىزات تاۋىپ بەرۋدىڭ مۇمكىندىگى بار ەكەن. اۋىلدا ساۋىن سيىر ۇستامايتىن اۋلا جوق. ونىڭ ۇستىنە كووپەراتيۆتىڭ بىرنەشە مۇشەسى ءسۇت باعىتىنداعى ءىرى قارا الۋعا بەلسەنىپ وتىر.
ەتتى دە ەسەپتەپتى. جىلىنا وندىرىلەتىن ورتا ەسەپپەن 250 تونناداي ەتتىڭ بەستەن ءبىر بولىگى عانا كيلوسى 930 تەڭگەدەن جەزقازعان جاعىندا قالىپ, قالعانى كيلوسى 600 تەڭگەدەن وڭتۇستىك وڭىردەگى وبلىسقا وتەدى ەكەن. ويتكەنى, ول جاقتان ءوزى كەلىپ الادى.
وسى ەتتى رەسەيگە قىمباتقا جونەلتسە قالاي بولار ەدى؟ وسكەمەن جاعىنان شاعىن قاساپحانا دا تابىلدى. ىرگەدەگى تەمىر جول باسشىلىعى ۆاگون-توڭازىتقىش قوياتىن كىرمەجول تارتىپ بەرۋگە دايىن وتىر. ەگەر بۇل جوبا ىسكە اسسا, تەمىر جولدىڭ ارقاسىندا ەت ەكسپورتتاۋعا جول اشىلادى.
اۋىل اكىمىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كووپەراتيۆ مۇشەلەرى ەت جانە ءسۇت باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزۋگە كەلىسكەن. ءسويتىپ, سۇتكە كوڭىلى اۋعانى «ىرىس» باعدارلاماسىمەن, ەت وندىرۋگە بەل بۋعانى «بەرەكە» باعدارلاماسىمەن شاما-شارقىنشا نەسيە رەسىمدەگەن.
ەكەۋىنىڭ دە جىلدىق ۇستەمە ءوسىمى بىردەي – 6%. ايىرماشىلىعى: العاشقىسى – 7 جىلعا, كەيىنگىسى 4 جىلعا بەرىلىپ, نەگىزگى نەسيەنى وتەۋگە ءسۇت ساۋاتىنى – 2 جىلدان, ال ەت وندىرەتىنى 1 جىلدان كەيىن كىرىسەدى. نەسيە الار الدىندا بارلىعىمەن تۇسىنىك جۇمىسى جۇرگىزىلىپتى.
– بۇل جەردە مال باعاتىن 67 شارۋا قوجالىعىنىڭ ءونىمى ەسەپكە الىنىپ وتىرعان جوق. مۇشە بولۋعا تىلەك بىلدىرگەن جەكە تۇلعاعا دا, زاڭدى تۇلعاعا دا شەكتەۋ قويىلمايدى. ءتۇبى كووپەراتيۆتى مال ءونىمىن وڭدەپ, تۇتىنۋشى تاباتىن, شارۋاشىلىقتى جەم-جوپپەن جابدىقتايتىن ۇجىمعا اينالدىرۋ ويدا بار. مەحانيزاتسيالىق قۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋعا كىرىسىپ تە كەتتىك, – دەيدى سەرىك ءابىجانوۆ.
بيىل «بايقوڭىرعا» – 60 جىل! تاعىلىمدى تاريحى 1957 جىلى ەكى ۇجىمشاردى بىرىكتىرۋ بازاسىندا قۇرىلعان ول مىڭعىرتىپ مال وسىرگەن «ميلليونەر كەڭشار» اتاندى. جيىرما جىلعا جەتەر-جەتپەستە شالقىعان شارۋاشىلىققا اينالىپ, 1974 جىلى جەلتوقساندا «ساتباەۆ» كەڭشارى ەنشى الىپ شىقتى. تىپ-تىنىش تىرلىكتىڭ شىرقىن وتكەن عاسىردىڭ اياعىنداعى توقىراۋدىڭ توپانى بۇزدى.
«بايقوڭىرلىقتار» دا قيىندىقتى كوپ كوردى. اسىرەسە, وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعى وڭدىرمادى. ۋاقىت تىنىسىن تاپ باسا الماي تالايى تەنتىرەپ كەتە جازدادى. ايتەۋىر, اۋپىرىمدەپ وسى كۇنگە دە جەتتى. كەزىندە ەن دالاسىن ەلۋ مىڭ قوي ەركىن جايلاعان شارۋاشىلىقتا قازىر 13 683 قوي-ەشكى ورىسكە شىعادى.
بۇرىن بىرىڭعاي قويعا قول ارتسا, ەندى ەل ىشىنەن جىلقى بورداقىلاپ, مال اسىلداندىراتىن ازاماتتار شىقتى. جىلقى ەكى ەسەدەي كوبەيىپ, 2274 باسقا جەتتى. ءۇش جارىم مىڭداي ءىرى قارانىڭ جارتىسىنا جۋىعى مەملەكەتتەن سۋبسيديا الاتىن جەتى شارۋا قوجالىعىنداعى قازاقتىڭ اسىل تۇقىمدى اقباس سيىرى. قۇس, تۇيە ۇستايتىندار دا تابىلىپ جاتىر.
ەتەك-جەڭىن جيعان جۇرتشىلىق تەك مالعا «ماسىل» بولماي, بيزنەسكە دە بەت بۇردى. ساۋدا-ساتتىققا توسەلىپ العان كەيبىرەۋى بىرنەشە دۇكەن ۇستايدى. كەلىمدى-كەتىمدى جولاۋشى جۇرەك جالعايتىن ءدامحانا جۇمىس ىستەپ تۇر. ءتىپتى, تويحاناڭ دا تاڭسىق ەمەس. ورتالىق مونشانىڭ قىزمەتى ءوز الدىنا. ناۋبايحانا تاعى بار.
باسقاسىن بىلاي قويشى, بارلىق وقۋشىعا ءبىر مەزگىل ىستىق تاماق بەرۋ جولعا قويىلعان بۇل ايماقتاعى جالعىز مەكتەپ وسى «بايقوڭىردا» شىعار؟! ال «بالبۇلاق» بالاباقشاسىنداعى 20 ءسابيدىڭ تاربيەسىمەن 9 پەداگوگ پەن 17 كىشى قىزمەتكەر اينالىسادى. وسىنىڭ ءبارى جۇمىسپەن قامتىلعان ءۇش جۇزدەي ادامنىڭ الاڭسىز ەڭبەك ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
جۇمىستان زارۋلىك جوق. بىلتىر ۇيلەنگەن سەگىز بالانىڭ قالاعا قاراي قايقايىپ تارتىپ وتىرماي, اۋىلدا قالۋى دا تەمىر جولدىڭ ارقاسى. بۇگىندە وتىز بالا ۇجىمداسقان بەس بريگادا بىرىڭعاي «بايقوڭىرلىقتان» تۇرادى. جالپى, اۋىلداعى جارتى مىڭنان استام ادامنىڭ ءاربىر ونىنشىسى – زەينەتكەر.
– «جەزقازعان-بەينەۋ» تەمىر جولىنىڭ سالىنۋى اۋىلعا سونى سەرپىلىس بەردى. ول – تۇرعىندارعا جۇمىس ورنى, كاسىپكەر مەن شارۋا قوجالىعىنا تابىس كوزى بولىپ وتىر. تەمىر جول – كەلىستى كەلەشەك كەپىلى. ەلباسىنىڭ قامقورلىعى مەن ساليقالى ساياساتىنا ەلى شەكسىز ريزا. ەندىگى مىندەت – مول مۇمكىندىكتى قولدان شىعارىپ الماۋ, – دەيدى اۋىل اكىمى سەرىك ءابىجانوۆ.
الىبەك ءابدىراش,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
قاراعاندى وبلىسى,
ۇلىتاۋ اۋدانى
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
