– ەلىمىزدە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدىڭ ەنگىزىلۋىنە ەكى ايدان از ۋاقىت قالدى. بۇل جۇيەنىڭ قازاقستاندىقتارعا بەرەرى نە دەپ ويلايسىز؟
– مەنىڭ ويىمشا, بۇل رەفورما تەك مەديتسيناعا ەمەس, وزگە سالالارعا دا, سونىڭ ىشىندە قارجى سەكتورىنا دا وزگەرىستەر اكەلمەك. وعان قوسا, مىندەتتى ساقتاندىرۋدى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا سەرپىن بەرەتىن تاماشا مۇمكىندىك دەسە دە بولادى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, قازىر قازاقستاندا ءبىلىم, مادەنيەت سەكتورى سىندى مەديتسينا سالاسى دا مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى. دەگەنمەن, ازاماتتاردىڭ ءوز قالتاسىنان شىعاراتىن شىعىنى دا از ەمەس. ناقتىراق ايتقاندا, بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋعا بولىنەتىن قارجىنىڭ 37,5 پايىزى تۇرعىنداردىڭ جەكە قالتاسىنان ەكەن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بۇل كورسەتكىشتى 20 پايىزدان اسىرماۋدى ۇسىنادى. ال مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ وسى جاعدايدى بىرتىندەپ وزگەرتۋى ءتيىس. جۇيە ەنگىزىلگەننەن كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋداعى بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماق ازايادى. بولاشاقتا وسى جۇيەنىڭ ارقاسىندا جاۋاپكەرشىلىك مەملەكەت پەن تۇرعىندار جانە جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىندا تەڭدەي بولىنەدى. البەتتە, بۇل ءبىر كۇندە بىتە قوياتىن شارۋا ەمەس.
جۇيە ەنۋىنىڭ ەندىگى ءبىر جاقسىلىعى, قالتاسىنان جارنا اۋدارىپ وتىرعاننان كەيىن جۇمىس بەرۋشىلەر دە, جۇمىسكەرلەر دە ءوز تاراپتارىنان دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە قوياتىن تالاپتارىن كۇشەيتەدى. بۇل وتە جاقسى نارسە. سەبەبى, پاتسيەنت بىرتىندەپ كليەنتكە اينالادى, ال مەديتسينا مەكەمەلەرى كليەنتتەن ايرىلۋدىڭ پايداسىزدىعىن ۇعىنىپ, ءار ەمدەلۋشىگە ءجىتى نازار اۋداراتىن بولادى. بۇل دا كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى پروتسەسس. مىسالى, مەنىڭ ەلىمدە مىندەتتى ساقتاندىرۋدىڭ ەنگىزىلگەنىنە تالاي جىلدار وتسە دە, ءالى جەتىلدىرىلۋدە. قانشا دەگەنمەن, ادام اقشا تولەگەننەن كەيىن ونىڭ وتەۋىن سۇرايدى.
جاڭا جۇيە ەنگىزىلگەننەن كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋدان مەديتسينالىق قىزمەت تۇرلەرىن ساتىپ الۋعا كوشۋگە تالپىنىس جاسالادى. ياعني, مەديتسينانى قازاقستانداعى سياقتى جىل سايىن جوسپارلى تۇردە قارجىلاندىرىپ وتىرعاننان ەشتەڭە وزگەرمەيدى, باسەكەلەستىك ارتپايدى. ال مەديتسينالىق قىزمەتتەردى ساتىپ العاندا باسەكەلەستىك داميدى, جەكەمەنشىك كلينيكالاردىڭ مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە كوبىرەك قاتىسۋىنا جاعداي جاسالادى. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىنىڭ ارتۋىنا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋگە ىقپال ەتپەك.
– ءوزىڭىز جۇيە ەنگىزىلگەن سوڭ ونداعى ۇدەرىستەر جىلدارعا سوزىلاتىنىن ايتىپ وتىرسىز. جالپى, كەلەشەكتە قانداي قيىندىقتار تۋىنداۋى مۇمكىن؟
– مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە كوشۋ كەزەڭىنىڭ ماڭىزى وتە زور. قاتەلەسپەسەم, قازاقستانداعى مەديتسينا ۇيىمدارى ءار جىلدىڭ باسىندا ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋعا جانە باسقا ماقساتتارعا بولىنەتىن قارجىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن اۆانس رەتىندە الادى. جالپى, مۇنداي تاجىريبە قازاقستاننان باسقا ەلدەردە جوق. ال مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگەننەن كەيىن اۆانسپەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى بولمايدى. سەبەبى, قارجى قورعا بىرتىندەپ تۇسەدى. 2018 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن قور وسى 30 پايىز اۆانستى جيناقتاپ ۇلگەرمەيدى. مىندەتتى ساقتاندىرۋ ەنگىزىلگەننەن كەيىن ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ اينالىمىندا جالاقى تولەۋگە, قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەر مەن قۇرالداردى ساتىپ الۋعا جەتەتىن قاراجات بولۋى كەرەك. مەديتسينا ۇيىمدارى ەكونوميكالىق اعزا رەتىندە دۇرىس جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن اينالىمدا اقشا ۇستاپ, ءوز شىعىندارىن جوسپارلاي ءبىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. سونداي-اق, مىندەتتى ساقتاندىرۋ قاراپايىم حالىققا دا بەلگىلى ءبىر جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيدى. البەتتە, سالىقتىڭ جاڭا تۇرىنە ەشكىم قۋانا قويمايدى. كوپشىلىكتىڭ نارازىلىق تانىتاتىنى دا زاڭدى. دەگەنمەن, جۇرتشىلىق مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى مىندەتتەمە دەپ قانا قابىلداماي, سول ارقىلى وزدەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر قۇقىقتارعا يە بولاتىنىن, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى مەن قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ بىرتىندەپ جاقساراتىنىن دا ەسكەرگەنى ءجون. ال ەگەر وسى ۇلگىنىڭ وزدەرىنە جاقسى بولاتىنىن ۇعىنىپ, ودان ەشكىم بوي تارتپاسا, حالىق تا, تۇتاس مەملەكەت تە پايداسىن كورەدى.
– ساقتاندىرۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى قاي ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ جاسالدى؟
– قازاقستاندىق ساقتاندىرۋدى ناقتى ءبىر ەلدەگى جۇيەنىڭ كوشىرمەسى دەۋ دۇرىس ەمەس. سەبەبى, ءار ەلدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى. ساقتاندىرۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى قازىر ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپادا پايدالانىلىپ جۇرگەن جۇيەگە جاقىن. سەبەبى, ءبىزدىڭ ءبارىمىز سەماشكونىڭ جۇيەسىنەن شىقتىق (دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ كەڭەستىك ۇلگىسى). بۇل ەلدەردىڭ بارىندە قازاقستانداعى سياقتى بىرىڭعاي تولەۋ ۇلگىسى پايدالانىلادى. ال حالىقتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى تومەن توبى مەملەكەت تاراپىنان ساقتاندىرىلادى. بۇل بىزدەگى جۇيەنىڭ باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە قولدانىلاتىن ساقتاندىرۋ ۇلگىسىنەن باستى ەرەكشەلىگى. ويتكەنى, «وتباسىلىق» ساقتاندىرۋعا نەگىزدەلگەن باتىستا وتباسىنىڭ وزگە مۇشەلەرىن ساقتاندىرۋمەن وتاعاسى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. دەگەنمەن, مۇندا دا ساقتاندىرۋدىڭ ارالاس جۇيەلەرى بارىن مويىنداۋ كەرەك.
ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپادا بىرىڭعاي تولەۋشى – قورمەن قاتار, جەكە ساقتاندىرۋ دا بار. مەنىڭشە, كوپتەگەن ەلدەردە تۇراقتىلىعىن دالەلدەگەن, ەڭ دامىعان دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى وسى. سوندىقتان, وسى ۇلگىنى تاڭداپ العان قازاقستان قاتەلەسكەن جوق دەپ ويلايمىن. ونىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟ بىرىڭعاي ساتىپ الۋشى, ياعني قور مەديتسينالىق قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ مەن جارنا جيناۋدىڭ ءبىرتۇتاس ءتارتىبىن جاسايدى. بىراق قور قارجىنى ءوزى جينامايدى. جارنانى جينايتىن ۇيىم قۇرىپ جاتۋدىڭ دا قاجەتى جوق. جارنا جيناۋ مىندەتىن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى اتقارادى. ال ونى مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتى قاداعالاپ وتىرادى. ەندەشە, اقشا ءراسۋا بولا ما دەپ الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق. سوندىقتان, قازاقستان ساقتاندىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ۇلگىسىن تاڭداپ الدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ليتۆا دا وسى بىرىڭعاي تولەۋشى جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەيدى. بىزدە حالىقتىڭ جەڭىلدىگى بار ساناتىنا جاتاتىن 55 پايىزعا جۋىعى ءۇشىن جارنانى مەملەكەت تولەيدى. تاياۋدا بولعان جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس ليتۆالىق ساقتاندىرۋ ۇلگىسى ءۇشىن ۇلكەن سىناق كەزەڭى بولدى. ەكونوميكا قۇلدىراعان كەزدە ءدال وسى مودەل ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعىن, توزىمدىلىگىن دالەلدەدى. ونىڭ ءبىر سەبەبى – مەملەكەت الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان ازاماتتار ءۇشىن جارنانى ەكى جىل بۇرىنعى ورتاشا جالاقىعا بايلانىستىرىپ تولەيدى. جالپى, بۇل ءتاسىلدىڭ جاقسى تۇستارى وتە كوپ. بىرىنشىدەن, مەملەكەت جارناسى بەلگىلى ءبىر ينديكاتورعا نەگىزدەلگەن. ياعني, جەڭىلدىگى بار ساناتتاعىلار ءۇشىن بولىنەتىن قارجىنى جوسپارلاعاندا ەشكىم ونى قولدان ازايتا المايدى. ەكىنشىدەن, ونىڭ تسيكلگە قارسى اسەرى جوعارى. مەملەكەت تولەيتىن جارنالار ەكى جىل بۇرىنعى جالاقىعا نەگىزدەلگەندىكتەن, ەكونوميكا تومەندەپ, حالىقتىڭ تابىسى مەن جارناسى ازايعان كەزدە مەملەكەتتىڭ جارناسى سول كۇيىندە قالادى. بۇل جۇيەنى تىعىرىقتان الىپ شىعۋعا, تىم بولماسا داعدارىستىڭ كەرى اسەرىن تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى. وسى تەتىكتىڭ ارقاسىندا دسۇ ليتۆانىڭ ساقتاندىرۋ ۇلگىسىن وتە جوعارى باعالاپ, ونى وزگە ەلدەرگە ۇلگى رەتىندە ۇسىندى. قازىر سلوۆەنيانىڭ دا وسى جۇيەگە ۇقساس ساقتاندىرۋ ۇلگىسىنە كوشۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن بىلەمىن. سوندىقتان, اتالعان ءتاسىلدى تاڭداپ العان قازاقستان دا سىن ساتتە ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن وسىلاي قامتاماسىز ەتە الادى دەپ ويلايمىن.
– جاڭا رەفورما تابىستى بولۋى ءۇشىن مەملەكەت پەن حالىق نە ىستەۋى كەرەك, شامامەن قانشا ۋاقىت قاجەت بولۋى مۇمكىن؟
– مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە ەنۋدى ءبىر عانا ارەكەت دەپ ەمەس, تۇتاس ءبىر ۇزدىكسىز جۇرەتىن پروتسەسس دەپ قاراعان ءجون. ءبىزدىڭ ەلدە ساقتاندىرۋ زاڭىنا قانشا وزگەرىس ەنگىزىلگەنىن ساۋساقپەن ساناپ تاۋىسا المايسىڭ. سوندىقتان, ونىڭ ءاردايىم جاڭارىپ, جاڭا كىلتيپانى پايدا بولىپ وتىراتىن تۇراقتى پروتسەسس ەكەنىن ۇعىنۋ كەرەك. ساقتاندىرۋ جۇيەسىن قازاقستاندا دا بىرنەشە ايدا ەنگىزدىك, بىتىردىك, بولدىق دەۋ مۇمكىن ەمەس. ول اياقتان تۇرۋى ءۇشىن ەڭ كەمى ءبىر جارىم جىل ۋاقىت قاجەت. 2017 جىلدىڭ شىلدەسى مەن 2018 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى ارالىق كەزەڭنىڭ ماڭىزى وتە زور. سەبەبى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى وسى كەزەڭدە قولدانىستاعى ەسكى جۇيەدەن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشەدى. كەدەرگىلەرگە قاراماي بۇل پروتسەستى ۇزدىكسىز, توقتاۋسىز جۇرگىزۋ قاجەت. ونىڭ ۇستىنە, قازىر زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, جارنا مولشەرى تومەندەتىلىپ جاتىر. قور بۇرىن جوسپارلانعان مولشەردە قارجى جيناي المايدى. سوندىقتان, وسى وتپەلى كەزەڭدە جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋدىڭ ماڭىزى زور. جانە بۇعان قور مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى عانا ەمەس, وزگە مينيسترلىكتەر دە, ۇكىمەت تە جاۋاپتى. سەبەبى, بۇل كوپتەگەن ۇيىمدار مەن ۆەدومستۆولارعا قاتىستى كەشەندى رەفورما. مەملەكەتتىڭ بايلىعى – ادام. ال ادام اۋىرماي تۇرمايدى. حالىقتى ساپالى مەديتسينامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭا جۇيەنى دۇرىستاپ ىسكە قوسۋ, ونىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنۋ اسا قاجەت ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
