– شوت-امان ىدىرىس ۇلى, ەلتاڭبا دەگەندە الدىمەن ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزدىڭ اۋىزعا الىناتىنى راس. قازاق مەملەكەتتىلىگىن ايشىقتايتىن رامىزدەرىمىزدىڭ ءبىرى – ەلتاڭبانىڭ دۇنيەگە قالاي كەلگەنى جايلى تالاي مارتە ايتىلدى دا, جازىلدى دا. دەگەنمەن, تاريحي ساتتەردى جاس ۇرپاق جادىنا توقىتا بەرۋدىڭ ارتىقتىعى بولماس دەيمىز.
– ۇلكەن تاريح ءۇشىن 25 جىل دەگەن كىرپىك قاققانداي از عانا ۋاقىت شىعار, بىراق ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ول ءمان-ماعىناسى ايرىقشا ايتۋلى ءسات قوي. مەملەكەتىمىزدىڭ دەربەستىك الۋى, دەموكراتيالىق قوعامنىڭ قۇرىلۋى, قازاقستاندى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مويىنداۋى سوزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز ەرەن ەڭبەكتەر. ەلباسىنىڭ باس بولۋىمەن اتقارىلعان سول تاريحي جۇمىستارعا از دا بولسا ءوز ۇلەسىمدى قوسقانىمدى ماقتان تۇتامىن.
مەن ەلتاڭبا جاساۋ ىسىنە قازاقستان تاۋەلسىزدىگى رەسمي تۇردە جاريالانباي تۇرعان تۇستا-اق كىرىسكەنمىن. 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا قازاق كسر-ءىنىڭ جوعارعى كەڭەسى مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىمىز تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى. سونىڭ ارتىنشا جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ شەشىمىمەن قازاق كسر-ءىنىڭ ەلتاڭباسىنا, تۋى مەن ءانۇرانىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس دايىنداۋ بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلدى. 1991 جىلعى 15 قاڭتاردا بولعان العاشقى وتىرىستا رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك ۇلگىسىنە بايقاۋ جاريالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سول ساتتەن باستاپ باسىلىم بەتتەرىندە رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن تۇرعىدا ماقالالار شىعا باستادى (ولاردىڭ اراسىندا بارلىق وتانداستارىمىزدى شىعارماشىلىق تالقىعا قاتىسۋعا شاقىرا وتىرىپ, ءوز ەڭبەكتەرىمدى مادەني قوعامداستىقپەن بولىسكەن مەنىڭ دە جازبالارىم بولدى).
بولاشاق ەلتاڭبانىڭ باستاپقى يدەياسى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ (29.11.1991 جىل) №48 (2226) سانىنداعى «قازاق حالقىنىڭ ەلتاڭباسى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەپ اتالاتىن ماقالامدا, سول جىلدىڭ 10 قازانىندا «انا تىلىندە» شىققان «عارىشقا اتتانعان ۇلتتىق بەلگى» جانە 17 قازانداعى «قۇر شۋلايمىز, جوق جالاۋ, بايراقسىز قايرات – بوس قايرات» دەگەن ماقالالارىمدا, سونداي-اق «حالىق كەڭەسى» گازەتى مەن «اقيقات» جۋرنالىندا تاپتىشتەپ ايتىلىپ, سىزبامەن كورسەتىلدى دە.
1991 جىلعى 7 قاراشادا «ەكسپرەسس» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا دا ءبىر جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى قازاقستان ەلتاڭباسىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن جاساۋمەن اينالىسىپ جاتقانىمدى ايتقان بولاتىنمىن. سول ۋاقىتتارى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قازاق عارىشكەرى عارىشقا اتتاندى.
عارىش كەمەسى كوككە كوتەرىلەردەن بىرنەشە كۇن بۇرىن مەن عارىشكەرلەرگە ءساتتى ۇشىپ قايتۋدىڭ تاريحي بەلگىسى بولسىن دەگەن نيەتپەن ءوز جۇمىسىمنىڭ ءبىر نۇسقاسىن سول كەزدەگى ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات ءمينيسترى قۋانىش سۇلتانوۆ ارقىلى بەرگەن ەدىم. سول نۇسقادا ىستىق ۇياداي وتانىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە شاڭىراق پەن ەكى قانات بەينەلەنگەن ەدى. ول قاناتتار ءبىزدىڭ ەلىمىزدى اسپانعا, زاڭعار بيىككە كوتەرگەن حالقىمىزدىڭ قاناتىنىڭ بەلگىسى ەدى. 1991 جىلى قازاندا توقتار اۋباكىروۆ سول بەلگىمەن عارىشقا ساپارلاپ قايتتى. رەسپۋبليكا ەلتاڭباسىنىڭ العاشقى نۇسقاسى دەپ ءدال سول توسبەلگىنى تانۋ كەرەك.
ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىنىڭ العاشقى نۇسقاسى دەربەس ءارى تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى پايدا بولماي تۇرعاندا-اق وسىلاي دۇنيەگە كەلىپ ەدى. 1992 جىلى 2 قاڭتاردا جاڭا مەملەكەتتىك رامىزدەر جاساۋ تۋرالى بايقاۋ جاريالانىپ, وعان ءۇش اي ىشىندە 254 ۇلگى قابىلداندى. بارلىق ىرىكتەۋ كەزەڭىنەن وتكەن نۇسقامىزعا كوميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسى ءبىراۋىزدان داۋىس بەرىپ, مەملەكەتتىك ەلتاڭبا جوباسىنىڭ جەڭىمپازى دەپ جاريالاعان بولاتىن.
– بارشا جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىققان ەلتاڭبانى جاساۋ ءۇشىن تەك ۇلتىن ءسۇيۋ عانا ەمەس, ۇلتىنىڭ تاريحىن جاقسى ءبىلۋ دە قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. ءسىز ەلتاڭبا جاساۋ بارىسىندا قانداي تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەندىڭىز, قانداي يدەيالاردى نەگىز ەتىپ الدىڭىز؟
– مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ ۇسىنىلعان نۇسقاسىنىڭ جاسالۋ تاريحىنىڭ ءمانى تەرەڭدە. ەلتاڭبادا ۇلتىمىزدىڭ ەجەلگى داستۇرلەرى مەن تاريحى, مادەني قۇندىلىقتارى, رەسپۋبليكامىزدىڭ بىرتۇتاستىعى مەن ونى مەكەندەيتىن بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى بىرلىگى, ىنتىماعى بەينەلەنگەن.
كەڭەستىك جۇيە تارقاي قويماعان 1990 جىلدىڭ جازىندا ءومىر تۋرالى, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى كوپ ويعا بەرىلىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. سول ۋاقىتتارى ەلتاڭبانىڭ جالپى بەينەسى تۇسىمدە ايان رەتىندە بەرىلدى: الدەبىر اپپاق قۇس قاناتتارىن قاعىپ-قاعىپ جايىپ قالعاندا التىن تۇستەس كۇن بەينەسى كوزىمدى قارىقتىرىپ, جارق ەتە قالدى. كوزىمدى ۋقالاپ قايتا قاراسام, كۇن شاڭىراققا اينالىپ بارادى ەكەن... تاڭەرتەڭ تۇرا سالا تۇسىمدە كورگەنىمدى دەرەۋ قاعاز بەتىنە ءتۇسىردىم.
ەلتاڭبا جاساۋ يدەياسىنا بەرىلىپ كەتكەنىم سونشالىق, قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, ەتنوگرافياسى تۋرالى كىتاپتاردى تۇگەل اقتارىپ شىقتىم. سول جۇمىس ناتيجەسىندە اسا اۋقىمدى تاريحي, ارحەولوگيالىق ماتەريالدار جيناقتاپ, ولاردى زەرتتەپ, زەردەلەپ كوردىم. رەسپۋبليكا ەلتاڭباسىنىڭ كوركەمدىك كەلبەتى ەلدىڭ سالت-داستۇرىمەن جانە تاريحىمەن بايلانىستى بولۋى, ونىڭ جاڭا داۋىردەگى دامۋ باعىتىندا بولاتىن ەرەكشەلىكتەردى بەينەلەپ تۇرۋى ءتيىس ەدى. ولاردى قالت جىبەرمەۋ سىن بولدى. سوندىقتان دا ەلتاڭبا بەدەرلەرىندە ۇلتىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭ تاريح قويناۋىنان جەتكەن اسا مول مۇراسى مەن ۇلت مۇراتىنىڭ نەگىزى جاتىر دەۋگە ابدەن بولادى. وندا قازاق, تۇركىتىلدەس تايپالار گەرالديكاسىنىڭ بەلگىلەرى, زاڭدىلىقتارى دا ەسكەرىلگەن.
– ءسىز تەك ەلتاڭبا عانا ەمەس, تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى, سەمەيدەگى اتوم سىناقتارى قۇرباندارىنا ارنالعان مونۋمەنت سياقتى ايگىلى ەڭبەكتەردىڭ دە اۆتورىسىز. جالپى, ساۋلەتشى ءۇشىن ەڭ كەرەك باستى قاسيەت قانداي؟
– ۇلى قىتاي فيلوسوفى كونفۋتسي «دۇنيەنى رامىزدەر مەن بەلگىلەر بيلەيدى» دەگەن ەكەن. ەگەر تەرەڭ ءۇڭىلىپ قارار بولساق, بەلگىلەردىڭ ادامنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىندا عانا ەمەس, مەملەكەت دەڭگەيىندەگى ءمان-ماعىناسى دا ۇلكەن ەكەنىن ۇعاسىز.
ساۋلەت ونەرى جەكە ءبىر تۇلعالار ەنشىسى بولۋدان قالعان. ارحيتەكتۋرالىق شىعارماشىلىق – ۇجىمدىق شىعارماشىلىق. ونەردىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ بارلىق تۋىندىلارى ادام يگىلىگى ءۇشىن جاسالادى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, ساۋلەتشى شىعارماشىلىعىندا ەشقانداي مەملەكەتتىك شەكارا بولمايدى. ساۋلەتشى ءوز وتانىنىڭ شىنايى پاتريوتى بولا ءجۇرىپ, بۇكىل ادامزاتقا ادال قىزمەت اتقارا الۋى ءتيىس. ءبىز ادامداردىڭ ءتۇر-تۇسىنە, ناسىلىنە قارامايمىز, تەك شىنايىلىققا, دوستىق قارىم-قاتىناسقا ۇمتىلامىز.
ۇلتتىق سالت-ءداستۇردىڭ, الەمدىك تاريحتىڭ تەرەڭ قويناۋىندا جاتقان ەجەلگى قۇندىلىقتاردى ينەمەن قۇدىق قازعانداي ەتىپ شىعارا وتىرىپ, زاماناۋي ارحيتەكتۋرالىق-پلاستيكالىق شەشىممەن ۇيلەستىرە ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ونەر. ۇلتتىق داستۇرلەردى جاڭارتىپ, جاڭعىرتا وتىرىپ, زاماناۋي ايرىقشا ستيلمەن ۇيلەستىرۋ, سەنىمدى تاريحي ءمۇسىن جاساي ءبىلۋ ءۇشىن ۇلكەن ءبىلىم قاجەت. جالپى, قاي سالا بولسىن ىزدەنبەي, ءبىلىم جيناماي, قانداي دا ءبىر تابىسقا جەتۋ مۇمكىن ەمەس.
– ەلىمىزدە 4 ماۋسىم – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى. ءسىز ءۇشىن بۇل كۇننىڭ وزگە كۇندەردەن ايىرماشىلىعى نەدە؟
– البەتتە, مەن ءۇشىن بۇل كۇن – ايرىقشا كۇن... مەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى گەرالديكا سالاسىندا كوپ ەڭبەك ەتتىم. كوپتەگەن رەسپۋبليكالىق رامىزدەر مەن تاڭبالاردى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ, قازاق تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامىنىڭ ەمبلەمالارىن جاسادىم. «وتان», «التىن قىران», «قۇرمەت» جانە «پاراسات» وردەندەرىنىڭ جوبالارىن سىزدىم. قانداي جۇمىس اتقارسام دا, ۇلتتىق سالت-داستۇرگە, تاريحقا, الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەندىم. كوزسىز كوشىرە سالماي, ءوز جولىمدى ىزدەدىم. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ ادەمى, ايقىن, ايرىقشا ونەر تۋىندىسى بولىپ شىققانىنا كوپ كوڭىل ءبولدىم.
ەلتاڭبا دەگەن جالپى بۇكىل الەم بويىنشا مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى سيمۆولى عوي. مەملەكەتتىڭ باعىتى مەن ساياساتىن ءبىر ەلتاڭبامەن-اق بەينەلەۋگە بولادى. سوندىقتان, مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن يدەولوگيالىق باعىتىن ايقىنداپ قانا قويماي, ەلىمىزدى الەمدىك مادەني قوعامداستىق الدىندا لايىقتى ارىپتەس رەتىندە دە تانىتىپ جۇرگەن, جاس ۇرپاق بويىنا پاتريوتتىق سەزىم ءدانىن ەگەتىن مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى قاستەرلەپ, قادىر تۇتۋ – قاي-قايسىمىزدىڭ دا پارىزىمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ميرا بايبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
